हा बाप कोणाचा?

हा बाप कोणाचा?  

डॉ. शंतनू अभ्यंकर

 

पंचवीस एक वर्ष  झाली या घटनेला. अमेरिकेच्या वॉशिंग्टन राज्यातल्या केनेविक प्रांतात,  कोलंबिया नदीत, २८ जुलै १९९६ला एक कवटी सापडली. ज्याला सापडली त्याला वाटलं हा खुनाचा प्रकार असणार त्यामुळे पोलीस आले. पोलीस विभागाच्या डॉक्टरांनी ती  कवटी तपासली तर त्यांना त्यात काही काळबेरं आढळलं नाही. त्यांना आढळलं की ही कवटी आजची नसून अगदी पुरातन आहे. मग  त्यानी पुरातत्ववाल्यांना  बोलावलं. ते हरखूनच गेले.  त्यानी ती कवटी जिथे सापडली होती तिथे आणखी शोध घेतला आणि जवळपास अख्खा सांगाडा हाती आला त्यांच्या. मग त्या सांगड्याचं  वय, लिंग वगैरे  शोधून काढलं त्यानी. त्यात आढळलं की तब्बल ९००० वर्षापूर्वी निवर्तलेला हा कुणी तरी बाप्या  माणूस होता. हा बाप्या होता, पण तो होता कुणाचा बाप?

अमेरिकेत गोरे युरोपीय आले, त्यांनी काळे गुलाम आणले, हे तर सारे ज्ञात इतिहासात घडलेले. त्याही पूर्वी तिथे माणूस होताच. आजही तिथे मूळ अमेरिकन माणसे आणि समाज आहेत. त्या मूळनिवासींना हटवून तर युरोपीयनांनी तिथे जम बसवला. या अन्यायचं परिमार्जन म्हणून की काय,  कायद्याने या मानव समूहांना काही खास  हक्कही आहेत.

नऊ हजारच काय अगदी तेरा चौदा हजार वर्षापूर्वीपासून अमेरिकेत मनुष्यवस्ती असल्याचे पुरावे आहेत, पण त्रोटक. माणूस जर आफ्रिकेत जन्माला आला, तर अमेरिकेत पोहोचला कुठून आणि कधी आणि कसा? एका  बाजूला अटलांटिक आणि दुसऱ्या बाजूला प्रशांत महासागर असताना, माणूस अमेरिका खंडात पोहोचलाच कुठून?  हे तर एक गूढ आहे अजून.

अमेरिकेत माणूस आला कुठून, या  प्रश्नाला अनेक संभाव्य उत्तरे आहेत. जेंव्हा हिमयुग होतं तेंव्हा समुद्राच्या बऱ्याच पाण्याचं बर्फ झालं होतं.  ते साठलं होतं दोन्ही ध्रुवांवर. समुद्र खूप खूप आटला होता, खूप खूप मागे सरकला होता. सायबेरियाच्या टोकावरून अलास्कापर्यंत अखंड जमिनीचा सेतु उघडा पडला होता.  (ह्याला म्हणतात बेरींग लँड ब्रिज. आजही नकाशात बेरिंगच्या समुद्रधुनीत असा सेतु असावा अशी बेटांची माळ  दिसते.) त्यावरून  चालत चालत आला असेल का पहिला  माणूस? पण चालत आला तो सायबेरियातून अलास्कात.  सायबेरिया म्हणजे बर्फच बर्फ आणि अलास्का म्हणजेही  बर्फच बर्फ.  म्हणजे आगीतून  फुफाट्यातच  की; किंवा बर्फातून हिमात म्हणूया आपण. अलास्काचे हिमांगण  ओलांडून पुढे (सध्याच्या) अमेरिकेत पोहोचायचं म्हणजे अवघड नाही तर अशक्यच.  

आणखीही एक थिअरी आहे. केल्प मार्गाने तो आला म्हणे. केल्प ही एक समुद्र-वनस्पती आहे. दाट आणि  भक्कम अशी ही  पाणवनस्पती सायबेरिया पासून ते कॅनडा आणि उत्तर अमेरिकेच्या काठाकाठाने प्रचंड प्रमाणात वाढणारी. ह्या वनस्पतीच्या जंगलात हजारो जीव जंतू सुखेनैव विहरत असतात. मासे वगैरे अन्न भरपूर मिळते. जमिनीवरून बर्फाळ प्रदेशातून प्रवास घडला असणं कठीण आहे, तेंव्हा पहिला प्रवास हा होडक्यातून, ह्या जमिनीच्या काठाकाठाने, केल्पच्या आश्रयाने झाला असावा असा एक अंदाज.

जसा  हा माणूस नावाचा प्राणी सायबेरियातून अमेरिकेत पोहोचला असण्याची शक्यता आहे तद्वतच तो युरोपातून  आईसलँडमार्गेही तिथे पोहोचल्याची शक्यता आहे. समुद्र हटल्याने हाही मार्ग शक्य पण बर्फाळ. उत्तर युरोपातील नोर्स टोळ्या ह्या मार्गानी प्रथम इथे धडकल्या असाही एक प्रवाद आहे.

जसे सायबेरिया आणि अलास्का हे हिमयुगात ढांगेच्या अंतरावर आले तसेच जपान आणि अमेरिकेदरम्यानही प्रशांत महासागरात अनेक बेटं पाण्यातून वर आली होती.   दक्षिणेकडे सुमात्रा, ऑस्ट्रेलिया, न्यू गिनी वगैरे   बेटे तर आशिया खंडाशी  एकसंघ झाली होती. आशिया खंडाचा  हा पूर्व किनारा आणि  दक्षिण अमेरिकेचा निमुळता खंडही शक्य कोटीत जवळजवळ आले होते. चालत जरी नाही तरी बोटीनी, बेटाबेटांच्या माळेला धरून धरून    इथूनही सर्व ठिकाणहून  माणसे आली असावीत. ती उतरली अमेरिकेच्या किनारी. इथून ती सर्वदूर पसरली.

अशा अनेक कल्पना आहेत.  शिवाय ह्यातली एकच का,  सर्वच कल्पना बरोबर आहेत अशीही  कल्पना आहेच.

माणूस अमेरिकेत आला. आला तो राहिला, वाढला, चांगला जम बसवला त्यानी. त्यातलाच हा एक पुराणपुरुष. पण ह्याच वंश कोणता? आशियाई? जपानी? पॉलिनेशियन? युरोपीय? न्यूझीलंडकर?  ह्या आदिपुरुषाच्या डीएनए तपासणीत कदाचित ह्या प्रश्नांची उत्तरे मिळणार होती. त्यामुळे ह्याला भलतंच महत्व प्राप्त झालं. शास्त्रज्ञ मंडळीतही मोठी हलचल माजली. हा सांगाडा जपानी आईनू लोकांशी  अथवा पॅसिफिक मधील पॉलीनेशियन वर्णाशी साम्य दर्शवतो असा प्राथमिक अंदाज होता. त्यामुळे त्याचा डीएनए तपासता आला तर साऱ्याचा  खुलासा होणार होता. अमेरिकेच्या मुळनिवासींचे कूळ गवसणार होते. त्यामुळे सांगाड्याच्या तपासणीसाठी परवानगी मिळावी म्हणून त्यांचे अर्ज विनंत्या चालू होते.

पण ह्या शोधाची कथा कळताच मूळनिवासी  मंडळी तर हबकून गेली. त्यांनी या तपासणीच्या कल्पनेला कडाडून विरोध सुरू केला. त्यात आणखी एक गोची झाली. असतरू म्हणून नोर्स वंश सांगणारी एक जमात तिथे आहे. हे उतर युरोपीय लोक. ओडिन, थोर वगैरे यांच्या देवता. (वेडनेसडे, थर्सडे नावे या देवतांच्यावरून पडली आहेत)  हा माणूस आमचाच असा त्यांचाही  दावा. युरोपीय, नोर्स,  माणसे इथे आईसलँडमार्गे आल्याचा, हाच तो पुरावा असा त्यांचा आग्रह.   या मंडळींनी त्या अस्थिंवर काही पूजाअर्चा केली. यामुळे ‘याकामा’ मंडळी (आणखी एक मूळ निवासी जमात) दुखावली गेली. आता ह्या पूजेमुळे त्या माणसाच्या आत्म्याला त्याचे शरीर सापडणार नाही तो भटकत राहील. इतकंच काय, जो कोणी या अस्थींमधील अंशही घेईल त्याच्या तो खनपटीला बसेल.  त्या अस्थींत जो कोणी  अनाहूत रस घेईल  त्याला तर तो झपाटून टाकेल. रीतसर दफन न झाल्यास या साऱ्यांचा तो निर्वंश केल्याशिवाय रहाणार नाही, वगैरे वगैरे  त्यांनी सुरू केलं.  प्रकरण चांगलंच रंगू लागलं.   

त्यांच्या मते अमेरिकेत ‘आम्ही’, पक्षी मूळनिवासी, आहोत ते काळाच्या सुरवातीपासून. इकडून तिकडून वगैरे आम्ही आलेलो नाही. हीच आमची पितृभू, हीच आमची मातृभू. हीच  आमची पवित्र भूमी.  आम्ही वगळता इतर सारे उपटसुंभ. आम्ही कुठून आलो वगैरे शोध घ्यायची तुमची इच्छाच मुळी  गैर आहे. आम्ही इथेच जमिनीतून  निपजलो. पुरावा? पुरावा कसला मागता? आमचा इतिहास काही कोणी कुठे लिहून ठेवलेला नाही. पिढ्यानपिढ्या आम्ही तो एकमेकाला कथन करत आलो आहोत. ह्या कथा हाच की पुरावा. हा जो कोणी आहे तो आमचाच पूर्वज आहे. त्या अस्थींची रीतसर विल्हेवाट  लावली नाही तर तो प्रेतात्मा तुम्हाआम्हाला  बाधेल. उलट आता त्याच्या सांगाड्यांचा अभ्यास का काय ते करून, तुम्ही त्या पार्थिवाच्या आत्म्याला, अस्थिंच्या  सन्मानाला  आणि आमच्या आत्मसन्मानाला धक्का पोहोचवता आहात. असं म्हणत ह्या मंडळींनी आणि त्यांच्या अत्यंत कंठाळी मंडळांनी तपासणीला विरोध सुरू केला. त्यांनी  शब्दाला शब्द वाढवत नेला. प्रकरण तापत गेलं.  आमचे ‘अधिकार’ला आता  मूळनिवासींच्या  ‘विशेषाधिकारां’ची धग आली. पिढ्यानपिढ्या वंचित, शोषित ठरलेल्यांच्या  ‘हक्कां’च्या ठिणगीवर आता  ‘मानवी हक्कां’चे  अंगार फुलले.  असं करत करत शेवटी ‘नाजुक धार्मिक भावना दुखावल्या’ची  तप्तमुद्रा उमटली.

खरंतर डीएनए टेस्ट करणे हा ह्या साऱ्यावर उपाय. हाच तर शास्त्रज्ञांचा आग्रह.  पण धार्मिक भावनांच्या नावाखाली  हीच मुळी  करू नका असा यांचा दुराग्रह. कारण आम्ही काही इथून तिथून आलेलो नाही. आम्ही या मातीची पैदाईश असा युक्तिवाद.

