Saturday, 30 April 2022

शास्त्रज्ञ आजीच्या गोष्टी (गोष्ट ५) चंद्र खाली पडला तर?

शास्त्रज्ञ आजीच्या गोष्टी (गोष्ट ५) 
चंद्र खाली पडला तर?
डॉ. शंतनू अभ्यंकर 

रोज रात्री नवी गोष्ट कुठून आणायची असा प्रश्न शास्त्रज्ञ आजीला कधी पडलाच नाही. रामायण, महाभारत, पंचतंत्र अशा कितीतरी कथा होत्याच, शिवाय ज्या दिवशी  काहीच सुचायचं नाही त्या दिवशी, झंप्या, भुपी आणि आजी एक मस्त खेळ खेळायचे. ह्या खेळाचं नाव, ‘जर का’!
खेळ अगदी सोपा होता. जर का असं झालं तर काय  होईल?, जर तसं झालं तर काय होईल? असे प्रश्न झंप्यानी किंवा भुपीनी विचारायचे आणि मग शास्त्रज्ञ आजीनी कल्पना लढवून त्यांची उत्तरे द्यायची. झंप्या आणि भुपीचा हा अत्यंत आवडीचा खेळ होता.  
त्या रात्री असंच झालं. मे महिन्याची सुट्टी होती. तिघेही झोपायला गच्चीवर  होते. क्रिकेट खेळून झंप्या दमून आला होता. आज त्यांच्या टीमची पहिली डे-नाईट मॅच झाली होती आणि झंप्यानी सिक्सर मारून ती जिंकली होती. त्याने मारलेला  बॉल सीमारेषेच्या पार तर गेलाच, पण तो नेमका कुठे गेला तो सापडलाच नाही! बॉल हरवण्याएवढा मोठ्ठा सिक्स मारल्याबद्दल ज्याने त्याने झंप्याचे कौतुक केले होते आणि तो कौतुकात न्हाऊन निघाला होता. 
आताही अंथरूणांत पडल्या पडल्या चंद्राचा वाटोळा गोळा बघून झंप्याला आपला बॉल आणि तो सिक्स आठवला आणि झंप्याने पहीला बंपर टाकला; ‘आजी, खूप म्हणजे, खूप म्हणजे, खूप म्हणजे, खूपच जोरात सिक्स मारला तर काय होईल?’
‘अरे जोरात मारला तरी बॉल परत जमिनीवर येतोच; मग कितीही जोरात सिक्सर मारा.  पण जितक्या जोरात माराल तितका तो बॉल लांब जाईल. बॅटच्या दणक्याने बॉल लांब जायला लागतो त्याच वेळी पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणाने तो खालीही खेचला जात असतो. म्हणून तर बॉल कमानदार मार्गाने, वळणदार  प्रवास करून, जमीनीला टेकतो. पण भुपे तू सांग,  समजा झंप्यानी क्षितिजापलीकडे जाण्याइतका इतका जोरदार आणि उंच फटका मारला  तर?’
क्षितिजापलीकडे बॉल मारला तर नेमकं काय होईल हे काही भुपीला सांगता येईना. 
‘अगं, पृथ्वीला वळसा घालून तो बॉल  परत मागून घेऊन डोक्यावर आदळेल झंप्याच्या!!’ आजी हसत म्हणाली. 
पुढे मारलेला बॉल मागून येऊन डोक्यावर आपटणार हे ऐकून भुपीला मोठी गंमत वाटली. तो बॉल नेमका कसा  लागेल हे   झंप्याला नीट कळावं या उदात्त हेतूने तिनी त्याला एक टप्पल मारून दाखवली!! 
आजीनी तिला दटावलं आणि ती पुढे सांगू लागली, ‘अर्थात ही सगळी जर-तरची बात झाली.  प्रत्यक्षात वाटेतल्या अडथळ्यांमुळे, हवेमुळे, तो बॉल असा येऊ शकत नाही. पण याहीपेक्षा उंच आणि जोरात बॉल मारला तर तो पृथ्वीभोवती सतत गोल-गोल फिरत राहील!’
‘तो चंद्र पृथ्वीभोवती फिरतो आहे तसा?’ भुपी. 
‘हो. मुळात पृथ्वी चंद्राला सतत आपल्या बाजूला ओढत असते.  पण चंद्र इतक्या वेगाने पुढे जातो आहे की, तो पृथ्वीकडे येतच नाही.  तो वेगानं पुढे पुढे जात रहातो. पृथ्वीकडे येणे आणि पुढे जाणे या खेचाखेचीत तो  पुढे दूर कुठेतरी अंतराळातही जात नाही आणि तो पृथ्वीवरही  पडत नाही. त्याच्या कक्षेमध्ये (ऑर्बिट) फिरत राहतो!’
‘पण आला कुठून चंद्र?’ भुपी. 
‘..आणि त्याला असा परफेक्ट स्ट्रोक कुणी मारला?’ झंप्या.
‘त्या चंद्र नावाच्या दगडमातीच्या गोळ्याला  नेमका  कोणत्या कारणाने, कसा आणि कधी असा फटका बसला, हे काही आपल्याला माहित नाही. पण अगदी नेमकी गती आणि दिशा मिळाली आहे त्याला. सध्या तो आपला  पृथ्वीभोवती फेऱ्या मारतो आहे.’  आजी.  
‘पण समजा, चंद्र खाली पडला तर?’ झंप्या.
‘तू नको काळजी करू, झंप्या. नाही पडणार तो. मी सांगितलंय त्याला!’ भुपीने पुन्हा खोडी काढली.
‘मी नाही काळजी करत. पण चंद्र खरंच पडला तर मी नील आर्मस्ट्रॉंगच्या पायच्या  ठशाजवळ उभा राहून सेल्फी घेईन आणि सगळ्यांना पाठवीन!!’ झंप्याने आपला प्लॅन सांगितला.   
‘मस्त कल्पना आहे; पण चंद्र जर खरंच खाली पडायला लागला ना, तर हाहाकार माजेल पृथ्वीवरती! सेल्फी बिल्फी विसरा झकासराव.  चंद्र पृथ्वीकडे आला तर काय काय होईल याची कल्पना लढवू या आपण. हीच आजची गोष्ट. पण ही गोष्ट सांगताना मी चंद्रासाठी दरवेळी नवीन शब्द वापरीन! चालेल?’
‘म्हणजे?’ झंप्या.
‘म्हणजे दरवेळी चंद्र असं नाही म्हणणार.  कधी ‘शशी’ म्हणीन कधी ‘सोम’.’
‘सोम म्हणजे चंद्र? म्हणजे सोमवार मधला सोम?’ झंप्या.
‘हो रे, चंद्राला खूप वेगवेगळी आणि  सुंदर नावे आहेत!!’  आजी.
 ‘हो चालेल. घे तू वेगळी वेगळी नावे’ दोघे म्हणाले. 
‘ ‘शशी’ पृथ्वीवर पडायचा तर त्याचा फिरण्याचा वेग कमी व्हायला हवा. वेग कमी झाला की ‘सोम’ पृथ्वीकडे यायला लागेल आणि पृथ्वीभोवती गिरक्या घेताs, घेताss, घेताsss, तो नागाच्या वेटोळ्यासारखा मार्ग घेत, अधिकाधिक जवळ येईल. ‘शशांक’ आणि आपल्यामध्ये बरंच अंतर आहे. तेंव्हा इथे पोहोचायला त्याला जवळजवळ वर्षभराचा कालावधी लागेल.’
‘बापरे! म्हणजे आज चंद्र मागवला, तर वर्षभराने येणार?’ झंप्या. 
‘मागवला काय रे झंप्या? मागवायला चंद्र म्हणजे काय पिझ्झा आहे का?’ भुपी. 
‘भुपे, मला सांग, ‘चांदोमामा’मुळे पृथ्वीवर अगदी रोज घडते अशी गोष्ट कोणती?’
‘चांदणे!’ भुपी. 
‘नाही.’ आजी. 
‘मुळीच नाही, अमावस्येला कुठे असते चांदणे?’ झंप्या ठामपणे म्हणाला. 
‘हां!!! आलं मला, भरती ओहोटी!!’
‘बरोब्बर. त्या ‘निशापती’च्या गुरुत्वाकर्षणामुळे समुद्राचे पाणी हेलकावे खाते. पाण्याची पातळी कमी-जास्त होते. ह्यालाच आपण ओहोटी आणि भरती म्हणतो. हा ‘इंदू’  जवळ यायला लागला की पहिल्या महिन्यामध्ये काही  विशेष फरक जाणवणार नाही आपल्याला. ‘चांदोबा’ जरा उजळ दिसायला लागेल आणि भरती-ओहोटीच्या लाटा मोठ्या होतील. पण साधारण महिन्याभरातच त्याने निम्मे अंतर काटले असेल आणि आता भरतीच्या लाटा उंचच उंच उठतील.  समुद्राकाठची सर्व घरेदारे,  दुकाने, उद्योगधंदे हे अक्षरशः वाहून जातील.’
‘पण आजी इतकं सगळं पाणी येणार कुठून?’ झंप्या. 
‘अॅ हे रे! भरती म्हणजे काही समुद्रात नवीन पाणी येत नाही काही. ज्या भागात ओहोटी होईल, तिथले हे पाणी असेल.’ भुपीने बरोबर सांगितले. 
‘हो, म्हणजे ओहोटीच्या ठिकाणी समुद्र आणखी आणखी मागे मागे सरकेल. त्या किनाऱ्याचा  समुद्रतळ उघडा पडेल.  तिथले जीवजंतू, मासे, प्रवाळ, वनस्पती यांचा कधी नव्हे ते हवेशी आणि सूर्यप्रकाशाची थेट संपर्क येईल. हे सहन न झाल्यामुळे  पाण्याखालच्या या जीवसृष्टीचा जीव जवळपास संपून जाईल!!’ आजी सांगत होती आणि  नातवंडांचे डोळे विस्फारले जात होते. 
‘दुसऱ्या महिन्यात तो ‘मयंक’,  दोन-तृतीयांश अंतर पार करून अधिक नजीक आला असेल.’ 
‘माझ्या वर्गात आहे एक मयंक! आता मी उद्या त्याला त्याच्याच नावाचा अर्थ सांगणार.’ झंप्या. 
‘गप्प बस की, सांग गं आजी, काय होईल पुढे?’ भुपी वैतागून म्हणाली.  