 

एकदा धार्मिक भावना  दुखावल्या म्हटलं की प्रश्नच मिटला. यावर एक रामबाण उपाय होता. पुरातत्ववेत्त्यांनीसुद्धा जुनी मढी हा आमचा देव आहे असं सांगायला हवं होतं.  मिळतील तिथून, मिळतील तितकी मढी  उकरून काढणे हा आमचा धर्म आहे असं सांगायला हवं होतं. ह्या मढयांचे डीएनए तपासणे ही तर आमची धर्माज्ञा आहे असंही सांगायला हवं होतं. म्हणजे मग  ही चाचणी न करण्याने  हळव्या  धार्मिक भावना दुखावतात हे लगेच सगळ्यांना पटलं असतं. म्हणजे त्यांच्याही बाजूने काही साधू आणि काही संधीसाधू उभे राहिले असते.  पण त्यांनी असं काही केलं नाही. त्यांच्याही नाजुक शास्त्रीय भावना दुखावल्या गेल्या होत्याच. पण नाजुक धार्मिक भावनांच्या पुढे नाजुक शास्त्रीय भावनांची पत्रास कुणाला?  

शेवटी शास्त्रज्ञ विरुद्ध मूळनिवासी असं हे प्रकरण कोर्टात गेलं. कायद्यानुसार ह्या सांगाड्याची मालकी कुणाची असा वाद निर्माण झाला. मूळनिवासींचं म्हणणं  असं की आमच्या भागात सापडलेला हा सांगाडा  आमच्याच कुणा पूर्वजाचा असणार. त्यावर आमचाच हक्क आहे.

२००२साली कोर्टाचा हुकूम आला, सांगाड्याची तपासणी करायला परवानगी मिळाली. मूळनिवासींच्या हक्कांवर गदा आल्याची वावटळ उठली पण लगेचच शमली. कोर्टानी  मुळी बजावलंच  होतं, ‘सांगाडा ९००० वर्षापूर्वीचा  आहे. आज ह्याला आपला पूर्वज म्हणवणारे त्याचे थेट जनुकीय अथवा सांस्कृतिक   वंशज आहेत वा  नाहीत हे सांगताच येत नाही. आपल्याला ९००० वर्षापूर्वीच्या या कालखंडाबद्दल पुरेशी माहिती नाही.  तेंव्हा तपासणी करणे योग्यच राहील.’

प्रथम तपासणीत डीएनए  मिळवणं शक्यच झालं नाही पण  आणखी बरीच नवी माहिती पुढे आली. तो कुलपुरुष काही तिथे नुसता मरून पडला नव्हता.  त्याचा रीतसर दफनविधी झाल्याची चिन्हे होती. तो मुख्यत्वे मासेखाऊ होता. भटक्या होता.  अलास्काला येणंजाणं होतं त्याचं.   त्याचे गुडघे  दुखत असावेत,  कारण ते झिजले होते. डोक्यालाही दोन ठिकाणी खोक पडलेली असावी. एकूणच लढवैय्या होता  तो.  नुसताच नर नाही तर नरवीर  होता.

अखेर २०१५ साली काही शास्त्रज्ञांच्या प्रयत्नांना यश आलं आणि त्या माणसाची डीएनए तपासणी करता  आली. हा माणूस सध्याच्याच मूळनिवासींचा कोणी पूर्वज होता हे निसांदिग्धपणे सिद्ध झालं. तो सांगाडा रीतसर स्थानिक निवासींच्या ताब्यात देण्यात आला. त्यावर त्यांच्या चालीरितीनुसार अंत्यसंस्कार करून त्यांनी त्याला कायमचा  गाडून टाकला. दुखावलेल्या धार्मिक भावना आता सुखावल्या.

पण डीएनए तपासणीसाठी जो तुकडा वापरला गेला तो गेलाच. तो तेवढा भाग नसल्याने, तो आत्मा आता अतृप्त राहील, त्या तुकड्यात रस घेतलेल्या साऱ्यांच्या राशीला लागेल, हे ओघानेच आले. ह्यात त्या तुकड्यावर संशोधन करणारे शास्त्रज्ञ जसे आहेत तसे त्या तुकड्याबद्दल उत्सुकता असणारे, ही कथा वाचत इथवर पोहोचलेले, वाचकही त्या आत्म्याच्या टप्यात आहेत, हे  लक्षात असो द्यावे!!!

 

 

 

 

 

हम साथ साथ है

हम साथ साथ है. 

डॉ. शंतनू अभ्यंकर 

वेगवेगळे विषाणू, जिवाणू; दर काही वर्षांनी एक नवीन साथ, एक नवीन नाव आणि एक नवीन हाहाकार ऐकायला मिळतो.  नवीन नवीन रोगजंतु येतात तरी कुठून? तुम्हाला वाटेल आपला माल खपवण्यासाठी औषध कंपन्याच हे करत असतील. ही  जैविक युद्धातली अस्त्रेच आहेत असंही तुम्हाला वाटू शकेल. कॉलेजमध्ये शिकताना  तर परीक्षेत प्रश्न विचारायला सोयीचं जावं म्हणूनच हे नवे भुंगे निर्माण होतात असं मला वाटायचं!   

पण खरंतर माणूस आणि जंतू असं द्वैत कधी नव्हतंच.  आपण आणि जंतू एकमेकांच्या साथीने उत्क्रांत झालेले आहोत. 

इतिहासपूर्व काळामध्ये माणूस झाडावरून जमिनीवर उतरला. सवानाच्या गवताळ प्रदेशात शिकार करून, भटकत, कंदमुळं  खात जगत राहिला. ह्या वनवासी, भटक्या माणसाच्या वाट्याला काही आजार येतच होते. इतरही प्राण्यांच्या वाट्याला येत होते. तेंव्हा माणसाचा इतर प्राणिमात्रांशी संबंध निव्वळ भक्ष्य किंवा भक्षक एवढाच होता.  पण मग माणूस नावाच्या पशुने एक अ-पाशवी कृत्य केलं.  त्यानी शेतीचा शोध लावला, प्राणी पाळायला सुरुवात केली आणि घोटाळा झाला. कुत्री, गुरं, डुकरं,  गाढवं, घोडे, शेळ्या, मेंढया, कोंबड्यांपासूनचे आजार त्याला जडायला सुरुवात झाली.  पुढे माणसं गाव-खेड्यातून एकत्र  राहायला लागली आणि मग तर ब्रम्हघोटाळाच  झाला. आजारांचा पोतच बदलला.  साथीचे आजार नावाचा नवाच प्रकार सुरु झाला. बहुतेक साथीचे आजार हे मूलतः पाळीव प्राण्यांची देन आहेत.    

सुमारे तीन  हजार वर्षापूर्वी माणूस पंचक्रोशीतून बाहेर पडला.  व्यापार वाढला, लढाया वाढल्या.  माणूस इकडून तिकडे जायला लागला.  कोसो मैल दूर. आता इकडच्या माणसांना झालेले आजार तिकडच्या माणसांना होऊ लागले.  आजार आता खंडभर पसरू लागले. 

मग आला युरोपीय लोकांनी जग धुंडाळण्याचा कालखंड. नवी क्षितिजे माणसाला खुणावत राहिली. साहसी प्रवासी पृथ्वीला प्रदक्षिणा घालायला लागले.  या लोकांनी ऑस्ट्रेलिया, अमेरिका असे (त्यांना) अज्ञात खंड शोधून काढले आणि त्यांच्याबरोबर आजारही एका खंडातून दुसऱ्या खंडात पसरू लागले. नवे जग जिंकायला युरोपीय लोकांना ह्या आजारांची नकळत पण  भलतीच मदत झाली. अमेरिकेतील लोकांनी ह्या  युरोपीय जंतूंचा सामना कधी केला नव्हता. अशा जंतूंविरूद्ध त्यांच्यात प्रतिकारशक्ती कुठून येणार?   त्यामुळे पहिल्या युरोपियन वसाहती स्थापन होताच प्लेग, देवी, गोवर अशा साथींनी अमेरिकी मूळनिवासींची पार वाताहात केली. अमेरिकेत वसाहती शक्य झाल्या त्या पोलाद, बंदुका, घोडे आणि युरोपीय तंत्रज्ञानामुळे. पण ह्याबरोबरच नव्या आजारांनी तिथे नरमेध मांडला होता हेही खरं. साथीच्या डकिणीनी तिथली मूळ जनताच फस्त करायला सुरवात केली, तिथली   व्यवस्था जणू बरखास्त करून टाकली आणि युरोपीय प्रवेश सहज झाला. 

आता तर काय जागतिकीकरण, शहरीकरण हे  मनुष्यप्राण्याचे व्यवच्छेदक लक्षण झालंय.  त्यामुळे एके ठिकाणी आजाराची ठिणगी पडली की  त्याचा वणवा व्हायला,  जगभर पसरायला, फारसा वेळ लागत नाही.  

युरोपीय लोकांनी आपल्या बरोबर अमेरिकेत आजार नेले असं आपण म्हणतो पण मूलत: अमेरिकेतील लोकांचे आजार युरोपीय लोकांना का बरं  झाले नाहीत? (क्षय आणि उपदंश Syphilis, हे आजार अमेरिकेतले, असं म्हणतात) युरोपीयनांमुळे अमेरिकी उद्ध्वस्त झाले पण मग नव्या प्रदेशात जाऊनही युरोपीय स्वस्थ कसे राहिले? 

ह्याचं उत्तर साथ रोगांच्या वैशिष्ठयपूर्ण जंतू विज्ञानात आहे. आपण पहिले की बरेचसे  साथीचे आजार हे  पाळीव प्राण्यांपासून उद्भवलेले आहेत आणि आख्या होल अमेरिका खंडात पाळीव म्हणावा असा प्राणीच नव्हता!! इन्का, अझ्टेक अशा संस्कृति तिथे नांदत होत्या पण तिथे असणारे प्राणी माणसाळवण्यासारखे नव्हते. ही  एक मोठीच भौगोलिक आणि जीवशास्त्रीय उणीव होती. ही मर्यादाच त्यांना भोवली. अॅण्डीज पर्वतरांगातील  इन्का लोकांनी लामा, अल्पाका वगैरे प्राणी पाळले होते. पण त्यांचा फारसा उपयोग नव्हता. ना  त्यांचा गाडीला जुंपायला उपयोग, ना ओझी वाहायला, ना  शेतीसाठी,  ना  दूधासाठी. लोकर, मांस एवढाच त्याचा उपयोग. त्यामुळे हा प्राणी पाळला तरी, अंगणात गोठा, त्यात कपिला नावाची लामीण, तिला ओवाळणे असला मामला नव्हता. युरोप, आफ्रिका आणि आशियात पाळीव प्राणी हे घरादाराची, संस्कृतीची शान. कोंबड्या, डुकरं, करडं आणि कार्टी अंगणा-परसात एकत्रच चरत असायची. इतक्या घनिष्ठ संबंधामुळेच इकडे साथीचे आजार फोफावले आणि तिकडे ते निर्माणच होऊ शकले नाहीत. 

आजारांच्या या भूगोलात आणखीही बारकावे आहेत. समशीतोष्ण प्रदेशात पाळीव प्राणी जास्त.  घोडे , गाईगुरं, मेंढया, डुकरं   यांची अगदी रेलचेल.  त्यामुळे तिथे पाळीव  प्राण्यांपासूनचे आजार अधिक. ह्या प्रदेशातील महत्वाच्या पंधरा संसर्गजन्य आजारांपैकी आठ (घटसर्प, इनफ्ल्यूएन्जझा ए, गोवर, गालगुंड, डांग्याखोकला, देवी, क्षय आणि रोटाव्हायरस) पाळीव प्राण्यांतून आपल्यापर्यंत पोहोचलेले आहेत. 

 उष्ण कटिबंधात कीटक बक्कळ. त्यामुळे किटकांपासून पसरणारे आजारी बक्कळ. इथे वानर प्रजातीही  भरपूर त्यामुळे वानर-नर संपर्कातून पसरणारे आजार भरपूर. त्यातही आफ्रिकी आणि आशियाई माकडांशी  आपली जनुकीय जवळीक जास्त. अमेरिकन माकडे याहून दुप्पट जनुकीय अंतरावर. त्यामुळे आशिया-आफ्रिकेत  असा संसर्ग जास्त आणि अमेरिकेत कमी.    

 आज माणसाला आजारी पाडणारे  जवळपास १४०० रोगजंतू आपल्याला माहीत आहेत. यातील  ६०% जंतू हे मूलतः प्राण्यात वास करून होते आणि त्यांच्या सहवासाने ते माणसात उतरले आहेत. काही रोगजंतू तर इतके माणसाळले आहेत की आता ते त्या त्या मूळ  प्राण्यात आढळतच  नाहीत, फक्त मनुष्यप्राण्यात आढळतात.

फक्त प्राण्यांत ते फक्त माणसांत, अशा संक्रमणाच्या काही  अवस्था असतात. म्हणजे रेबीजसारखा आजार प्राण्यांना होतो. माणसाला अगदी क्वचित होतो. त्यामुळे हा आपला कधीमधी येणारा  पाहुणा.  इबोलाची वेगळीच तऱ्हा. चिंपांझी  आणि गोरीलातला आजार हा. शिकारी मंडळींमार्फत इतरांना लागण होते. काही काळ साथ टिकते आणि मग आपोआप ओसरते. डेंग्यू माकडातून डासात आणि डासातून  माणसात येतो.  मग डासातून माणसांमाणसांत पसरतो. साथीच्या लाटा लाटा येत रहातात. आपल्या कपी बांधवांकडून आलेला एड्ससारखा आजार आपल्या कच्छपी लागला आहे.  तो काही आपली साथ सोडायला तयार नाही.  नरनारींमध्ये एड्स पसरायला आता वानरांची गरज उरली नाही. नरनारीच ते काम परस्पर उरकून टाकतात. 

प्राण्यांतून मनुष्यप्राण्यांत उडी मारणे सूक्ष्मजंतूनादेखील सोपं नाही. अनेक अडथळे पार करून हे जंतू मनुष्यात प्रविष्ट होतात. बरेचसे जंतू हे त्या त्या विशिष्ठ जातीतच (Species) टिकू शकतात. त्यातही जवळच्या जातीतले (Species) जंतू जरा सहज इकडून तिकडे जाऊ शकतात. लांबलांबच्या जातीतले जरा मुश्किलीने. म्हणजे माकडे आपली सख्खी चुलत भावंड.  त्यामुळे मर्कट आणि माणूस असे संसर्ग  खूप. पक्ष्यांत आणि आपल्यात जीवशास्त्रीय अंतर जास्त. त्यामुळे द्विजगणांकडून गणांकडे, अशी लागण क्वचित.  एका जातीतून दुसऱ्या जातीत संसर्ग व्हायचा तर काही खास गुणधर्म असावे लागतात. उदा: प्रथिनांची काही विशिष्ठ रचना.  जंतूंना असे गुणधर्म काही विचारपूर्वक निर्माण करता येत नाहीत. ते आपोआप उत्क्रांत व्हावे लागतात. एकूणच हा सगळा कर्मधर्मसंयोगाचा  मामला आहे. शिवाय माणसांना प्रतिकारशक्ती असते. तिचा मर्मभेद करतात  तेच तगतात. 

संसर्गाचा   आणि आजाराचा   काही विशिष्ठ व्यूह निर्माण झाला असेल, काही अटीशर्ती पाळल्या जात असतील, तरच साथ येते. म्हणजे असं की, जंतूची लागण  होताच तो माणूस जर तात्काळ गतप्राण झाला, तर जंतुंचा  प्रसारही थांबणार. मग साथ कशी पसरणार?  त्यामुळे प्रसाराला अवधी  मिळत असेल, प्रसार सहजसाध्य असेल, रोग्यात  प्रतिकारशक्ती उशिरा, जेमतेम   आणि तात्पुरती तयार होत असेल तर असे जंतू साथीला उत्तम. त्यामुळे पटापट माणसांचा घास घेणाऱ्या आजारांपेक्षा सर्दीचा विषाणू अधिक ‘यशस्वी’ म्हणायचा. बाकी करोना-बिरोना या निकषावर फुटकळ!  सर्दी सगळ्यांना होते पण सर्दीपडशाला कोणी ‘बळी’ पडत नाही. ह्या विरुद्धची प्रतिकारशक्तीही जेमतेम आणि तात्कालिक असते. शिवाय हा विषाणूही आपलं रूप बदलत रहातो. त्यामुळे एकच माणूस अनेकदा ‘सर्दावतो’. कोणत्याही वेळी जगभर सर्दीनी त्रस्त माणसे असतातच असतात. सर्दी झाली तरी माणसं हिंडती फिरती असतात आणि इतरांना लागण होत रहाते. विषाणूही  सतत हिंडता फिरता  रहातो. हा खरा परिवाज्रक!   

जंतू वैशिष्ठ्यांसारखी काही जन वैशिष्ठ्येही आहेत. कुठल्याही जंतूजन्य  आजाराची साथ यायची असेल तर मुळात लोकसंख्या भरपूर हवी आणि ती एकमेकांजवळ राहणारी हवी.  तर ते जंतू इकडून तिकडे पसरतील. काही लाख लोक एकत्र नांदत असतील तरच साथ  पसरते असे गणित आहे. इतके सारे लोक एकत्र नांदू लागले ते शेतीचा शोध लागल्यानंतर. सुमारे दहा ते अकरा हजार वर्षापूर्वी. 

या पूर्वीचे, भटक्यांचे आजार जरा वेगळे होते. एखाद्याला जखम झाली, जखमेत स्ट्रेप्टोकोकस सारख्या जंतुंमुळे  पू झाला, पुढे गळू झाला, तरीही लागण त्या त्या व्यक्तिपुरती मर्यादित रहाते. गळवांची काही साथ  येत नाही.    टोळीपुरत्या  साथीही यायच्या पण त्या महामारी म्हणाव्यात अशा नसायच्या. कशा असणार? कारण मोठ्या प्रमाणावर प्रसार व्हायला आसपास मोठ्या प्रमाणावर माणसेच नसायची.  

शिवाय उपलब्ध माणसेही ‘जंतू-नवखी’ हवीत. म्हणजे असं समजा की रंगपंचमीचा सण आहे. रंग म्हणजे जणू  आजाराची लागण आहे. एकदा कपडे रंगलेल्याला रंग लावायचा नाही असा नियम आहे. कारण एकदा लागण झाली की तात्पुरती प्रतिकारशक्ती तरी येते किंवा तो माणूस तरी  मरतो. अशा खेळात गावात सकाळी जल्लोषात सुरू झालेला सण संध्याकाळपर्यंत संपूनच जाईल. सकाळी गावात सगळेच परीटघडीच्या  स्वच्छ कपड्यात, म्हणजे ‘जंतू-नवखे’ असतील. पण जसजसा दिवस चढत जाईल  तसतसे स्वच्छ कपडेवाले संपत जातील. साथीच्या आजारांचं असंच काहीसं होतं. ठराविक प्रमाणात लोकं जंतू बाधित झाली की उरलेल्या जंतू-नवख्यांना आपोआपच अभय मिळतं. हीच ती बहुचर्चित ‘हर्ड इम्युनिटी’ (संघशक्ती). आता साथ ओसरते. 

ह्याला इतरही करणे असू शकतात. कधीकधी रंग संपतो  म्हणून साथ ओसरते. उदाहरणार्थ दूषित पाण्याचा नळ वापरणेच बंद झाले की जुलाबाच्या  साथीचा  मूळ झराच आटतो. ते असो.  

ही संघशक्ती (हर्ड इम्युनिटी) बऱ्याच काळ टिकते. हळूहळू लोकांचे कपडे स्वच्छ होतात, म्हणजेच त्यांची प्रतिकारशक्ती कमीकमी  होते.  गावात नवे जन्म होतात, नवे लोक येतात; पुनः एकदा जंतू नवख्यांची रेलचेल होते. पुनः एकदा स्वच्छ कपड्यांची  गर्दी वाढते.  पुनः एकदा साथीला पोषक वातावरण निर्माण होते आणि पुनः एकदा पंचमीचा सण येतो. मग पूर्वी लोकं म्हणायची, ‘आला बरं का, मरीआईचा फेरा आला. गावातून गाडा फिरवायला हवा, कोंबडं बकरं कापायला हवं.’  

हाताशी भारीभारी अँटिबायोटिक आली  लशी आल्या आणि मरीआईचा गाडा अडगळीत गेला.  देवी निर्मूलनातले आश्वस्त करणारे अनुभव लक्षात घेत काही काळ  असं वाटून गेलं की आता रोगजंतूंमुळे होणारे आजार हे इतिहासजमा होणार. निदान साथीचे आजार तरी आटोक्यात आणता येतील. पण अर्थातच असं काही झालं नाही. उलट हे आजार माणसाच्या पाचवीलाच पूजले आहेत, हे कायमचे आपल्या साथीला आहेत, ही जाणीव पक्की झाली.  

शिवाय मनुष्य जातीत हाहाकार माजवण्यासाठी दरवेळी काही प्राण्यातून मनुष्यप्राण्यात संक्रमण  होण्याची गरज नाही.  आपले नेहमीचे रोगजंतू नेहमीच्या प्रतिजैविकांना दाद देईनासे झाले की आपल्याला तापदायक ठरतात. जंतू कितीतरी वेगाने बदलत राहतात. अशा बदललेल्या  जंतूंच्याही साथी येतात.   उदा: टी.बी.सारखा आजार आता नेहमीच्या औषधांना दाद देत नाही. अशा निर्ढावलेल्या टीबीची साथ आहे सध्या.  त्यामुळे त्यांच्याशी दोन हात करायला आपल्याला देखील सातत्याने नवनवीन शस्त्रास्त्र निर्माण करावी लागतात. अशा रेझीस्टंट जंतूंना मारतील अशी प्रतिजैविके सतत  तयार करावी लागतात. हे काम इतकं खार्चिक,  इतकं बेभरवशाचं आणि इतकं किचकट आहे की नवी नवी प्रतिजैविके शोधण्यात औषध कंपन्यासुद्धा फारसा रस घेत नाहीत. गुंतवणूक आणि नफा याचं  गणित किफायतशीर नाही असं त्यांचं म्हणंणं. 