‘भरती-ओहोटीच्या या प्रचंड हेलकाव्यांमुळे  समुद्री वाहतूक, बंदरे सगळी बंद. ती पूर्ण निरूपयोगी ठरतील. आंतरराष्ट्रीय संपर्क यंत्रणा ही समुद्रतळाच्या केबल्सच्या जाळ्यातून काम करत असते.  उंच लाटांमुळे या केबलला काही झाले नाही तरी काठावरच्या यंत्रणा ठप्प झाल्या असतील. तिथली सगळी व्यवस्था कोलमडून पडलेली असेल. समुद्रमार्गे होणारी अन्नधान्याची आयात थंडावेल.  समुद्रकिनारी असलेल्या अणुवीज केंद्रे, ऑइल रिफायनरी बंद पडतील. बहुतेक भागात लाईट जातील.  अन्न आणि इंधनाचा तुटवडा जाणवायला लागेल.’ 
‘बाप रे! चंद्र नाही जवळ आला तरी चालेल!!’ झंप्या म्हणाला.
पोर्णिमेची रात्र होती. चंद्र नुकताच उगवला होता. गच्चीत झकास चांदणे पडले होते. त्या चंद्रावरच्या सशाकडे पहाताना झंप्याचे  काळीज मात्र सशासारखे लकलकत होते.
‘अरे हे तर काहीच नाही, समुद्रापासून लांब राहणाऱ्या मंडळींचीही यातून सुटका नाही.’ आजी आणखी रसभरीत वर्णन करू लागली. ‘नद्यांच्या मुखातून भरतीचे पाणी आत आत शिरायला लागणार. जितकी मोठी भरती तितके  खोलवर पाणी शिरणार. नद्या जाऊन समुद्राला मिळतात, इथे समुद्रच  येऊन जणू नदीला मिळेल; आणि नद्यांना उलटे पूर येतील.  हे खारं पाणी आसपासची शेतीवाडी, विहरी यांत घुसेल. हे खारं पाणी जमिनीत मुरल्यामुळे पिके तगणार नाहीत. जमीन कायमची नापीक होऊन जाईल. तिसऱ्या महिन्यात तो ‘रजनीनाथ’ इतका जवळ येईल की आपल्या सॅटेलाइटसवर  त्याच्या गुरुत्वाकर्षणाचा परिणाम होईल. सगळे सॅटेलाइट त्यांचे त्यांचे ऑर्बिट सोडून इकडेतिकडे फेकले जातील. पृथ्वीवर हाहाकार माजेल. अजून पडलं नसलं तर् आता इंटरनेट बंद पडेल.  ’
‘बापरे, म्हणजे ऑनलाइन गेम्सपण बंद!!’ झंप्या हसत म्हणाला. 
‘भरतीच्या लाटा आता शंभर शंभर  मीटर उंच होतील आणि ओहोटीच्या वेळी पाणी तितकंच खाली उतरेल. तो ‘सुधांशू’ आणखी जवळ येताच, इतकावेळ फक्त समुद्रावर दिसणारा त्याच्या गुरुत्वाकर्षणाचा परिणाम, आता पृथ्वीच्या कवचावरही जाणवायला लागेल.’
‘म्हणजे? जमीनीला भरती ओहोटी येणार?’ भुपीने विचारले. 
‘अगदी तसेच नाही, पण थोडेफार तसेच. जमीन काही पाण्याइतकी लवचिक नसते. पण पृथ्वीचे  कवच चंद्राच्या दिशेला थोडं थोडं खेचले जाईल.  अर्थातच ‘हादरली ही धरती’ असा परिणाम होईल.  प्रचंड प्रमाणात भूकंप होतील. पृथ्वीच्या  कवचाला भेगा पडल्या की त्याखालील तप्त लाव्हा वेगाने बाहेर पडेल. पृथ्वीवर ठिकठिकाणी ज्वालामुखी आग ओकू लागतील. त्यातील धूळ, धूर, राख वगैरेमुळे वातावरण काळवंडून जाईल.  चंद्राचा गोल गरगरीत वाटोळा गोळा, सगळ्या सजीवसृष्टीचा वाट्टोळं करून टाकेल!! शिवाय समुद्रातलं कोट्यवधी टन पाणी सतत हिंदकळल्यामुळे काय होईल?’
‘बापरे, अजून काय व्हायचे बाकी आहे आता?’ झंप्या जरा रडवेला झाला. ह्या सर्वनाशाची कल्पनाही त्याला कशीशीच वाटत होती. 
 ‘पृथ्वीवर भरतीच्या बाजूला या पाण्याचे वजन पडेल. ओहोटीच्या आली की पुन्हा एकदा हा भार हलका होईल.  हे ओझं आता  पृथ्वीच्या दुसऱ्या भागातील कवचाला सोसावे लागेल. पाण्याचा प्रचंड हातोडा, पृथ्वीच्या कवचाला, जणू सगळीकडून सतत ठोकतोय, असा हा परिणाम असेल. पृथ्वीचे कवच लवकरच तडकेल! आणखी प्रचंड भूकंप होतील.’ 
चंद्र आता आणखी वर चढला होता. त्याच्या शीतल, अमृतमय चांदण्यात, झाडे रुपेरी झाली होती.  झंप्या आणि भुपी मात्र चंद्राइतकेच  मोठ्ठे डोळे करून त्याच्याकडे पहात होते. आपल्याबरोबर खेळताना भागणारा, लिंबोणीच्या झाडामागे लपणारा हा चांदोबा मामाच्या चिरेबंदी वाड्यावर तूप रोटी खायला न आलेलाच बरा; असं भुपीला वाटून गेलं. 
 आजीचे वर्णन सुरूच होतं आणि त्यात अजूनही चंद्राची  नवी नवी नावे ती वापरत होती. 
‘साधारण सात महिन्यांनी तो ‘सुधाकर’ पृथ्वीला 24 तासात एक फेरी घालू लागेल.  आता भरतीओहोटी होण्याऐवजी त्या ‘कलाधरा’च्या दिशेला कायमची भरती आणि अन्यत्र कायमची ओहोटी असा प्रकार होईल.’
‘आजी, चंद्र इतका जवळ आल्यामुळे त्याच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे तो आपल्याला ओढून त्याच्याकडे घेईल का?’ झंप्याने एक तिरकस शंका काढली. 
‘नाही रे, तसं काही होणार नाही. पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणापेक्षा चंद्राचे गुरुत्वाकर्षण खूप कमी आहे.  त्यामुळे आपण सगळे पृथ्वीवरच  राहू.’
‘आजी, पकडलं तुला!’ झंप्या. 
‘काय झालं?’
‘चंद्र म्हणालीस; चंद्राचे नवीन नाव नाही घेतलंस!’ झंप्या. 
‘खरंच की! तर मी काय सांगत होते, पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणापेक्षा त्या ‘हिमांशू’चे गुरुत्वाकर्षण खूप कमी आहे. आपण सगळे पृथ्वीवरच  राहू. पण पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे आता तो ‘चांदवा’देखील पृथ्वीच्या दिशेने खेचला जाऊन लंबगोल होईल! तिथे आता प्रचंड  चंद्रकंप होतील.’
‘चंद्रकंप? हां, हां; भू-कंप सारखा चंद्र-कंप!! आलं लक्षात.’ भुपी म्हणाली.  
‘वर्ष अखेरीस पृथ्वीचे गुरुत्वाकर्षण इतके असेल की त्या ‘मृगांका’ला एकसंध ठेवणारे त्याचे स्वतःचे गुरुत्वाकर्षण आता निरुपयोगी ठरेल. त्याच्या पार ठिकऱ्या ठिकऱ्या होतील. त्याचे तुकडे आणि त्यातील दगड, माती, खडक, शिळा असा चंद्राचा कुस्करा पृथ्वीभोवती एक मोठे  रिंगण धरील. शनीच्या भोवती असतात तशी त्या भुग्याची कडी, पृथ्वीभोवती काही काळ  फेर धरतील. पण कालांतराने हा सगळा माल पृथ्वीकडे झेपावेल. बराचसा वातावरणातून प्रवास करताना जळून खाक होईल. कोणी जगले वाचले असतील तर म्हणतील, उल्कापात होतोय बरं! भंगलेल्या चंद्राचे मोठे मोठे तुकडे मात्र पृथ्वीवर बरसत रहातील आणि ठिकठिकाणी आणखी उत्पात घडवतील.’ आजी क्षणभर थांबली. गच्चीवर आता एक विचित्र शांतता पसरली. झंप्या आणि भुपी जरा कावरेबावरे झाल्याचे आजीला जाणवले. एक दीर्घ उसासा सोडत ती म्हणाली, ‘आकाशात  आता ‘अमृतरश्मी’, म्हणजे चंद्र नावाची काही चीजच  अस्तित्वात  नसेल!’ आजीचा आवाज जरा कापरा झाला. 
नकळतपणे दोघांचे डोळे पाणावले. आजीलाही जरा भरून आलं. झंप्याला तर हुंदकाच फुटला. त्याच्या डोळ्यातून खळ्ळकन पाणी आलं. त्याचे डोळे पुसत, त्याला जवळ घेत आजी म्हणाली, ‘अरे, खरं नाही काही असं होणार. तुम्हाला गोष्टी आवडतात ना, म्हणून कल्पनेनेच  काय होईल याचे मी फक्त चित्र रंगवले.  जाऊ दे; पुढे काय होईल हे सांगणे अवघड आहे; पण लवकरच वातावरण जरा स्थिरावेल.  समुद्राचे डचमळणे कायमचे थांबेल. आता भरती ओहोटी असणार नाही. खोल गुहांमध्ये, डोंगरकपाऱ्यात दडून राहिलेली  माणसं कदाचित वाचतील. ती पुन्हा एकदा माणसाचं राज्य निर्माण करायचा प्रयत्न करायला लागतील!! अशीच एखादी  आजी गोष्ट सांगायला लागेल. तिची नातवंडे तिला विचारतील, 
आजी चंद्र म्हणजे काय गं? मग ती सांगेल, 
आमच्या लहानपणी आम्हां सगळ्यांचा एक जीवाभावाचा सखा होता. तो आभाळात राहायचा....’