इवले इवले जीव हे. माणसाचं जिणं   हराम करून टाकतात. ल्युएनहोएक ह्या वलंदेजाने (डच माणुस) पहिल्यांदा हे जीव सूक्ष्म दर्शकाखाली बघितले.  रॉयल सोसायटीला १६७७ साली त्यानी ह्या प्राणुल्यांचं  वर्णन कळवलं. हो, त्यानी प्राणुले असाच शब्द वापरला होता. त्यानी लिहिले होते, अॅनिमिक्युलस् (Animicules). पण सुरवातीला त्याच्यावर कुण्णाचा म्हणजे कुण्णाचाच विश्वास बसला नाही. सूक्ष्मदर्शकाखालील हे अधोविश्व अविश्वसनीयच होतं. पाण्यात जीव, सांडपाण्यात जीव, विष्ठेत जीव आणि वीर्यातही  जीव.   त्याच्या  थोडाच काळ आधी (१६०९) गॅलिलिओने आपली दुर्बिण ऊर्ध्व दिशेला रोखली होती. ग्रहमालेचं केंद्र पृथ्वी नसून सूर्य आहे हे स्पष्ट झालं होतं. सारं आकाश जणू माणसाच्या कवेत आलं होतं. सूक्ष्म पिंडांपासून ब्रम्हांडापर्यंतचा हा अनुभव युरोपातल्या  धीमंतांना अस्वस्थ करत होता. 

आजही कितीही सूक्ष्मत शिरलो तरी हे सूक्ष्मजीव आपल्याला अचंबित केल्याशिवाय रहात  नाहीत. एकेक प्राणी म्हणजे खरंतर एकेक प्राणीसृष्टी  असते! ज्या त्या प्राण्याच्या अंगाखांद्यावर असंख्य ‘मैत्र जिवांचे’ वस्तीला असतात.  गाय काय किंवा गोरीला काय, घोडा काय अथवा अथवा माणूस काय; या साऱ्यांच्या त्वचेवर, नाकातोंडात, श्वासात, मलमूत्रात असंख्य जिवाणू/विषाणू/परोपजीवी सुखेनैव रहात असतात. एकेका प्रजातीशी तादात्म्य पावलेलं हे सहजीवन असतं. इतकंच कशाला पण प्रत्येक प्राण्याने, प्रत्येक माणसानेसुद्धा, एकमेवाद्वितीय  अशी सूक्ष्मसृष्टी अंतर्बाह्य पांघरलेली असते. त्यामुळे एखाद्या जंतुमुळे आली साथ तरी त्यांचा दुस्वास करायचं कारण नाही. हे आपले साथीच आहेत. 

प्रथम प्रसिद्धी

महा अनुभव मासिक

लॉक डाऊन विशेषांक

जून 2020

अज्ञानकोश

अशीच एक आठवण.

मी लहान असताना एकदा बाबांचे शास्त्रीजींकडे (तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी) काही काम होतं. ते मलाही घेऊन गेले. एका विद्वान व्यक्तीला आपण भेटणार आहोत एवढीच माझी समज. मी गेलो. पुस्तकांच्या गराडयातच ते बसले होते. त्यांची आणि बाबांची काय चर्चा झाली हे काही मला कळत नव्हतं, पण तिथल्या एका पुस्तकाकडे मात्र माझं लक्ष खिळून राहिलं.

ते पुस्तक होतं ‘अज्ञानकोश’ (Encyclopaedia of ignorance)! माझ्या नजरेतली उत्सुकता पाहून शास्त्रीजींनीच मला समजावून सांगितलं.

ते संपादित करत होते तो विश्वकोश, तो तर ज्ञानाचा कोश, सतत वर्धिष्णू होणारा आणि हा होता अज्ञानकोश. मानवी ज्ञानाच्या कक्षा जसजशा विस्तारत जातील तसतसा आक्रसत जाणारा हा कोश. प्रत्येक नव्या शोधाबरोबर, यातले एकेक पान गळावया लागणार. निदान त्या कोशकारांनी सुरवातीला तरी तसं म्हटलं होतं. पण असं थोडंच असतं? ज्ञानाचं क्षितिज विस्तारत जातं तसंतसं आज्ञानाचंही क्षितिज विस्तारत जातं. आपल्याला काय काय कळलेले नाही हे नव्यानी कळायला लागतं. त्यामुळे हा आज्ञानकोशही प्रतिपच्चंद्रलेखेव वर्धिष्णू होत जाणारा.

म्हणूनच की काय, त्याचं मुखपृष्ठ तर अत्यंत चतुराईनं चितारलं होतं. एक माणूस एक जिना चढतो आहे. विटांच्या एका चौकोनी बांधकामावर असलेला हा चौकोनात फिरणारा जिना. म्हणजे एक चक्कर मारली की माणूस पुन्हा तिथेच. नीट पहिलं तर असं लक्षात येतं की या जिन्याला मुळी अंतच नाही. म्हणजे पायऱ्यांची चढण कधी संपतच नाही. अखंडपणे त्याचा शोधाचा प्रवास चालूच आहे; असा दृष्टीभ्रम त्या चित्रकाराने सहेतुक साधलेला.

बऱ्याच वर्षानी हे पुस्तक मला ऑनलाइन भेटलं. मी ते ऑनलाईनच चाळलं. हे पुस्तक १९७० साली प्रसिद्ध झालंय. नवी आवृत्ती मात्र नाही. त्यासुमारास ज्ञानशिखरावर असलेल्या अनेकांनी या कोशासाठी लिखाण केलेलं. हा अज्ञानकोश आहे. तेंव्हा आपापल्या क्षेत्रात अज्ञात काय आहे यावर या लेखात भाष्य आहे. सध्या आम्हाला हे माहीत नाही पण येत्या काही काळात हे अज्ञान दूर होईल अशी आशा आहे. क्षितिजावर फटफटू लागले आहे. ज्ञानाची प्रभा लवकरच दिसो लागेल अशी आशा आहे, असं सांगणारे हे लेख आहेत.

निरनिराळ्या ज्ञानशाखांबद्दल सुमारे साठ लेख आहेत. पानांच्या रचनेबद्दल आहे, माणसाच्या उत्पत्तीबद्दल आहे; गुरुत्वाकर्षणाच्या कोड्यापासून ते माणसं व्यसनी का बनतात? अशा अनेक विषयावरील लेख आहेत.

ह्यात अल्बर्ट आइनस्टाईनचा लेख आहे. स्टीफन हॉकिंगचा आहे. अनेकजण आज्ञातावर लिहिता लिहिता अंतर्मुख झाले आहेत. निश्चित समजल्या जाणाऱ्या विज्ञानाची अणूगर्भातील अनिश्चिततेशी नुकतीच गाठ पडली होती. त्या काळातील हे पुस्तक. डी.एन.ए.च्या रचनेचा शोध लावणारा फ्रांन्सिस क्रीक इथे आहे. ‘अदृश्य रेणु कसे घडतात हे आपल्याला माहीत आहे पण दृश्य अवयव कसे घडतात हे मात्र अद्याप अज्ञात. मेंदू आणि त्याचे कार्य तर अजून कित्येक योजने दूर आहे.’ असं तो बजावतो.

अज्ञानाचा कोश ही भन्नाटच कल्पना आहे. अज्ञानाची जाण खूप महत्वाची आहे बरं. पूर्वी नव्यानेच लोकं दूर दूर बोटी हाकू लागले आणि नवनवे प्रदेश पादाक्रांत करू लागले. ह्या लोकांनी नव्या प्रदेशाचे नकाशे बनवले होते (१४५९). यात किनाऱ्याकडील ज्ञात भूभाग अगदी नीट रेखाटलेला असे आणि जो भाग अजून अज्ञात आहे त्या भागात, भुतेखेते, अप्सरा, चित्रविचित्र प्राणी अशी अगदी रेलचेल असे. पण साठ सत्तर वर्षानंतरचा (१५२५) नकाशा पहिला तर तो बराचसा मोकळा मोकळा दिसतो. जे माहीत नाही त्या जागा चक्क मोकळ्या सोडलेल्या दिसतात. आज आपल्याला ह्यात काही विशेष वाटत नाही पण स्वतःच्या कर्तृत्वाकडे पहाण्याचा एक वेगळा आयाम यात दिसतो. अमुक एक गोष्ट माहीत नाही अशी जाहीर कबुली ह्यात दिसते. असं म्हणतात की ‘अज्ञानाचा शोध’; ‘अरेच्च्या ह्या ह्या गोष्टी आपल्याला महितच नाहीत बरं का’; हा शोध मानवाला लागलेला एक अत्यंत महत्वाचा शोध आहे. अज्ञानाचा स्वीकार ह्यात दिसतो आणि अज्ञानाच्या कबुलीजबाबानंतरच ज्ञानाकडे प्रवास सुरू होतो, नाही का?

ज्युलिअस आणि सीझर

ज्युलिअस आणि सीझर

डॉ. शंतनू अभ्यंकर, वाई

ज्युलिअसही सीझर आणि ते जगप्रसिद्ध ऑपरेशनही सीझर; मग त्यांचा एकमेकांची संबंध असावा काय? दंतकथा फक्त उपलब्ध आहेत. या ज्युलिअस सीझरच्या कोण्या बापजाद्याचा जन्म ‘सीझर’ने झाला होता. म्हणून याला त्या आज्याचं नाव ठेवलं म्हणे. आणि म्हणूनच ऑपरेशनचे नावही सीझर.  काही असंही सांगतात की याचा स्वतःचाच जन्म मुळी यौनमार्गे न होता,  उदरमार्गे झाला होता. पण कोणीच यावर विश्वास ठेवत नाही. कारण असं की याची आई पुढे बरीच वर्ष हयात असल्याचा पुरावा आहे!! ज्या बाईचे पोट फाडून बाळ जन्माला आणलंय, अशी जननी तात्काळ जन्मभूमीतच   चिरनिद्रा घेत असे.  असा तो काळ होता. पोट फाडून बाळ काढलं तर आई मरायलाच हवी! ...आणि ज्युलिअस सीझरची आई तर पुढे बराच काळ होती, म्हणजे ज्युलिअसचा जन्म सीझरद्वारे झालेला नाही!!

इतक्या टोकाच्या परिस्थितीत हे ऑपरेशन केलं जायचं. अर्थात निर्जंतुकीकरण, भूल, प्रतिजैविके, रक्त वगैरे काही काही नसताना दुसरं काय होणार? सगळं काही राम भरोसे. किंवा जो कोणी तारणहार देव किंवा संत  असेल त्याच्या भरोसे. आपल्याकडे जशा धनाची, धान्याची, शक्तीची, युक्तीची अशा वेगवेगळ्या देवता आहेत तसे ख्रिश्चन धर्मात विविध संत आहेत. फक्त आकाशातल्या एकट्यादुकट्या  बापावर त्यांचेही भागत नाहीच.  संत सीझेरीअस  नामे निव्वळ सिझरवेळी आळवायचा खास संत आहे. याला नमोनमः केल्याने सीझर सुखरूप पार पडते म्हणतात. 