किशोर मे  २०२२

Saturday, 2 April 2022

शास्त्रज्ञ आजीच्या गोष्टी (गोष्ट ४) न थांबणारे खेळणे.

 

शास्त्रज्ञ आजीच्या गोष्टी (गोष्ट ४)

न थांबणारे खेळणे.

डॉ. शंतनू अभ्यंकर

 

भुपीच्या  हातात फिजेट स्पिनर गरागरा फिरत होता आणि तीचं कधी खेळून होतंय आणि ते खेळणं आपल्याला कधी मिळेल, याची वाट पहात झंप्या फिजेट स्पिनरकडे  आशाळभूतपणे पहात होता. चिमटीत धरलेल्या त्या स्पिनरच्या पंखांना एकदा झटका दिला, की ते स्पिनर कितीतरी वेळ गरागरा  फिरत होते. नुकतेच आजीकडून, भुपीनी ते गिफ्ट म्हणून जिंकून घेतले होते. झालं असं की  संध्याकाळी बागेत फिरायला म्हणून तिघं गाडीतून बाहेर पडले आणि बागेच्या पार्किंगमध्ये समोरच त्यांना दिसला ‘वैज्ञानिक खेळण्यांचा’ स्टॉल.

दुकान दिसलं, की तिथून काही घेण्याची झंप्याला तीव्र इच्छा होते. याला त्याचा इलाज नाही. त्याच्या मेंदूची रचनाच तशी आहे. गॉगल-टोप्यांचे दुकान दिसले की त्याला ऊन जाणवायला लागते  आणि आइसक्रीमचे दुकान दिसले की त्याला ‘आतून’ उकडायला लागते.    पण काहीही मागितलं, तर ती वस्तु कशी आवश्यक आहे, वगैरे आजीला पटवून  द्यावं लागतं.

‘मला तू रेसिंग कार दिलीस तर  दुकानदाराला पैसे मिळतील आणि त्यातून तो त्याच्या नातवाला चॉकलेट घेईल. म्हणजे एका रेसिंग कारच्या पैशात दोन मुलं खुश होतील!’, असं एक कारण एकदा झंप्यानी दिलं होतं! पण आजीला ते पटले नव्हतं!! पण आज मामला वेगळा होता. आजी सायंटिस्ट होती.  त्यामुळे ‘वैज्ञानिक खेळण्याला’ ती नाही म्हणणार नाही अशी झंप्याची खात्री होती. पण आजी म्हणाली, ‘मी कोडं घालते. जो उत्तर देईल त्याला खेळणं.’

‘चालेल!’, दोघं म्हणाली.

‘मला पटकन सांगा, शास्त्रीय नाही असं खेळणं कोणतं?’

क्षणभर विचार करून भुपी म्हणाली, ‘एकही नाही!!’ भुपी जिंकली आणि मग तिच्यासाठी फिजेट स्पिनरची खरेदी झाली. 

झंप्या विचारात गढून गेला. भोवरा, बॅटबॉल, कॅरम, पतंग, सायकल, रुबिक क्यूब असं काहीही घेतलं तरी त्यात काहीतरी शास्त्र आहेच. मग हे उत्तर आपल्याला का नाही सुचलं?; असं त्याला वाटायला लागलं. इतक्यात भुपीने फिजेट स्पिनर त्याला दिला. त्याने त्याला एक जोरदार फटका दिला आणि गरागरा फिरणारे ते खेळणे पहात त्याच्या मनात प्रश्नांचे चक्र फिरू लागले. तो आजीला सवाल करता झाला, ‘असं गरगर फिरणारे पण न थांबणारे खेळणे नाही का बनवता येणार?’

आजी गालातल्या गालात हसली, ‘हं, अविरत कार्यरत रहाणारे मशीन!’

‘क्काय?’ झंप्या.

‘न थांबणारे खेळणे रे! म्हणजेच अविरत कार्यरत रहाणारे मशीन. त्याला पर्पेच्युअल मशीन म्हणतात. पण असं, न थांबणारे खेळणं किंवा यंत्र असूच शकत  नाही.’

‘पण यंत्र काय म्हणतेस? मी खेळण्याबद्दल विचारतो आहे.’

‘अरे तेच ते, सध्या दोन्ही एकच असं समज. यंत्र म्हणजे मोठ्या माणसांचे खेळणेच असते!’

झंप्याला जरा हसू आलं.

तो म्हणाला, ‘पण का नाही असू शकत असं खेळणं?’

‘एका हातानी टाळी वाजेल का?’ आजी.

‘नाही.’

‘एका हाताने टाळी वाजत नाही, कारण हाताची रचनाच तशी आहे. तसंच खेळण्यांचं किंवा यंत्रांचं आहे. ती केंव्हा ना केंव्हा तरी थांबणारच. अविरत कार्यरत असं खेळणं असूच शकत नाही.’

‘आजी, एका हातानी टाळी नाही पण चुटकी वाजते की!’ भुपी खोडसाळपणे म्हणाली.  पण आजी मुळीच डगमगली नाही.  आजी आहेच तशी. असल्या तिरपागड्या प्रश्नांची मजा वाटते तिला. ती म्हणाली, ‘त्याचंही कारण तेच. बोटांची रचनाच तशी आहे! आणि काय गं, चुटकी तरी एका बोटाने वाजते का?’

इतक्यात तिथल्या फुगेवाल्याकडून आजीने भिरभिरे, किल्लीची मोटार, सेलवर चालणारा रोबोट,  भिंगरी, भोवरा अशी जोरदार खरेदी केली. मग सगळी संध्याकाळ  ह्या खेळण्यांच्या संगतीत अविरत कार्यरत खेळणं का असू शकत नाही, हे समजावून घेण्यात अगदी मजेत गेली.

आजीने सांगितले, ‘कोणतेही खेळणं किंवा यंत्र म्हटलं की त्यात काहीतरी हालचाल असते.  ती हालचाल होण्यासाठी त्या खेळण्याला कोणीतरी ऊर्जा पुरवावी लागते.’

‘ऊर्जा? म्हणजे?’ झंप्या.

‘म्हणजे शक्ती रे’, भुपीने सांगितले.

‘हं, फिजेट स्पिनर आपण हाताने फिरवतो. म्हणजे आपल्या हाताच्या शक्तीने तो फिरतो. पण कितीही जोरात झटका दिला तरी काही काळाने स्पिनर  थांबतोच. ती बघ, त्या  बाळाला त्याची ताई झोके  देते आहे. पण तिने झोका द्यायचं थांबवलं की थोडावेळ हेलकावे खाऊन तो झोका स्थिर होईल. किल्ली संपली की ही मोटार चालणार नाही. म्हणजे मोटारीला शक्ती, किल्लीने स्प्रिंगला पीळ दिला  त्यातून मिळते आहे.  ह्या रोबोटचे सेल संपले की तो बंद पडेल; म्हणजे ह्याला ऊर्जा सेल मधून मिळते आहे.  आपल्या बागेतल्या  सोलरच्या  दिव्यांची बॅटरी उन्हामुळे रिचार्ज होते; म्हणजे त्यांना सूर्याकडून ऊर्जा मिळते.’