उदरी बाळ तसेच असताना दोघांना एकदम माती देऊ नये असा संकेत होता जुन्यापुराण्या काळात. त्यातून पोट फाडून बाळ काढायला सुरवात झाली. पुढे आई मरायला टेकली आहे किंवा मेलीच आहे  आणि बाळ मात्र तग धरून आहे अशा वेळी हा प्रकार केला जायचा. एक अखेरचा प्रयत्न फक्त.  हे नेमकं कसं करावं याचं तंत्रही सर्वज्ञात नव्हते. कसे असेल? मेडिकल कॉलेज वगैरे काही नव्हते त्यावेळी. काही  धाडसी, उत्साही महाभाग काळजावर दगड ठेउनच हे काम उरकायचे. पोट फाडा, बाळ काढा आणि पोट शिवा अशा तीनच पायऱ्यांचे हे ऑपरेशन. पोट उघडण्याची शास्त्रशुद्ध पद्धत; थराखाली थर उघडत जाणे, कमीतकमी रक्तवाहिन्या आडव्या येतील अशा मार्गाने आत शिरणे; वगैरे प्रकार नंतर आले. पोट शिवायचे तेही दाभणाने! भूलबील नव्हतीच. ती बाई इतकी अर्धमेली झालेली असायची की मुळात तीच अर्धवट बेशुद्धावस्थेत असायची. मग वेगळी भूल कशाला? टाके घालून फक्त पोटाची त्वचा शिवली जायची. याहून अधिक काही शिवायला वेळही नसायचा आणि काळ तर शेजारीच आ वासून उभा असायचा. टाकेही केवळ बाहेर घातले जात. कारण आत टाके घातले तर काढायचे कसे हा प्रश्न होता. आज आम्ही सीझर करताना आठ थर उघडतो आणि तितकेच पुन्हा शिवून टाकतो! आमच्या हाताशी पोटातल्या पोटात विरघळणारे धागेदोरे आहेत. आमचे पूर्वसुरी सुताचे किंवा तागाचे धागे वापरत. सगळे टाके कुजत. पण गर्भपिशवी टाके न घालता तशीच सोडून दिली तर आतल्या आत प्रचंड रक्तस्राव व्हायचा. हे  टाळण्यासाठी एद्युअर्दो पोरोनी  तर थेट पिशवीच छाटून टाकायचा प्रयोगही करून पहिला. पण व्यर्थ.  यातून ती निभावून गेलीच तर जखमांत पू व्हायचा.  आधीच अर्धमेली झालेली ती यात बहुतेकदा पूर्ण मरायची. पुढे केहरर आणि सँगर प्रभृतींनी पिशवीला टाके घालायचे तंत्र विकसित केले आणि जरा जास्त बायका जगायला लागल्या.

ही शस्त्रक्रिया काही फक्त युरोपमधले हुशार लोकंच करत होते असं नाही. पण युरोपमधल्या हुशार लोकांचा तसा गैरसमज मात्र होता. अगदी आफ्रिकेतील आदिम जमातींनीसुद्धा असे प्रयत्न केल्याचे पुरावे आहेत. अर्थात अपयशाची रड सगळीकडे सारखीच. सीझरविषयक भारतीय दंतकथाही आहे. ‘प्लॅस्टिक सर्जरी’चा शोध आपल्याला लागल्याचा पुरावा आहेच; त्यापुढे सीझरची काय कथा?  चंद्रगुप्ताचा मुलगा, बिंदुसाराचा जन्म म्हणे उदरभेद पद्धतीने झाला होता आणि हे कर्म उरकलं होतं, भेदनीतीचा जनक आर्य चाणाक्याने; असं म्हणतात. बिंदुसाराच्या आईने, दुर्धरेने एकदा पतीच्या पानातील अन्न खाल्ले. चंद्रगुप्ताला कोणतीही विषबाधा होऊ नये म्हणून चाणक्य म्हणे त्याच्या अन्नात रोज थोडं थोडं विष कालवायचा. हळू हळू चंद्रगुप्त जास्त जास्त विष विनासायास पचवू लागला. दुर्धरेला याचा पत्ताच नव्हता. त्यामुळे तिला बिचारीला ते विष बाधलं आणि पार मरणपंथाला लागली ती. नेमकं चाणाक्याने हे पाहिलं आणि काय होतंय ते त्या चाणाक्षाच्या लगेचच लक्षात आलं. तात्काळ त्याने पोट फाडून बिंदुसाराला आईवेगळे केले. दुर्धरा गेली पण बिंदुसार वाचला! अशीच काहीशी कथा इराणचा पुराणपुरुष रुस्तम याच्याही बद्दल आहे. आयर्लंडच्या उलस्टर पुराणात फारबीद फरबेंड बद्दलही आहे. ज्यूंच्या ‘ताल्मूद’ या प्राचीन ग्रंथातही आहे. इतकंच कशाला, ‘एलिअन व्हर्सेस प्रीडेटर’ या आधुनिक पुराणात तर ‘एलिअन’ बीज आईच्या तोंडातून पोटात जातं, काही क्षणात वाढतं आणि आणि पोट फाडून जन्म घेतं!! बघावा तो महापुरुष आपला आईचे पोट फाडूनच अवनीवर अवतार घेता झालेला दिसतो. पूर्वीपेक्षा आता सीझरचं प्रमाण कितीतरी वाढलं आहे पण महापुरुषांचे प्रमाण काही तितकेसे वाढलेले दिसत नाही.

स्विझरलँण्डमधील जेकब न्युफरची बायको यातून बचावल्याची नोंद आहे. जगलेली आणि आपल्याला ज्ञात असलेली ही पहिली. हिच्या पतीनीच ऐनवेळी सीझर करून हिला सोडवली. तो होता डुक्कर-कसाई. त्यामुळे त्याला शरीररचनेचं थोडंबहुत ज्ञान होतं, म्हणून त्याच्या हातून जरा सबुरीनी, निटसपणे  आणि नेकीनी  ते ऑपरेशन झालं असावं आणि म्हणून सौ. न्युफर वाचली; असा आपला एक तर्क. नाहीतर जेकबवर ‘विधुरव्या’ची कुऱ्हाड कोसळलीच असती. वराह विच्छेदनात तरबेज असल्यामुळे त्याला बाईचे अंतरंग कळले असं मी सुचवलंय खरं, पण कुणी राग मानू नये. सर्व सस्तन प्राण्यांची शरीररचना साधारण एकसारखीच असते, एवढंच सुचवायचंय मला. नाहीतर ती बाई वाचलीच कशी हा प्रश्न निरुत्तर करणारा! पण ही बाई नुसती वाचलीच नाही तर पुढे पाच पोरांना जन्म दिला तिनी. धन्य ती बाई आणि धन्य तिची ती कूस!!

पुढे शरीररचनेच्या अभ्यासासाठी  शवविच्छेदन युरोपमान्य झालं आणि स्वतःच्या शरीराची ओळख झाली माणसाला. भुलीच्या शोधानी तर क्रांतीच केली. त्यामुळे उदरभेद, गर्भाशय छेद, प्रसूती आणि सर्व थरांना टाके घालत घालत ऑपरेशनची सांगता हे सारं शक्य झालं. हातपाय झाडत किंचाळणाऱ्या बाईचे सीझर करणे किती  कठीण असेल याची कल्पनाच केलेली बरी.

पण कल्पना कशाला, त्या काळच्या सर्जरीची  दारूण परिस्थिती अनेकांनी लिहून ठेवली आहे. पायाला गॅस-गँग्रीन झालं म्हणून एका माणसाचा पाय तोडायचा होता. नाहीतर तो शंभर टक्के मरणार. चौकात हीsss गर्दी जमली. चिक्क्क्कार दारू पाजून त्या माणसाला ‘आउट’ करण्यात आलं. आपली कुऱ्हाड परजत मग सर्जन आले. सिंहाच्या काळजाच्या  चार माणसांनी त्या माणसाला, आपल्या पोलादी पंजांनी जखडून ठेवलं आणि पहाणाऱ्या गर्दीच्या डोळ्याचे पाते लवते न लवते, तोच एका घावात त्याच्या पायाचे दोन तुकडे केले गेले. पण त्या माणसाला धोधो रक्तस्राव झाला आणि तो तिथल्यातिथे गेला! हे पाहून गर्दीतला एकजण भोवळ येऊन पडला आणि तत्काळ गतप्राण झाला आणि ह्या कुऱ्हाडीचे पाते कुणा असिस्टंटास चाटून गेल्याने पुढे गॅस-गँग्रीन होऊन तोही मेला!! एकाच ऑपरेशनचा ३००% मृत्यूदर झाला की हा!!!  थोडक्यात रम्य भूतकाळाच्या नावाने, ‘गेले ते दिन गेले’ असे उसासे टाकणाऱ्यांनी स्वतःच्या भूमिकेचा पुनर्विचार करावा. असो.

अगदी १८७० पर्यंत ही शस्त्रक्रिया अंदाजानी केली जायची, तंत्रशुद्ध अशी तत्वे अजून ठरायची होती. बेंबीपासून खाली पोट उभे उघडून, गर्भपिशवीही उभीच छेदली जायची. आता दोन्ही छेद आडवे असतात. हे जरा करायला किचकट आहे पण उभे चिरण्यापेक्षा य पटींनी सुरक्षित आहे. जोसेफ लिस्टरनी ऑपरेशन निर्जंतुकपणे करण्याचा तंत्र आणि मंत्र दिला (१८८०). सीझरनंतर, एकूणच ऑपरेशननंतर, जगण्यावाचण्याची शक्यता एकदम वाढली. पुढे ऑक्सिटोसीन उपलब्ध झाले (१९५१) आणि रक्तस्रावाचा प्रश्न बऱ्यापैकी मार्गी लागला. ऑक्सिटोसीन हे एक संप्रेरक (होर्मोन) आहे. याच्या उपस्थितीत गर्भपिशवी आकुंचन पावते. पिशवी घट्ट आवळली जाणे रक्तस्राव थांबण्यासाठी अत्यंत आवश्यक असते. नुसते टाके घालून रक्तस्राव थांबत नाही. हे इंजेक्शन आता सीझरवेळी आणि नॉर्मल डिलिव्हरीवेळी सुद्धा सर्रास वापरले जाते. हे इंजेक्शन नसते तर तिन्ही जगाचे कित्येक स्वामी आईविना भिकारीच निपजले असते. रक्तस्राव कमी करण्यात भुलीच्या तंत्राचा मोठा वाटा आहे.  सुरवातीला भूलीसाठी क्लोरोफोर्म वापरत. ही काही आदर्श भूलौषधी नाही. पण तेंव्हा तेवढीच उपलब्ध होती. अगदी महाराणी व्हिक्टोरियानेसुद्धा, राजपुत्र लिओपोल्डच्या जन्मावेळी (१८५३), वेदनाशामक म्हणून मोठ्या धीरोदात्तपणे  क्लोरोफोर्म हुंगून आपल्या प्रजाजनांसमोर आदर्श घालून दिला. तिच्या ह्या कृत्यानंतर इंग्लंडात भुलीचा वापर झटक्यात वाढला.  पण क्लोरोफोर्मने गर्भपिशवी नीट आकुंचन पावत नाही. उलट प्रसरण पावते. आता स्पायनल किंवा एपीड्युरल पद्धतीनी भूल दिली जाते. यात पेशंट जागी असते पण कमरेखालचा भाग बधीर होतो. संपूर्ण भूल देण्यापेक्षा आईसाठी आणि बाळासाठी ही पद्धत खूप खूप सुरक्षित आहे. अँन्टीबायोटिक्सच्या शोधानंतर, रक्त संक्रमण उपलब्ध झाल्यानंतर आणि काही तांत्रिक बदल झाल्याने; आता हे ऑपरेशन इतके सुरक्षित झाले आहे की नॉर्मल डिलिव्हरी शक्य असतानाही ठरवून सीझर करवून घेणारी कुटुंबे आहेत.

बाळ पोटात जर उपाशी, अशक्त, आजारी, गुदमरलेले, अॅनिमिक वगैरे असेल तर हा शोध आता सोनोग्राफी आणि अन्य तंत्रांनी खूप लवकर लागतो आणि वेळीच सीझर करून बाळावर पुढील उपचार सुरु करता येतात. तीस एक  वर्षांपूर्वी हे असलं काही नव्हतं. बाईच्या पोटावरून हाताने चाचपून काय शोध लागेल तेवढाच. पोटात गर्भपिशवी, पिशवीत पाणी आणि पाण्यात तरंगणारे  बाळ; तेंव्हा ढेरी   कुरवाळण्याने काय आणि किती माहिती मिळत  असेल,  तुम्हीच कल्पना करा.   म्हणूनच सुरवात जरी आईचा जीव वाचवण्यासाठी म्हणून झाली असली तरी हल्ली हे ऑपरेशन बाळाच्या काळजीपोटी अधिक वेळा केलं जातं. वेळेत निदान आणि सुरक्षित जन्म झाल्याने अनेक बाळांचं मोठेपणही आरोग्यानंदात जातं. इहलोकीची यात्रा ही, प्रस्थान नीट ठेवले, की निदान सुरवात तरी छान होते.

एकाच कृतीमागील हेतू किती बदलतात बघा. उदरी बाळ तसेच असताना दोघांना एकदम माती देऊ नये असा संकेत होता, जुन्या काळात. त्यातून पोट फाडून बाळ काढायला सुरवात झाली. म्हणजे परलोकीचे व्यवहार सुरळीत व्हावेत म्हणून हा आटापिटा. पण आता मात्र याच आट्यापिट्याने इहलोकीचे आयुष्य सुकर होते आहे.

 

 

 

 

 

मन कामरंगी रंगले

मन कामरंगी रंगले  

डॉ. शंतनू अभ्यंकर

व्यसने आपल्या सगळ्यांना माहीत आहेत. दारू, सिगरेट, चरस, गांजा अशी चार दोन नावंही माहीत आहेत. सिगरेट मधील  निकोटीन, दारूतील इथिल अल्कोहोल वगैरे पदार्थ मादक आहेत आणि  व्यसनकारक आहेत.  पण  व्यसनासाठी कोणतातरी मादक पदार्थच  हवा असं नाही. ‘मद’  चढणे महत्वाचं. उदाहरणार्थ  जुगारी. जुगाऱ्यांत  कोणताही मादक पदार्थ बाहेरून शरीरात जात नाही पण जुगाराचं  व्यसन लागतं. युधिष्ठीराला जुगाराचं  जबरदस्त व्यसन होतं. त्यामुळे त्याचं राज्य गेलं, ऐश्वर्य गेलं, भाऊ आणि पत्नीही गेली.

अशा सवयींमधे मद चढतो तो मेंदूतील काही पदार्थांमुळे.  असे  पदार्थ  मेंदूतच तयार होतात   आणि सारासार विवेकाचे अपहरण करतात. जुगाराचं जसं व्यसन लागतं, तसं पोर्नचंही व्यसन लागू शकतं. म्हणजे माणूस जुगारी बनतो, जगात शिंके, फुंके, थुंके (अनुक्रमे तपकिर, बिडी, तंबाकूवाले) असतात किंवा कोणी  दारुड्या बनतो, तसा पोर्नाड्याही बनू शकतो. दारुड्या बनायचा मार्ग जसा  चव, चटक, चस्का आणि व्यसन असा जातो तसंच पोर्नचंही आहे. 

कामूकता तर निसर्गानी आपल्या मेंदूत कोरलेली त्यामुळे ‘असल्या’ कलाकृती म्हणजे  एव्हरग्रीन मामला.  सर्व प्राचीन आणि अर्वाचीन संस्कृतीत कामशिल्पे आहेत, कामवासनेचं दैवीकरण अथवा दानवीकरण आहे आणि काम साहित्यही आहे. पोर्न म्हणजे भावनाहीन, शारीर,  रुक्ष, कोरडा, रोकडा, संभोग आणि त्यातील  कसरती आणि  विकृती फक्त.

नेटवर इतकं सगळं चकटफू मिळत असताना पैसे भरून पोर्न बघतं  तरी कोण? असा प्रश्न तुम्हाला पडू शकेल, पण  चटकफूने हौस भागत नाही असे महाभाग बरेच असतात. एकदा पोर्नचं वेड लागलं  की हे पेड साइट्सवर जातातच जातात. हे आणि ‘ह्या’ सुद्धा. पोर्नाडया होणं  ही काही फक्त पुरुषांचीच मक्तेदारी नाही. बायका जशा क्वचित पण दारूच्या अथवा इतर व्यसनांच्या आहारी जाऊ शकतात तशा त्या पोर्नच्याही आहारी जाऊ शकतात.

पोरांना तर ह्या उघड्यानागड्या  विश्वाची ओळख आता लहान वयातच होऊ लागली आहे. घरच्यांशी  संबंध तणावपूर्ण असतील, कुढत रहायचा स्वभाव असेल, तर पोर्नशी गट्टी अगदी आश्वासक वाटू शकते. मित्रांच्या आग्रहाने  कुतूहल म्हणून पाहिलेली क्लिप पुढे व्यसनांकडे नेते. हे कुतूहल, ही जिज्ञासा, हे तर नैसर्गिक. पण ह्याला योग्य प्रतिसाद शाळा कॉलेज मधील शिक्षणात नसतोच. त्यामुळे उपलब्ध ज्ञानसागराचे, म्हणजे पोर्नसागराचे, पाणी पिऊन ज्ञानाची तहान भागवली जाते. त्यावरच आजच्या मुलामुलींच्या लैंगिकतेचे पोषण होत असते. शेवटी सागराचे पाणी खारटच असते. ते काही पिण्यायोग्य नाहीच.   

पोरांसारखेच थोरही इथे आहेत. हे  पोर्न-रतिरत होताच, ह्यांच्या  पोक्त ढेरीची जागा सिक्स पॅक अॅबस् घेतात आणि ह्यांची तरारलेली  कामेच्छा मुसमुसलेल्या मदनिकांच्या तांड्याचीही कामना भागवू शकते; निदान कल्पनेत तरी.   

पोर्नच्या ठिणगी शिवाय कुणात ज्वाला  उठत नसते, कोणाला समलैंगिक प्रणय प्रिय असतो पण त्याची प्रचिती घेता  येत नसते, कोणाची मुखमैथुनाची भूक आ वासून उभी असते, शारीरिक/मानसिक व्याधीमुळे कुणी समागमालाच पारखे  असते; मग असे सगळे पोर्न रंगी रंगतात. बरेचसे काम आटोपलं की यातून दूर होतात. काही त्याच्या पूर्ण कह्यात जातात, भजनी लागतात.    

कॉम्प्युटरमुळे  ‘मूषकस्पर्शेमात्र’ शक्य होणारे  पोर्न, मोबाईलमुळे  आता ‘अंगुलीस्पर्शेमात्र’    दृश्यमान होते आहे.  पिवळ्या कव्हरातली मासिकं आणि छापील  चित्रांपेक्षा चलतचित्र कितीतरी मादक, कामूक, उत्तान, अश्लील, भडक आणि  प्रक्षोभक. पोर्न व्हिडिओ बघताना तुम्ही थेट दाराच्या भोकालाच  डोळा लावलेला असतो. दुसऱ्याचं  सुख  पाहून तुम्ही सुखावत असता. (केवढी ही आध्यात्मिक पहुंच)  शिवाय चालू दृश्य बदलण्याची शक्ती तुमच्याकडे असते. रोड बायका आवडेनाश्या झाल्या की जाड बायका बघायच्या, त्या आवडेनाशा झाल्या की समूहमीलन.  मनुष्यप्राण्यांचा कंटाळा आला तर  मनुष्य आणि प्राण्यांच्या क्लिप आहेतच. कल्पनातीत दृश्यांचा सततचा  मारा चालू असल्याने कल्पनेलाही काही काम रहात नाही. भावनांचा कडेलोट तर  होऊ द्यायचा नाही पण भावनांच्या टकमक टोकावरून सतत विहरत रहायचं (एड्जिंग) अशी कसरत काही मंडळी करत रहातात. तासंतास. साईट मागून साईट पहात  जायचं आणि बऱ्याच वेळ हा खेळ झाल्यावर एकदाचं  मोकळं व्हायचं. ‘तृप्तीशीलते’चा अगदी अंत पहायचा, असा हा खेळ.

इतर अंमली पदार्थांचे काहीना काही दुष्परिणाम असतात, अॅसिडिटी होते, उलट्या होतात,  त्यामुळे का होईना पण व्यसनी माणसे इच्छा होऊनही  दिवसरात्र व्यसन करत नाहीत. नाईलाजाने का  होईना, जरा दमानी घेतात.  पोर्नाड्यांचं तसं नाही. दिवसभर बघत बसलं तरी चलता है. 

व्यसन हा सारा मेंदूतील आनंदपर्यवसायी  रसायनांचा प्रताप आहे. डोपामीन यातले लीडर. भरपेट सुग्रास भोजन असो, झक्कास दर्दभरा व्यायाम असो  किंवा असीम सुखाचा संभोग असो या साऱ्यानंतर जी, ‘सुखासवे होऊनी अनावर’ अवस्था प्राप्त होते, ती  डोपामीनमुळे. डोपामीन आपल्याला नाविन्यात सुख शोधायला प्रेरित करतं. माणसाचे धाडस, शोधकवृत्ती, नाविन्याची ओढ ही डोपामिनची देन.  यामुळे पोर्न साईटसची  अनेक पाने एकाच वेळी ओपन केली जातात. संपूर्ण क्लिप क्वचितच पहिली जाते. थोड्याच वेळात कंटाळा आला की नवा  गडी नवा राज. नवीन काही दिसल्याशिवाय, पोर्नची किक बसतच नाही. आपल्या बापजादयांनी अनेक जन्मात केले नसतील इतके जोडीदार एखाददोन  तासात  नेटवर भेटतात.