‘आणि भिरभिरे? त्याला किल्ली नाही आणि बॅटरीही नाही!’ झंप्याने विचारले.

‘अरे, त्याला वाऱ्याकडून शक्ती मिळते. वारा थांबला की भिरभिरे थांबते!’ भुपी.

‘बरोबर, न थांबणारे खेळणे म्हणजे कायम चालू. जगाच्या अंतापर्यंत चालू!!’ आजी.

‘जगाच्या अंतापर्यंत? जग संपणार आहे का आजी? कधी?’ झंप्याने ‘चिंता करितो विश्वाची’, अशा काळजीच्या सुरात विचारले.

‘संपेल ना!  असं म्हणतात की हे विश्व प्रसरण पावते आहे. शेवटी प्रसरण पावून पावून त्यातील ऊर्जा संपून जाईल आणि मग  सर्व काही थिजून जाईल.’

‘बापरे!’, झंप्या.

‘काळजी नको करू, झंप्या.’ भुपी म्हणाली, ‘हे असलं काही इतक्यात होणार नाही.  शंभर एक ट्रिलियन वर्षांनी होईल!!’

  ‘म्हणजे अविरत कार्यरत खेळणं इतकी वर्ष तरी चाललं पाहिजे, तरच त्याला अविरत कार्यरत म्हणत येईल!’ आजी.

‘बापरे!’ झंप्या.

‘किल्ली, सेल, ऊन अशी बाहेरून ऊर्जा न घेता, सतत चालू राहील असे यंत्र बनवलं, तर बहार येईल असं लोकांना वाटत होतं.  असं मशीन बनवलं की त्याला कुठल्याच प्रकारचे इंधन लागणार नाही आणि आपली सगळी कामं फुकटात होतील. असंही वाटत होतं. पण असं मशीन बनवणे शक्य नाही.  हा मुळी विज्ञानाचा नियमच आहे.  पण विज्ञानाला त्यावेळेला हा नियम माहित नव्हता.  त्यामुळे तऱ्हेतऱ्हेच्या युक्त्या योजून अनेक तऱ्हेवाईक मंडळींनी, अशी यंत्र बनवायचे  अनेक प्रयत्न केले.  या फसलेल्या अनेक प्रयत्नातून माणसांची समज वाढत गेली. असं खेळणं शक्य नाही आणि ते का शक्य नाही, हे अशा प्रयत्नातून हळूहळू समजत गेले.’

आजीनी आता मोबाइल काढला त्यात ‘पर्पेचुअल मशीन ईमेजेस’ असं सर्च केलं आणि फसलेल्या यंत्रांची सचित्र माहिती समोर आली.

Tumblr media

‘एका पठ्ठ्याने  वरील चित्रातल्या प्रमाणे कल्पना लढवली होती.’ आजी चित्र दाखवत म्हणाली. ‘पवनचक्कीच्या फिरण्याने भाता हलेल आणि भात्याच्या वाऱ्याने पवनचक्की फिरेल!!’

 






Tumblr media
‘किंवा हे दुसरे चित्र पहा. ‘इथे एकाने दिव्याच्या उजेडाने चार्ज होणाऱ्या बॅटरीवर तोच दिवा सतत सुरू राहील अशी कल्पना लढवली आहे.’ आजी. 


 

हे ऐकताच भुपी एकदम पेटलीच. ‘आजी, आम्ही कोयनानगरला ट्रीपला गेलो होतो. तिथे  धरणाचे पाणी जोरात सोडून त्यावर वीज बनते. मग ते पाणी वाहून जाते. मी त्यांना युक्ति सांगितली होती. त्याच विजेवर पंप लावून ते पाणी पुन्हा धरणात सोडायचे! बस्स!  पाणी पुन्हा वाहून येईल, पुन्हा जनित्र फिरेल, पुन्हा वीज निर्माण होईल. ‘असं का नाही करत?’, असं तिथे मी त्या गाईडना विचारले होते. पण आत्ता थोडं थोडं कळलं मला. असे झाले तर ते एक पर्पेच्युअल मशीनच होईल. पण ते तर अशक्य आहे. बरोबर ना?’

आजी खुश झाली. भुपीला विषय झटकन कळला होता. आजी मोबाइलमधले पुढचे चित्र दाखवत म्हणाली, ‘ही दोन चित्र पहा. जड बॉलच्या वजनाने त्या चाकाचा सतत तोल जात राहील आणि ते सतत घुमत राहील अशा आशेनी असली  यंत्र बनवली  गेली  होती.’


 

‘पण इतर चाकांसारखीच काही गिरक्या घेऊन ही यंत्रही थांबून जायची. ही मशीन सतत फिरायची नाहीत याचं एक कारण आहे, ‘फ्रिक्शन’.   म्हणजे घर्षण. म्हणजे खेळण्याचे हलणारे भाग घासल्यामुळे वाया जाणारी शक्ती. जितके हलते डुलते भाग जास्त, तितके सांधे अधिक, तितके घर्षण अधिक.’  

‘भिंगरी किंवा बेब्लेड किंवा भोवरा अगदी टोकावर उभे असतात. त्यामुळे जमिनीवर कमीत कमी जागी यांचा स्पर्श होतो.  त्यामुळे ते बराच वेळ गरगरत फिरतात.  पण कमीत कमी जागी स्पर्श जरी झाला, तरी त्या ठिकाणी जमीन आणि भोवऱ्याचे टोक  यामध्ये स्पर्श आहेच.  त्यामुळे थोडे तरी घर्षण आहेच.  आणि त्यामुळे भोवरा केव्हा ना केव्हा थांबणारच आहे.  हे टोक कितीही अणकुचीदार केले तरी भोवरा थांबणार हे नक्की.  जमिनीच्या बरोबरीने भोवऱ्याला थांबवणारा आणखी एक घटक आहे.  तो म्हणजे हवा.  हवेबरोबर सुद्धा घर्षण होतच असते.’  

‘म्हणजे अविरत कार्यरत खेळणं बनवायचं असेल तर कुठेही घर्षण बिंदू नसावा.  म्हणजे ज्याचा कुठलाही भाग इतर कुठल्याही भागांना स्पर्श करणार नाही असं खेळणं बनवलं पाहिजे!  कारण जर दोन भाग एकमेकांना स्पर्श करत असतील, तर त्यांच्यामध्ये कितीही ऑइल घातलं, तरी घर्षण हे काही प्रमाणात तरी होणारच. हवेशी घर्षण होऊ नये म्हणून असं खेळणं व्हॅक्युममध्ये, म्हणजे निर्वात पोकळीमध्ये, चालवले  पाहिजे.  म्हणजे हवेशी घर्षणाचा प्रश्न येणार नाही. नुसतं एवढेच नाही पण दोन भाग एकमेकावर घासले, की तिथे उष्णता निर्माण होते.  नुसती दोन बोटे एकमेकांवर घासून पहा बरं, गरम होतात की नाही?’ आजी.

‘हो की.’ बोटे घासत झंप्या म्हणाला.

‘खेळण्याचे दोन भाग एकमेकांवर घासले तरी देखील थोड्यावेळाने गरम होतात.  म्हणजे त्या खेळण्यामधली, काही ऊर्जा उष्णता निर्माण करण्यात खर्च झाली.  आता ती काही खेळण्याकडे परत येणार नाही. अशा पद्धतीने ऊर्जेचा खर्च व्हायला लागला की कधीतरी ते मशीन थांबणार हे उघड आहे. इतकंच काय, त्या खेळण्याचा काही आवाज देखिल होता कामा नये! कारण आवाज ही सुद्धा एक प्रकारची ऊर्जा आहे. त्या खेळण्याचा आवाज येणार, म्हणजे काही ऊर्जाही आवाज निर्माण करण्यात खर्च होणार.  पुन्हा एकदा खेळण्याच्या शक्तीला गळती लागली आहे.  हे असले खेळणे हे कधीतरी थांबणारच.’ आजी.  

‘न थांबणारे खेळणे म्हणजे एकदाच झटका देताच अनंत काळ चालणारे खेळणे. घर्षण, उष्णता किंवा आवाज न करता चालणारे खेळणे. पण एकदाच झटका देऊन कधीच न थांबणारा स्पिनर असूच शकत  नाही. अशक्य आहे ते!’

‘पण तूच तर नेहमी सांगतेस की आजी, विज्ञानाला अशक्य असं काहीच नाही म्हणून.  काही वर्षापूर्वी अशक्य वाटणाऱ्या गोष्टी आज सत्यात उतरलेल्या आहेत.’ भुपी

‘बरोबर आहे. पण इथे अशक्य मी वेगळ्या अर्थाने म्हणते आहे.  म्हणजे जर का अविरत कार्यरत खेळणं बनवलं; तर आपले भौतिकशास्त्राचे, गणिताचे, असे सगळेच नियम खोटे ठरतील. ते पूर्णपणे बदलावे लागतील.  हे सारे नियम तर इतकी शतके तपासून तपासून घेतलेले आहेत.  त्यामुळे हे नियम पक्के आहेत याची आपल्याला पक्की खात्री आहे.  म्हणून मी अशक्य असं म्हणते. दोन अधिक दोन चारच, पाच होणे अशक्य आहे; तसंच हे.’ आजी समजावून सांगत म्हणाली. ‘म्हणूनच कोयनेचे पाणी पुन्हा धरणात पंपायला..’

‘पंपायला!! असा शब्द आहे?’ झंप्या.

‘नाही रे, पण मी आपला बनवला आत्ता!’ आजी हंसत हंसत म्हणाली. ‘तर मी काय सांगत होते, कोयनेचे पाणी पुन्हा धरणात पंपायला, तयार होणारी सगळी वीज लागेल आणि इतकं करूनही  सगळेच्या सगळे पाणी वर जाणारच नाही.  कारण ह्या पंपाचा आवाज होणार, त्यात थोडी वीज वापरली जाईल. त्यातील हलणाऱ्या भागांत घर्षण होणार.  त्यावर मात करून पंप चालायला हवा. म्हणजे त्यात थोडी वीज वापरली जाईल. पंप थोडा गरमही होणार. यातही थोडी वीज वापरली जाणार. ही सगळी गळती लक्षात घ्यायला हवी. तुझ्या लक्षात येईल की, धरणातून सोडलेल्या पाण्याने निर्माण केलेल्या विजेपेक्षा ते सगळे पाणी पुन्हा धरणात चढवायला थोडी जास्तच वीज लागेल. थोडक्यात अशी युक्ती उपयोगाची नाही.’    

‘ट्रीपच्या वेळी त्या गाईडनी काहीतरी उत्तर दिलं होतं; पण ते मला समजले नव्हते. आज मला सगळं कसं मस्त समजलं. उगीच नाही आम्ही तुला गुगल आजी म्हणत.’ असं म्हणत झंप्या आणि भुपी आजीला बिलगले. 

 

प्रथम प्रसिद्धी

किशोर

एप्रिल २०२२

Wednesday, 30 March 2022

एकटा (प्रस्तावना)

 

एकटा

प्रस्तावना

डॉ. शंतनू अभ्यंकर, वाई.

 

रधों म्हणजेच र. धों. अर्थात रघुनाथ धोंडो कर्वे.  ह्या अवलिया, उपेक्षित, विचारवंत, आचारवंत  आणि एकांड्या शिलेदारावर, एक वाचनीय पुस्तक श्री. उमेश सूर्यवंशी यांनी अत्यंत कळकळीने लिहिलं आहे.  त्याला ‘एकटा’ हे सार्थ आणि समर्पक नाव दिलं आहे. सुमारे शतकभरापूर्वी होऊन गेलेल्या एका माणसाची तळमळ पाहून, आपल्या कार्याप्रतीची निष्ठा पाहून, एका भारावलेल्या अवस्थेत त्यांनी हे लिखाण केले आहे.  

डॉ. य. दि. फडके, डॉ. आनंद देशमुख आणि इतरांनी, रधोंवर भरपूर काम करून ठेवले आहे आहे.  विशेषत: डॉ. अनंत देशमुख यांनी  आठ खंडांमध्ये समग्र रधों  आपल्यापुढे मांडले  आहेत.  ह्या पुस्तकाची जातकुळी जरा  वेगळी आहे. जन्म, बालपण, शिक्षण, कर्तृत्व, मृत्यू अशा रूढ चाकोरीतून हे पुस्तक जात नाही. एक वेगळा आकृतिबंध यासाठी लेखकाने निवडला आहे नाही छोट्या छोट्या लेखांमधून त्या व्यक्तीच्या कार्याचा परिचय, रसग्रहण आणि मूल्यमापन येथे आहे.

कार्याप्रती असीम निष्ठा हे रघुनाथरावांचे वैशिष्ट्य. एक वेळ वैयक्तिक जीवनात काही हानी झाली तरी चालेल पण सार्वजनिक संस्थांमध्ये हिशोब चोख असले पाहिजेत हे तत्व रधों स्वतः जगले.  वैयक्तिक तोशीस  सोसून त्यांनी समाजाचा आणि ‘समाजस्वास्थ्य’चा  संसार कवडीकवडी करून उभा केला. हा द्रष्टा  शब्दश: अखेरपर्यन्त कार्यरत होता. सरकार खटले भरत असतानाच रधोंचा  मृत्यू झाला.  तयार असलेला ‘समाजस्वास्थ्य’चा अखेरचा अंक  त्यांच्या मृत्युनंतर वितरित झाला. त्यांच्या मृत्यूनंतर भारत सरकारने कुटुंब नियोजन हे राष्ट्रीय धोरण म्हणून स्वीकारलं. आज ह्या धोरणामुळे भारताचा एनआरआर (जोडप्यास होणारी सरासरी मुले) २.१ आहे! लोकसंख्या वाढ आता स्थिरावली आहे. लोकसंख्येची राक्षसी वाढ हा आज गहन प्रश्न राहिलेला नाही. ही वाट आपल्याला रधोंनी  दाखवून दिलेली  आहे.  मात्र ह्याची कृतज्ञ जाणीव अभावानेच दिसते. महाराष्ट्रातील स्त्रीआरोग्य आणि प्रसूतीशास्त्रज्ञ म्हणवणारे सुद्धा, जेंव्हा ‘कोण रधों?’, असा प्रश्न करतात, तेंव्हा काळजाला क्लेश होतात.

संततीनियमनाचा प्रचार आणि प्रसार करण्यासाठी त्यांच्या मार्गात अनेक अडथळे होते. वैद्यकीय पदवी नसणे हा प्रमुख. त्यामुळे कुटुंब नियोजनाची साधने आयात करण्यासाठीचा परवाना त्यांना नाकारण्यात आला.  व्यवसाय करणे त्यांना कायदेशीररित्या शक्यच  नव्हते.  पण त्यांचे विचार सरकारने आणि समाजाने त्यांच्या मृत्यूपश्चात  होईना स्वीकारले आणि त्यांना जणू काव्यात्म न्याय मिळाला.

नव्या वाचकांना रधोंचे मूळ लिखाण वाचणे अवघड जाते. त्यातली भाषा आणि संदर्भ आता जुने झाले आहेत.  पण आपल्या टिपण्ण्यातून लेखकाने हा प्रश्न सोडवला आहे. विचार, त्यांचे तात्कालिक आणि सद्यस्थितील  परिणाम याबद्दल लेखकाचे भाष्य वाचनीय आहे.  त्यातून आपल्याला रधों अधिकाधिक कळत जातात. आधी लेखक एखाद्या  तत्कालीन अथवा सद्य सामाजिक प्रश्नावर काही भाष्य करतो.  मग र. धों. कर्व्यांच्या लिखाणाच्या आधारे, त्या प्रश्नावर कर्वे यांचे काय मत होते, हे समजावून सांगतो आणि मग त्यांच्या मतावर स्वतःची मल्लीनाथी देतो. रधोंची मते, विचार तेंव्हा तर काळाच्या पुढे होतेच पण ते आजही काळाच्या पुढे वाटावेत असे आहेत.

एखाद्या ग्रंथाचे प्राचीनत्व किंवा तो ग्रंथ संस्कृतमध्ये असणे याचा अर्थ तो प्रमाण मानता येतो, असे होत नाही.  म्हणूनच आयुर्वेदाच्या संदर्भात आपल्या परंपरेकडे बघण्याची दृष्टी अभिनिवेशरहित आणि वैज्ञानिक असली पाहिजे हे कर्वे नोंदवतात. लैंगिक शिक्षण हा शिक्षणाचा भाग असावा, हे त्यांचे मत आजही अंमलात आलेले नाही. लहान मुलांकडून करून घेतल्या जाणाऱ्या कामूक नृत्याबद्दल त्यांनी  आक्षेप नोंदविला आहे. विवाहित स्त्री आपल्या जोडीदारावर बलात्काराचा आरोप करू शकत नाही तर वेश्या करू शकते, असा भेदक आणि रोखठोक मुद्दा त्यांनी मांडला आहे. नग्न संघ स्थापन करण्याची त्यांची कल्पना देखील अशीच एक जहाल आणि आजही टोकाची म्हणत येईल अशी आहे. त्यामुळेच  त्यांचे महत्त्व समजावून घ्यायला लेखकाची  मोठीच मदत होते. एखाद्या अंधार्या गुहेमधील शिल्प, कोणा मार्गदर्शकाने हातातील मशालीने उजळून दाखवावीत, तसं इथे घडतं.