ही तर अनैसर्गिक उत्तेजना. पोर्नमुळे अनैसर्गिक स्तरावर डोपामीन जाते आणि ती पातळी  अनैसर्गिक काळापर्यंत टिकून रहाते. ह्या साऱ्या हाय व्हॉल्टेज खेळात नॉरएपीनेफ्रीन, कोर्टीसॉल वगैरे रस स्रवतात  आणि डोपामीनकृत सारा  अनुभव शतगुणीत  करतात. पोर्नने जितकं  डोपामीन वाढते तितके ते इतर कशानीच वाढत नाही त्यामुळे इंटरनेट गेम्स किंवा इतर अशा नेटवरच्या व्यसनांपेक्षा पोर्नची चटक सहज लागते.

 हे डोपामीन  मेंदूच्या आनंदडोही आनंदतरंग निर्माण करतं आणि मग हा अनुभव अधिकाधिक हवाहवासा वाटायला लागतो. जेवणखाण, व्यायाम, सेक्स हे हवेहवेसे वाटले तर  बरेच आहे की. कोणत्याही सजीवाच्या अस्तित्वाशी  निगडीत आहे हे. यावर अनेक प्रयोग झाले आहेत. डोपामीनची ही  आगेबढो सांगणारी शाबासकी जर काढून घेतली,  तर अन्नपाण्यावरची वासना उडते, मादी पुढ्यात आली तरी तिकडे ढुकूनही पहिलं जात नाही. निदान उंदीर तरी असं करतात!!

पण माणूस काही फार लांब नाही. माणसातही, डोपामिनचा हा झरा आहे मूळचाची खरा! उत्क्रांतीच्या पहिल्या टप्यातील  याचा  उद्गम. आपल्या बहुतेक आशाआकांक्षांचे; भय, क्रोध, सत्ताकांक्षा,   आनंदाभिलाषा,  कामासक्तीचे   हे उगमस्थान आणि म्हणूनच सुखलालसेशी थेट नातं असणाऱ्या व्यसनांचेही हेच उगम स्थान. 

पण ह्या आनंदाची प्रतिक्रिया दोन स्वरूपाची असते.  एक; आनंदानुभूती, आवड (Like) निर्माण होणे आणि दोन; गरज (Want) निर्माण  होणे. ह्या भिन्न आणि प्रसंगी  परस्परविरोधी प्रतिक्रिया.

आवड केंद्र अन्न, व्यायाम किंवा सेक्सने जसं उद्दीपीत होतं, तसंच  सिगरेटचा झुरका, मादक पदार्थ आणि पोर्ननेही उद्दीपित होतं.  व्यसनाचा पहिलं कश  सुखाचा भासतो तो यामुळेच. थोडक्यात आवड केंद्र जसं सकारात्मक  संवेदनांनी उद्दिपित होतं तसं ते वाइटानेही  उद्दिपित होतं. अर्थात चांगले आणि वाईट ह्या आपल्या संकल्पना आहेत. आदिमानवाच्या  दृष्टीने  असलं काही नव्हतं.

सुखानुभूतीनंतर येते ते समाधान.  ते लाभते ओपिऑइड गटातील रसायनांमुळे. तृष्णा भागल्यानंतरची तृप्ती, कामतृप्ती, ही सारी ओपिऑइडसची कमाल. तृप्ती नसेल तर  सदैव असमाधान राहील, सदैव अतृप्ती राहील आणि सदैव उपभोगाची लालसा आपला जीवनव्यवहार व्यापून बसेल. म्हणजेच कामसौख्याची, अन्नाची, आनंदाची इच्छा जशी हवी तशी इच्छापूर्तीची भावनाही हवी. नाही तर निव्वळ इच्छेपोटी वहावत  जाऊ आपण. तृप्तीमुळे समाधान लाभते आणि सुख शोधायची गरज, धडपड,  आटोक्यात रहाते.

पण ओपिऑइडस आणि डोपामीनमध्ये डोपामीनचे पारडे जड असते. भरपेट जेवून, तृप्तीची ढेकर देऊनही वेटरने ‘चॉकलेट आइसक्रीम आणू का?’ विचारताच होकार जातो तो त्यामुळेच. तृप्तीच्या भावनेवर लालसेने मात केलेली असते. अन्नाची ही कथा तर कामभावनेनी तर काय होत असेल? अन्न महत्वाचे खरेच पण पुनरुत्पादन हा तर  जीवनाचा अंतिम हेतु. त्यामुळे मीठभाकरी नंतर उडतात ते डोपामीनचे सुखाचे  तुषार आणि पोर्ननी येतो तो  डोपामिनचा  महापूर. यात ओपिऑइड्सची तृप्तीची भावनाच  वाहून जाते.

मेंदूतील सीआरईबी मुळे देखील (Cyclic Adenosine Monophosphate Response Element Binding Protein)  सुखाची भावना  ओसरते, ‘समाधान’ आणि ‘तृप्ती’ जाणवते. पण अतिसेवनाने, मग ते तंबाखूचे असो वा पोर्नचे, सीआरईबी कितीही वाढले तरी तृप्ती काही मिळत नाही. सीआरईबीचा ब्रेक फेल होतो.  आता  अधिकाधिक ‘घेतल्या’शिवाय नशा चढतच नाही. नित्याचे आयुष्य आता रसहीन वाटू लागते. गप्पा, सहली, खेळ, छंद अशी साऱ्याचीच आस ओसरते.   व्यसनी माणसं सहसा कंटाळलेली, जगापासून फटकून वागणारी आणि नैराश्यग्रस्त असतात ते यामुळे.  

पूर्वी अशी समजूत होती की लहानपणीच काय तो  मेंदूचा विकास होतो. पुढे आजार किंवा मार लागला तरच त्यात काही बदल होतो. पण आता मेंदूच्या कार्याबद्दल आपल्या डोक्यात बराच प्रकाश पडला आहे.  मेंदूचे कार्य, हे नवनव्या सर्किटच्या मदतीने चालतं. नवी सर्किटस्  निर्माण होतात आणि जुनी नष्टही होतात. अनेकदा एकाच पायवाटेनी गेलं की ती  रुंद होते, आवकजावक सहज होते. पायवाटेची वाट बनते, वाटेचा रस्ता बनतो, रस्त्याचा हमरस्ता. अशीच मेंदूतही अधिक वापरली जाणारी सर्किट अधिक भक्कम होतात. त्याच्या बरोबरीने वापरली जाणारी सर्किट सुद्धा पोसली जातात. न वापरलेली लेचीपेची होतात.  

कोणत्याही कारणानी  मनाची तल्लीन अवस्था झाली की हे सर्किटचं जोडकाम अधिक जोमाने होते. हे घडवणारे रसायन डेल्टा फॉस बी. छंद, गप्पा, वाचन, स्पर्धात्मक खेळ अशा  कितीतरी गोष्टीत आपण तल्लीन होऊन जातो.  कोणतेही नवे कौशल्य शिकायचे तरी डेल्टा फॉस बी हवे आणि पण एखादी सवय लागायला, चटक लागायला, चळ लागायला, व्यसन लागायलाही डेल्टा फॉस बी हवे. म्हणजे व्यासंग आणि व्यसन यातील सीमारेषा किती पुसट आहे पहा.

डेल्टा फॉस बी; कृती आणि सुखस्मृति यांची यांची सर्किट जोडणारे  हे रसायन. मग मेंदू पुन्हा पुन्हा त्याच अनुभूतीची ‘मागणी’ करू लागतो.  कोणत्याही व्यसनाची ‘तल्लफ’ येते ती अशी. ह्या सर्किटस्  मध्ये निव्वळ नशेच्या आठवणी घर करून असतात असं नाही. नशेशी निगडीत अशा इतरही गोष्टी घट्ट रुतून बसलेल्या असतात. पोर्न पहाणे हा अनुभव आता तत्संबंधी दृश्य, ध्वनि, वास, संवेदना, भावना ह्यांच्यात  गुंफला जातो. हस्तमैथुन, स्खलन  आणि कामतृप्ती आता पोर्न-दर्शनाशी एकरूप होते. आता दुसऱ्या काही कामानिमित्त तुम्ही लॅपटॉप उघडलात तरी सय पोर्नचीच येते. तो कॉम्प्युटरच्या  बटणाचा आवाज, तो  उजळणारा   पडदा, ती इंटरनेट जोडलं गेल्याची खूण  सारं काही ‘सुचवून  पोर्न जाते’. एखाद्या दारुड्याला पगाराचा दिवस हे ट्रीगर असू शकेल तर  एखाद्या पोर्नाड्याला घरात एकांत मिळण्याची शक्यता, हे ट्रीगर असू शकेल.  हळूहळू जिकडे तिकडे चोहीकडे   पोर्न बघायला सुचवणारे संकेत आपोआपच दिसू लागतात आणि या संकेतांना प्रतिसाद दिल्याशिवाय दिलाची तगमग थांबतच नाही.

डेल्टा फॉस बीचा पूर आला की मेंदूतील पेशीत काही जनुकीय बदल घडतात. या बदलांमुळे  पोर्न, ही आता शरीराची अनिवार्य गरज बनते. पहिल्यासारखी मज्जा  साधता साधत नाही पण तगमग थांबता थांबत नाही, असे सर्किटस आता जुळून येतात. सुख कमीकमी पण इच्छा अधिकाधिक अशी अवस्था येते.   एके काळचे हॉट पोर्न आता सपक आणि कंटाळवाणे वाटायला  लागते. कोणत्याही व्यसनाप्रमाणे मग तेवढ्याच किकसाठी जास्त जास्त डोस लागू लागतो. मग अधिक वेळ पोर्न पहाणे, अधिक हार्डकोर, अधिक हिंस्त्र, अधिक विकृत पोर्न पहाणे हाच मार्ग उरतो. त्या शिवाय ‘मजा’ येतच नाही.  मेंदूचे हे री-वायरिंग तरुण वयात अगदी सहज होते.  त्यामुळे तरुण मुले  सहजपणे पोर्नाडी बनतात. पण याचा अर्थ बाकीचे अस्पर्श रहातात असा नाही.  

हे व्यसन असंच चालू राहिलं तर मेंदूत सर्किटस् अगदी  कोरली  जातात म्हणा ना.  हे कोरीवकाम खोडून काढणं अगदी अवघड होऊन बसतं मग. हे असलं कोरीवकाम करण्यात पोर्न अगदी माहीर. प्रत्यक्ष समागमही त्यापुढे फिका ठरेल. का? कारण  प्रत्यक्षाहून प्रतिमा उत्कट!!

प्रत्यक्षाहून  इथे प्रतिमा उत्कट असल्याने प्रतिमेतच मन गुंतून पडतं. भारतीय मानसिकतेला गोऱ्या रंगाची,  टंच युरोपीय अंगाची आणि भल्या मोठ्या लिंगाची  भुरळ फार. मग आपण, किंवा आपली, किंवा आपला, ह्या आदर्श मापात नाही म्हणून कुढणं  सुरू होतं. स्वतःच्या आणि जोडीदाराच्या शरीराचा त्याच्या सुरूप आणि कुरूपतेसह स्वीकार जमतच नाही. सततच्या विचित्र तुलनेतून न्यूनगंड तयार होतो.