‘आपण चरित्र किंवा आत्मचरित्र वाचत नाही, कारण लेखक जर चरित्रनायकाच्या प्रेमात असेल तर त्याच्या गुणांचे भारंभार वर्णन तेवढं केलं जातं आणि अवगुण  झाकले जातात’, असं मत, रधोंनीच नोंदवून ठेवले आहे.  या इशारावजा मताशी लेखकाने  इमान राखले आहे.  लेखक जरी कर्वे यांचा आदर करत असला, त्यांची बरीचशी मते लेखकाला मान्य असली,  तरी कर्वेंच्या लिखाणातल्या, वागण्यातल्या, विचारातल्या चुका आणि विसंगती, लेखकाने तितक्याच जळजळीतपणे  दाखवून दिल्या  आहेत. इथे आंधळी नव्हे तर  डोळस भक्ती  आहे आणि म्हणूनच या भक्तीतून  खरीखुरी विवेक-शक्ती प्राप्त होण्याची शक्यता इथे दिसते.

   जे बुद्धीला पटेल तेच करायचे हे रघुनाथरावांच्या जीवनाचे श्रेयस होते.  बिहारच्या भूकंपाचा आणि अस्पृश्यतेचा गांधींनी जोडलेला संबंध किंवा लोकसंख्या नियंत्रणासाठी गांधींनी सुचवलेला संयमाचा मार्ग हास्यास्पदच  होता.  रधोंनी  त्याचा यथास्थित समाचार घेतला. समाजमान्य अशा अनेक व्यक्तींवर ते वेळोवेळी तुटून पडले.  हे असे प्रसंग लेखकाने आपल्या शैलीमध्ये शब्दबद्ध केले आहेत त्यामुळे या लिखाणाची खुमारी वाढते.  

कर्वे हे सतत काही ना काही तरी वाद अंगावर ओढवून घेण्यात जणू पटाईत होते. माणसे अजातशत्रु, जगन्मित्र वगैरे असतात. पण रधों ‘अजातमित्र’ आणि ‘जगन्शत्रू’  होते. पण असे असले तरी त्यांची सत्याची असलेली कळकळ आणि असत्याबद्दलची चीडच  यातून दिसून येते, हे सूर्यवंशी साधार स्पष्ट करतात.

समाजसुधारकांचे काम क्रांतिकारकांनी इतकंच जोखमीचे आणि त्रासाचे आहे. मात्र  क्रांतिकारकांना समाजाची सहानुभूती मिळते, तर समाजसुधारकांना समाजाचे शेणगोटे खावे लागतात. रधोंचीही काही वेगळी अवस्था नव्हती, हे लेखक उत्तमरित्या अधोरेखित करतो.  ते वाचून आपण विमनस्क होतो.

सूर्यवंशींनी बहुतेक ठिकाणी रघुनाथरावांचा उल्लेख, रघुनाथाने असे  केले, तसे केले, असा एकेरीत  केला आहे.  आपल्या आदर्शाप्रती असलेला अतीव आदरच यातून दिसून येतो.  आदरापोटी अहोजाहो म्हटलं जातं पण आत्यंतिक आदरापोटी अरेतुरेच म्हटलं जातं.  हे भाषिक वैशिष्ठ्य इथे अगदी लोभस दिसतंय. कारण हे पुस्तक निव्वळ चरित्र नाही. रधोंचे  विचार अंगी बाणवण्याचा लेखकाचा प्रयत्न आहे.  वाचकांपर्यंत देखील विवेकवादी, विज्ञाननिष्ठ, रोखठोक विचार विचारसरणी पोहोचावी,  आपापल्या परीने प्रत्येकाने रधों व्हावे,  ही लेखकाची तळमळ इथे  पानोपानी प्रत्ययास येते.

ह्या पुस्तकाला  जनमानसात स्थान मिळो आणि ही  तळमळ सत्कारणी लागो ह्या सदिच्छा.

 

डॉ. शंतनू अभ्यंकर


प्रतींसाठी 

लेखक संपर्क

उमेश सूर्यवंशी 

९९२२७८४०६५  


 

 

Saturday, 26 March 2022

हॅपी बर्थडे व्हायग्रा

हॅप्पी बर्थडे व्हायग्रा!
डॉ. शंतनू अभ्यंकर, वाई.
२७ मार्च १९९८ रोजी व्हायग्राला अमेरिकन एफडीएची मान्यता मिळाली. २७ मार्च २०२२ रोजी व्हायग्राला चोवीसावे संपून पंचविसावे लागेल आणि व्हायग्राबरोबर लहानाचा मोठा झालेला पुरुषवर्ग पन्नाशी गाठेल... त्या निमित्त..
व्हायग्रा! बस् नाम ही काफी है. ही इवलीशी गोळी निळी, तिच्या लीळा वर्णू किती! ही तर स्टारपदाला पोहोचलेली जगप्रसिद्ध गुटिका. या गुटिकेचा महिमा माहीत नाही असा विरळाच. ही मदनशलाका कशासाठी असते, हिचे सेवन करताच काय होतं, हे तर जगजाहीर आहे. या व्हायग्रावर विनोद आहेत, चित्र आहेत, व्यंगचित्र आहेत, कवने आहेत, कटाव आहेत, फटके आहेत..! ताजमहालच्या चित्राखाली ‘Via Agra’ किंवा ‘Man’s greatest erection for woman’ असं छापलेला टीशर्ट घेतल्याशिवाय आग्रयातून बाहेर सोडत नाहीत म्हणे. एकूणच व्हायग्राच्या आगमनापासून जणू लोकोत्सव सुरू आहे.
पुरुषाच्या कामक्रीडेत कामोत्तेजन, लिंगोत्थापन आणि वीर्यपतन अशा तीन पायऱ्या. पण कामोत्तेजना प्राप्त झाली म्हणून लिंग उत्थापीत होईलच असं नाही आणि लिंगोत्थान झाले म्हणजे ते स्खलन समय येता कामास येईलच असेही नाही. कामोत्तेजीत झालेल्या पुरुषाच्या, निद्रिस्त लिंगाला या गोळीने जागृती येते. बसल्या बसल्या घेतली गोळी आणि आली ताठरता असं होत नाही. कामोत्तेजना आवश्यक आहे.
अशी कशी काय बुवा ताठरता येते? आणि कामोत्तेजना झाल्यावरच येते हे कसे काय?
लिंगाला ताठरता येणे ही तर साधी द्रव-अभियांत्रिकीची किमया. अगदी सोपे उदाहरण म्हणजे काकडी-फुग्यात पाणी भरलं तर तो फुगतो आणि पाणी काढलं की तो लुळा पडतो. शीश्नामध्ये कॉरपस कॅव्हर्नोसम नावाचे रक्त वाहिन्यांच्या दाट जाळयांनी बनलेले, टोल नाक्यावर मिळणाऱ्या बॉबीच्या आकाराचे, दोन फुगे असतात. लिंगाला ताठरता येते ती तिथे रक्त साठल्यामुळे आणि ताठरता जाते ती तिथून रक्त हटल्यामुळे. शरीरातील इतर अवयवयांप्रमाणेच धमन्यांतून (Artery) येथे रक्त येतं आणि अर्थातच नीलांमधून (Veins) ते निघून जातं.
लिंग ताठर नसतं त्यावेळेला तेथील धमन्या आकुंचन पावलेल्या असतात. त्यामुळे हे फुगे आणि पर्यायाने लिंग शिथिल पडलेलं असतं. कामोद्दीपन होतं त्यावेळेला धमन्या मोठ्या होतात. बॉबी आकाराच्या, नलिकांच्या जाळ्यात, रक्त भरून साठून राहतं. लिंगाला ताठरता येते. रक्तवाहिन्या पुरेशा प्रसरण पावल्या नाहीत तर लिंगाला पुरेशी ताठरता येणार नाही.
लिंग-दौर्बल्यासाठी मधुमेह, रक्तदाब, कॉलेस्टेरॉल, स्थौल्य, मद्य, असे नेहमीचे शत्रू तर कारणीभूत असतातच, पण याखेरीच पार्कीनसनस्, पेरोंनीज डिसीज, मणक्याला इजा, काही औषधे, अशी इतर अनेक कारणे संभवतात. पण हे ज्ञान तसे अलिकडचे. पूर्वी लिंगाला ताठरता न येणे हा मुख्यत्वे मानसिक आजार आहे असं समजलं जायचं. त्यामुळे उपचार म्हणून मानसोपचार सुचवले जात. पण मानसोपचार तर निव्वळ उपचार ठरत होते! ते बऱ्यापैकी निरुपयोगीच होते.
मनोदौर्बल्यामुळे लिंगदौर्बल्य येते या गैरसमजावर पहिला कोंडीफोडू घाला घातला तो डॉ. गाईल्स ब्रिण्डले यांनी. अमेरिकन यूरोलॉजी असोसिएशनच्या, 1983 सालच्या सभेपूर्वी, डॉ. ब्रिण्डले यांनी फेंटोलमाईनचे इंजेक्शन स्वतःच्या शिश्नात टोचून घेतले आणि हे महाशय स्टेजवर चक्क दिगंबरावस्थेत उभे राहिले. त्या औषधाच्या प्रभावाने तरारून उठलेले त्यांचे लिंग पाहून सर्व उपस्थितांनी आश्चर्याने तोंडात बोटे घातली. मनस्थिती कितीही पडेल असो लिंगस्थिती चढेल असणे शक्य आहे, हे त्यांनी प्रत्यक्षदर्शी पुराव्यानिशी सिद्ध केले. त्यांचे हे संशोधन त्यांनी मानसोपचारशास्त्राला वाहिलेल्या नियतकालिकातच प्रसिद्ध केले. असो, पण त्यांच्या या नाट्यमय थिल्लरपणावर जाऊ नका. डॉ. गाईल्स ब्रिण्डले हे अतिशय बुद्धिमान संशोधक आणि संगीतज्ञ आहेत. अंधाना दिसावे म्हणून आणि मूत्र-नियंत्रणावर त्यांनी मूलभूत संशोधन केले आहे.
प्रश्न असा आहे की हे घडले कसे? आपल्या शरीरात तीन प्रकारचे स्नायू असतात. हृदयामध्ये खास हृदयाच्या तालावर नाचणारे स्नायू असतात. हाता-पायामध्ये आपली आज्ञा पाळणारे स्नायू असतात. आतड्यांमध्ये, रक्तवाहिन्यांमध्ये, मेंदूची आज्ञा पाळणारे स्नायू असतात. रक्तवाहिन्यांतील स्नायू शिथिल झाले की रक्तवाहिन्यांचा व्यास वाढतो. त्या त्या अवयवातील रक्त पुरवठा वाढतो. फेंटोलमाईनमुळे डॉ. गाईल्स ब्रिण्डलेंच्या लिंगातील रक्तवाहिन्या प्रसरण पावल्या, आणि लिंगाला ताठरता आली. धमन्या प्रसरण होण्याबरोबर तिथून रक्त वाहून नेणाऱ्या नीला बारीक होणेही आवश्यक आहे, हा तोपर्यंतचा समज त्यांनी गैर ठरवला.
मग हे उपचार सर्रास होऊ लागले. ताठरता येत नाही? घ्या इंजेक्शन आणि व्हा सुरू. उत्तिष्ठत, जाग्रत, प्राप्य वरान्निबोधत! पण हा गुप्तांग-दंश काही फारसा सुखावह नव्हता. एकतर फेंटोलमाईनचा दंश होताच तात्काळ ताठरता यायची. कामोत्तेजना असो वा नसो लिंग आपले सावधान! त्यामुळे इंजेक्शनचा सोपस्कार अगदी ऐनवेळी, ‘टॅम्प्लीज’ म्हणत पार पाडवा लागायचा. शिवाय वीर्यपतन झाले तरी फेंटोलमाईनचा परिणाम संपेपर्यंत शीश्न मुळी हुश्शच म्हणायचे नाही. ही आगंतुक ताठरता कधी त्रासदायक ठरायची.
हे सगळं टाळणारे औषध बनवायचे तर शरीरात रक्तवाहिन्यांवर हुकूमत गाजवणारा नैसर्गिक हुकूमशहा कोण ह्याच शोध घेणे आवश्यक होते. डॉ. गाईल्स ब्रिण्डलेंनी त्यांचे नग्न सत्य जगासमोर ठेवताच, हा कळीचा रेणु शोधण्याची जणू स्पर्धाच सुरू झाली. साधारण एकाच वेळी तीन शास्त्रज्ञ-गटांनी हे रती-रहस्य शोधून काढले. हा होता, नायट्रिक ऑक्साईड. ‘सायन्स’ या साप्ताहिकाने तर 1992चे संवत्सर रसायन (Molecule of the year) म्हणून याचा गौरव केला.
व्हायग्राने इंजेक्शनची सगळी अडचण सहज दूर केली. सगळी क्रिया फारच सुलभ केली. गोळीमुळे येणारी ताठरता निव्वळ कामोद्दीपन झाल्यानंतरच येते आणि कामोद्दीपन सरताच ओसरते. पण हे कसं काय? गोळीचा परिणाम फक्त लिंगाच्या रक्तवाहीन्यांवरच होतो. इतरत्र नाही. हे तरी कसं काय?
ही गोळी नेमकी पोपटाच्या डोळ्याचाच कसा वेध घेते?
मुळात आपल्या शरीरात हृदय नावाचा एकच पंप असतो आणि तो ठराविक दाबाने रक्त पंपत असतो. पण शरीराच्या वेगवेगळ्या अवयवांची रक्ताची गरज ही सतत बदलत असते. तुम्ही मॅरेथॉन पळायला लागलात तर पायाकडे अधिक रक्त जायला हवं. तुम्ही भरपेट जेवल्यानंतर पचनसंस्थेकडे रक्त जायला हवं. हे सगळं होण्यासाठी काही गुंतागुंतीची रचना कार्यरत असते. मेंदूतून निघणाऱ्या नसांतून (Nerves) त्या त्या अवयवाच्या रक्तवाहिनीला संदेश जातात. हा संदेश पोहोचला की या नसा नायट्रीक ऑक्साईड निर्माण करून रक्तवाहिन्यांच्या आसपास सोडतात. नायट्रीक ऑक्साईड कृपेकरून, सीजीएमपी हा रासायनिक संदेश सुटतो आणि ‘रिलॅक्स!’ असं सांगणारा हा संदेश पोहोचताच रक्तवाहिन्या रिलॅक्स होतात. हे संदेसवा पोहोचवण्याचे काम होताच हे सीजीएमपी, पिडीई या विकर (Enzyme) रसायनाद्वारे नष्ट केले जाते. जोवर मेंदूकडून संदेश येत आहेत तोवर सीजीएमपी तयार होत राहते. रक्तप्रवाह वाढत राहतो. एकदा मेंदूकडून येणारे संदेश बंद झाले की सीजीएमपीची निर्मिती थांबते आणि उरलेला सीजीएमपी पिडीईतर्फे नष्ट होताच रक्तप्रवाह कमी होतो. कामूक भावना दाटून आल्या की नेमके हेच सगळे होते. लिंगाच्या नसा नायट्रिक ऑक्साईड स्त्रवतात, सीजीएमपी मार्फत रक्तवाहिन्या प्रसरण पावतात आणि लिंगाची काकडी फुगते.