 खऱ्याखुऱ्या मैथुनात आता मौज वाटेनाशी होते. जेंव्हा प्रत्यक्ष सेक्स करायची संधी  सामोरी येते तेंव्हा पोर्नाडे गोंधळलेले असतात. प्रत्यक्षातील सेक्स त्यांना सपक,  बेचव, दुय्यम, कंटाळवाणा, मिळीमिळीत आणि अनावश्यक वाटायला लागतो. मग पोर्नशिवाय लिंगाला  ताठरताच येत नाही.  वीर्यपतन व्हायला खूप वेळ लागतो किंवा प्रयत्न करूनही वीर्यपतन आणि कामपूर्ती होता होत नाही. पोर्न साईटचा थरार सतत आठवत रहातो.

 प्रत्यक्षातली नारी काही बटण दाबताच नग्न होत नाही. सहसा प्रेम, जिव्हाळा, विश्वास, आदर, नातेसंबंध असा पाया रचावा तेंव्हा कुठे संभोगाचा कळसाध्याय साध्य होणार. हे भलतेच वेळखाऊ, महागडे  आणि कष्टाचे काम.   नाती जोडणे, ती टिकवणे, त्यासाठी थोडा स्वार्थत्याग करणे हे सगळेच पोर्नाडयांना  दूरस्थ वाटू लागते. त्या मानानी पोर्न हा बिनभांडवली धंदा.

मुळात नॉर्मलची व्याख्याच आता बदलून जाते. गुदसंभोग आणि मग स्त्रीच्या चेहऱ्यावर स्खलन,  हेच जर वारंवार पहात  राहिलं तर  हीच ‘काम’गिरी खरी अशी खात्रीच होते. मग हे किंवा असलं काही जमलं नाही किंवा जमवता आलं नाही, तर आपल्या किंवा जोडीदाराच्या किंवा दोघांच्या कामगिरीबद्दल विषाद दाटून येतो.

आपल्या वैयक्तिक आणि लैंगिक जीवनावर दुष्परिणाम होऊनही होऊनही पोर्नाडे पोर्नचा   सातत्यपूर्ण वापर करत सुटतात. त्यांच्या ध्यानी,  मनी, चित्ती सदैव पोर्नचाच विचार असतो. पोर्न शिवाय मुळी भागतच नाही. पोर्न नसेल तर मानसिक आणि शारीरिक अस्वस्थता येते. चिडचिडेपणा, निद्रानाश, थकलेपणा, एकाग्रता न साधणे, नैराश्य, एकांडेपणा, आणि कामेच्छा अजिबात संपणे अशी लक्षणे दिसतात.

पोर्नाडे अति-संवेदनशिल बनतात. ते निमित्तालाच टेकलेले असतात. पोर्न वालोंको पोर्न का बहाना चाहीये. साऱ्या भवतापावर ह्या  पोर्नाड्यांनी    पोर्नचा  उतारा शोधलेला असतो. पण त्याचवेळी  पोर्नची सवय झाल्याने ते बथ्थड आणि बधीर झालेले असतात.  ‘पहला नशा, पहला खुमार’ आता  येत नाही, अधिकाधिक डोस लागतो, पण तरीही सुखाचे क्षण फक्त आणि फक्त पोर्नच्या सनिध्यातच शोधले जातात. आवड आणि इच्छा यांची फारकत झालेली असते. आवडत नसूनही इच्छा होत रहाते. ती गोष्ट  नकोशी वाटत असूनही असोशी वाटत रहाते.

व्यसनमुक्तीसाठी मेंदू रीबूट करावा लागतो. मनाचा जिर्णोद्धारच हा. संपूर्ण सॉफ्टवेअर जणू नव्याने इनस्टॉल करावे लागते. म्हणूनच  तुम्ही मानसतज्ञांना जरूर भेटा. त्यात ओशाळवाणे काहीही नाही. डॉक्टर काही, ‘तुम्हाला लाज नाही का?’, ‘असे कसे तुम्ही पतित?’ वगैरे नितीमत्तेचे डोस पाजत नाहीत. काही म्हणत नाहीत. ते त्यांचं, तुम्हाला मदत करायचं, काम इमानेइतबारे करत असतात. त्यांच्यावर विश्वास ठेवा. व्यसन असेल तर त्याबरोबर इतरही मानसिक/शारीरिक आजार असू शकतात. साऱ्याचा  एकत्रित विचार करून एकात्मिक उपचार केले तर ते योग्य ठरतात. अर्धवट प्रयत्न अपुरे आणि अयशस्वी  ठरतात. तेंव्हा ह्याही कारणे डॉक्टरांची, मानसोपचार तज्ञांची मदत जरूर घेणे.

पोर्न संन्यास, एवढेच नव्हे तर तात्पुरता का होईना,  इंटरनेट संन्यास, म्हणजे फेबू, युट्यूब, व्हाटसॅप  या   साऱ्यांपासून संन्यास घेतला तर यातून लवकर बाहेर पडता  येते. मोहाचे क्षण सीमित होतात.  कधीकधी हस्तमैथुनही पूर्णतः टाळायचा सल्ला दिला  जातो. कारण हेही पोर्नची आठवण काढूनच होत असतं. व्यसनमुक्त होण्यासाठी प्रत्यक्षाचा साक्षात आनंद घ्यायला शिकलं पाहिजे. प्रेक्षकातून टाळ्या पिटणे  सोडून स्वतः कलाकार बनायला शिकलं पाहिजे. हे शक्य आहे. शक्य असतंच.  कारण प्रत्यक्षात असलेले ह्या दिशेने जाणारे मार्ग निव्वळ न वापरल्याने अरुंद झालेले असतात. ते वापरात आले की त्यांचे पुन्हा हमरस्ते होतात.

व्यसनमुक्तीच्या दिशेने प्रवास हा सुद्धा खाचखळग्यांनी  भरलेला असतो. पोर्नच्या  व्यसनाने भक्कम झालेली सर्किट लगेच शॉर्ट होत नाहीत. सर्किटस निर्मिणारे डेल्टा फॉस बी तर दोन-दोन महीने मेंदूत ठाण मांडून असते.  अगदी निरीच्छा गाठायला सातआठ महीने लागतात. पहिले सातआठ दिवस तर  भयंकर त्रास देतात. पण एकदा ही कळ  सोसली की व्यसन आवाक्यात येण्याची सुरवात झाली म्हणून समजा. व्यसन सुटल्यापासून  सुमारे महिन्याभराने हे मार्ग  नष्ट व्हायला सुरवात होते. संपूर्ण नष्ट मात्र कधीच होत नाहीत. पाऊलवाट उरतेच. त्यामुळे कोणत्या बेसावध क्षणी पुन्हा पाय त्या वाटेला  वळतील हे सांगता  येत नाही. अखंडपणे सावधपण असेल, तरच निश्चयाचा महामेरू टिकतो.

 प्रयत्न करूनही पोर्नच्या विळख्यातून सुटका होत नाही कारण  मनावर ताबा ठेवणाऱ्या, निश्चयगामी रचना कमकुवत झालेल्या असतात. मेंदूचा कपाळामागील भाग (Frontal lobe) हा विवेकी वागणुकीचा स्त्रोत. बायकोला (फार) उलटून बोलू नये, पोरांना (फार) रागावू नये, परीक्षेच्या आदली  रात्र पोर्नऐवजी पुस्तकांसोबत घालवावी; हे असले निर्णय इथे होतात. पोर्नाडे हा विवेक गमावून बसलेले असतात. योग, ध्यानधारणा वगैरेंनी ह्या निश्चयगामी रचना  सक्षम होतात. निश्चय आणि निग्रहही अंगी बाणवता येतो, पण वेळ लागतो. व्यसन सुटल्यावर अचानक बराच मोकळा वेळ मिळतो. तो खायला  उठतो. ह्याचं काय करायचं हे उमजत नाही. छंद, मैत्री, खेळ ह्यात रस  असेल तर या साऱ्याचा व्यसन सुटायला उपयोग होतो. कोणी  जवळचा  मित्र असेल तर त्याला हा प्रश्न आहे हे सांगा,  त्याचे उत्तर शोधण्याला मदत हवी आहे हे सांगा. निश्चयपथावरून आपण ढळत नाही ना, हे हा मित्र पाहील.

ज्या इंटरनेटच्या उच्छादातून  हे व्यसन लागते त्याचीच मदत घेऊन काट्याने काटा काढता  येतो.  अनेक साइट्सवर या संबंधित  सविस्तर मार्गदर्शन उपलब्ध आहे. व्यसनमुक्तीची अॅप्प्स मिळतात. बराच उपयोग होतो. किती वेळ, काय काय पहिलं, ह्याची नोंद तुमची तुम्हाला सादर केली जाते.  अगदी सेकंदाचाही हिशोब ठेवला जातो. व्यसनमुक्त मित्र किंवा या मार्गावरचे सहप्रवासी भेटतात इथे. अन्य लोकांशी  निरोगी स्पर्धा करता येते. यशापयश ग्राफच्या रूपात मांडून येतं, त्यामुळे तुलना सहज शक्य होते. बऱ्याच काळ  पोर्नपासून लांब राहिलात की लगेच एखादं मेडल तुम्हाला बहाल केलं जातं. अशी शाबासकीची थाप महत्वाची असते. कधी मनात ‘तसला’ काही विचार आलाच तर  एका  क्लिकसरशी प्रेरणादायी सुविचारांचा, कथा कल्पनांचा रतीब सुरू होतो. ऑनलाइन मित्रही  तुम्हाला व्यसनापासून परावृत्त करायला टपलेलेच असतात.

पोर्नाड्या होण्यामागील  विज्ञान समजावून घेणं  खूप खूप महत्वाचे आहे. व्यसन हा शब्दही कुणाला नको वाटतो. आपण व्यसनी आहोत हे मान्य करणंही मग जड जातं. व्यसनच जर मान्य नसेल तर त्यातून बाहेर पडण्याचा प्रश्नच येत नाही.  पण विज्ञान समजावून घेतलं तर डोपामिनचा  पूर, त्याला मिळालेला प्रतिसाद, त्याची लागलेली सवय आणि ती दूर करण्याचे मार्ग, हे सारेच आवाक्यात आहे हे  लक्षात येतं. स्वतःला,  परिस्थितीला, दुसऱ्याला दोष देण्यापेक्षा यातून बाहेर पडायचं तर आपल्याला स्वतःलाच प्रयत्न  करायला हवेत हे लक्षात येतं.

 मनच ते, ते कामरंगी रंगणारच. त्यात वाईट काही नाही. पण अनंग मदनाचे सप्तरंगी काम-धनू जर नुसत्याच काळ्या रंगात रंगून गेलं तर रंगाचा बेरंग होणारच. तेवढी सावधानता बाळगणे आवश्यक आहेच.