लिंगदौर्बल्याची अनेक कारणे आहेत. पैकी आपल्याला जमेल का ही भीती, शारीरिक-मानसिक ताण तणाव आणि वाढते वय, ही प्रमुख. वय वाढलं की मेंदूकडून संदेश तर येत राहतात, नायट्रिक ऑक्साइडही तयार होते पण सीजीएमपी पुरेशा प्रमाणात निर्माण होत नाही. व्हायग्राने हा प्रश्न मोठ्या हिकमतीने सोडवला आहे. जर लिंगाकडे जाणारा रक्तप्रवाह वाढायचा असेल तर तीन पर्याय आहेत. नायट्रिक ऑक्साइड वाढेल असं काहीतरी करणे, सीजीएमपी वाढेल असं काहीतरी करणे किंवा सीजीएमपी लवकर नष्ट होणार नाही असे काहीतरी करणे. व्हायग्रामुळे तिसरी गोष्ट घडते. व्हायग्रा सीजीएमपी-संहारक अशा पिडीईचे कार्य रोखून धरते. जेणेकरून सीजीएमपी साठून राहते आणि लिंग ताठून रहाते.
गंमत अशी की पिडीई शरीरात सर्वत्र आहे पण व्हायग्रा नेमक्या लिंगातील पिडीईलाच लगाम घालते. कारण पिडीई जरी सर्वत्र असले तरीही त्याचे अकरा उपप्रकार आहेत. पैकी लिंगामध्ये पाच नंबरचे पीडीई आढळते. व्हायग्रा फक्त या पिडीई-पाचच्या वाट्याला जातं. याचं काम ते बंद पाडते. बस्स, पिडीई-पाच निकामी झालं, की लिंगामधील सीजीएमपी वाढलेले रहाते, लिंगाकडे जाणारा रक्तपुरवठा वाढतो, लिंगाला उत्तेजना येते, मात्र शरीरात इतरत्र काही उलथापालथ होत नाही. सुमारे चार तासानंतर व्हायग्रा लिव्हर आणि किडनीद्वारे शरीराबाहेर सोडले जाते.
पिडीई-पाच निष्क्रिय करण्यात जे रसायन यशस्वी ठरलं त्याचं शास्त्रीय नाव सिल्डेनाफिल सायट्रेट. ‘व्हायग्रा’ हे त्याचे फायझर कंपनीने केलेले बारसे. शास्त्रीय नावे इतकी क्लिष्ट असतात की त्यांचे सुलभीकरण करावेच लागते. मग बरेचदा निरर्थक शब्दांना नवा अर्थ दिला जातो किंवा औषधाचे कार्य हलकेच सुचवून जाईल असे नाव रचले जाते. उदा: मॉर्फीन हे मॉर्फीअस ह्या निद्रादेवीशी संबंधित नाव. व्हायग्रा ह्या शब्दाला व्हायग्रापूर्वी काही अर्थ नव्हता. ‘व्ही’मुळे व्हीगर, व्हायटालिटी, व्हीरीलिटी असे गुणधर्म सुचवले जातात म्हणे. म्हणजे आपले जाहिरातीतील सुपरिचित जोम, जवानी आणि जननक्षमता. व्हायग्रा हे नाव ‘व्याघ्र’वरुन घेतले आहे असाही उल्लेख नेटावर आहे! पण व्हायग्राच का?, याचे अधिकृत उत्तर उपलब्ध नाही.
सिल्डेनाफिल सायट्रेटला परिणाम आहे, म्हणजे काही ना काही सहपरिणाम असणारच. गुण आहे म्हणजे वाण असणारच. अजिबात सहपरिणाम नाहीत असं सांगत खपवल्या जाणाऱ्या औषधांना, मुळात परिणामच नसतो हे वैद्यकीय सत्य लक्षात ठेवा. जसा पिडीई-पाचवर व्हायग्राचा परिणाम होतो तसाच तो, अल्पप्रमाणात, पिडीई-सहावरसुद्धा होतो. हे पिडीई-सहा, डोळ्याच्या पडद्यामध्ये असतं आणि याचा संबंध रंग-जाणीवेशी असतो. यामुळे सारे जग किंचित निळसर दिसायला लागतं. त्यामुळेच उड्डाणापूर्वी सहा तास वैमानिकांना व्हायग्रा घेऊ नये असं बंधन असतं. काही व्यक्तींना मेंदूतील रक्तप्रवाह वाढल्यामुळे डोकेदुखी जाणवते. हृदयविकारासाठी कधी कधी नायट्रोग्लिसरीनची (सॉरबीट्रेट) गोळी चालू असते. या गोळीमुळे सुद्धा नायट्रिक ऑक्साईड वाढलेलं असतं. त्यात व्हायग्रा घेतली तर ब्लडप्रेशर खूपच कमी होऊ शकते. काहींना हृदयविकाराचा झटका येऊ शकतो! पण हार्ट अटॅक वगैरे प्रत्यक्षातल्यापेक्षा सिनेमा आणि सिरीयलमध्ये जास्त येतो. अनेक विनोदी लेखकांनी, या माहितीच्या सुतावरून, आपापल्या पात्रांना ऐनवेळी स्वर्ग गाठायला लावलं आहे. भलत्या वेळी, भलत्या काळी, तन असता भलतीचकडे, अशा अवस्थेतील पात्र गचकलं की श्टोरीला कसा झकास ट्विस्ट मिळतो! डायबिटीस वगैरेच्या निष्काम कर्मयोगी गोळ्यापेक्षा या निळ्यासावळ्या गोळ्या कितीतरी हास्यस्फोटक ठरल्या आहेत.
क्वचित, गंमत म्हणून व्हायग्रा घेणे तापदायक ठरू शकते. गरज नसताना, केवळ गंमत म्हणून, काय होते या जिज्ञासेपोटी, काही तरुण मुलं या गोळीचे सेवन करतात. मात्र पुढे बरेचदा जीव चळतो पण आत्मविश्वास ढळतो आणि गोळी शिवाय भागेनासं होतं. मग नाही गोळी तर आळीमिळी गुपचिळी, अशी अवस्था होते. व्हायग्रामुळे खूप वेळ ताठरता टिकून राहील्याच्या घटना, अगदी क्वचित, पण घडतात. ही ताठरता वेदनादायी देखील असते.
या सगळ्या गोष्टी लक्षात घेता व्हायग्रा हे परस्पर घेण्याचे औषध नाही हे लक्षात यावे.
सिल्डेनाफिल सायट्रेट नामे या सुख गुटिकेचा शोध तसा जरा अपघातानेच लागला. फायझरतर्फे सिल्डेनाफिल हृदयाच्या रक्तवाहिन्या प्रसरण पाववणारे म्हणून तपासलं जात होतं. त्या परीक्षेत सिल्डेनाफिलला भोपळा मिळाला. सगळेच वैतागले. पण निरुपयोगी म्हणून वासलात लावण्यापूर्वी ते घेतलेल्या मंडळींची माहिती पुन्हा तपासून पाहिली असता, त्यातील बऱ्याच नरांनी कडक, तडक, सहज आणि आनंददायी लिंगोत्थानाचा उल्लेख केलेला आढळला. ही नवी शक्यता लक्षात घेऊन नव्याने अभ्यास केला गेला आणि पुढचा सारा इतिहास घडला.
पण अभ्यास करणे सोपे नव्हते. लोकं बढाईखोर असतात. पुरुष तर जास्तच. ‘या’ बाबतीत तर आणखी जास्त. ‘औषध’ घेतलेले नरपुंगव तर काय दावे करतील याला काही सुमारच नाही. तेंव्हा पुरुष-उवाच आणि वस्तुनिष्ठ तपासणी अशी दोन्ही तंत्र वापरायची ठरली. साधारणपणे रोज झोपेत, रात्रीतून, चार आठ वेळा आपोआप लिंगोत्थान घडते. पहाटे, आपण साखरझोपेत, स्वप्नामधील गावात असतो, तेंव्हा हे विशेष घडते. ‘कारभारी उठलाय रामाच्या पारी, जरा धीर धरा!’ ह्या गाण्यातून दादा कोंडके वस्तुस्थितीच विशद करत होते. असो, तर झोपेतील ताठरता मोजणारे रिजी स्कॅन हे यंत्र वस्तुनिष्ठ माहितीसाठी वापरण्यात आले.
पण खुद्द अमेरिकेत आणि खुद्द फायझर कंपनीत सुद्धा या असल्या ‘वेड्या’ संशोधनाला विरोध झाला होता. बाजारात हे औषध षंढ ठरेल असे कंपनीतील साहेबमजकुरांना वाटत होते. चर्चमधील अश्लीलमार्तंडांनी अनैतिक म्हणून ओरड केली. मोर्चे काढायची धमकी दिली. हे असभ्य औषध मागायला पेशंट आणि लिहायला आम्ही संकोचू, असे डॉक्टरांनी बजावले. पण या साऱ्यावर मात करत, मि. रुने नेल्सन आणि डॉ. साल जिओर्जियानी यांनी चमत्कार घडवला. औषध विपणनाच्या इतिहासात ह्याची नोंद झाली आहे.
सुरवातीला त्यांचे म्हणणे कोणी हे फारसं गांभीर्याने घेतच नव्हते. हाच सगळ्यात मोठा अडथळा होता. पण मुलगी ‘स्थळ’ म्हणून ‘खपवताना’ करतात, तशा अनेक उचापती केल्या त्यांनी. आपण जसे ‘नामर्द’, ‘नपुंसक’ वगैरे शब्द अब्रह्मण्यम् समजतो, वापरायला कचरतो, तसेच तिथेही होते. ‘इंम्पोटंन्स’ ह्या अ-ख्रिस्तण्यम् शब्दाला मग त्यांनी ‘इरेक्टाईल डिसफंक्शन’ असा गोंडस शब्द शोधला. डॉक्टरांच्या कन्सलटिंगमध्ये जाऊन गोळीची माहिती देणारे प्रतिनिधीही लाजत होते. त्यांना तर खणखणीत आवाजात’ ‘इरेक्शन, इरेक्शन, इरेक्शन!’ असा जप करायला लावला त्यांनी. ‘योनीच्या मनीच्या गुजगोष्टी’ ह्या स्फोटक नाटकाची सुरवात, प्रेक्षकांना, ‘योsssनी’ असं ओरडायला लावून होते, त्याची आठवण झाली मला. गोळी बाजारात उतरवण्यासाठी तीन पर्यायी घोषणा रचून अभ्यासण्यात आल्या. ‘आली रे आली लिंगोथ्थानवाली!’ ही थेट आणि धीट. ‘लिंग दौर्बल्यावर नवा इलाज!’ अशी जरा वैद्यकीय आणि ‘अळीमिळी गुपचिळी काम-गिरी साधे गोळी’ अशी गोळीपणावर भर देणारी. शेवटी तिसरा पर्याय निवडण्यात आला. जाहिरातीत चक्क बॉब डोल झळकले. हे अमेरिकेतले एक मुरलेले खासदार, दुसऱ्या युद्धातील सैनिक, एकेकाळी अध्यक्षपदाचे उमेदवार, प्रोस्टेट कॅन्सरचे पेशंट. वयाच्या ७४ व्या वर्षी ते व्हायग्राच्या जाहिरातीत दिसले. सुटाबुटातले वयोवृद्ध डोल, जेंव्हा आपल्या धीरगंभीर आवाजात, ‘इरेक्टाईल डिसफंक्शनबद्दल बोलायला हिंमत लागते’, असं म्हणतात तेंव्हा त्यातील प्रामाणिकपणा दर्शकांना स्पर्शून जातो. मादक उत्तान आणि अनावृत्त जोडप्यांपेक्षा बॉब डोल अर्थातच अधिक विश्वासार्ह वाटतात. बस्स, पुढे कंपनीला काही विशेष करावंच लागलं नाही. व्हायग्राचे नाणे खणखणीत होते, लोकांचा संकोच गळून पडत होता, व्हायग्रावरचे जोक्स व्हायरल होत होते.... बाजार-देवता प्रसन्न व्हायला अजून काय हवं?
ही गोळी भारतात आली तेंव्हाही ह्या गोळीला अनेक बंदुकांचा सामना करावा लागला. देशापुढे लोकसंख्येचा प्रश्न आ वासून उभा असताना ही भलती अमेरिकन थेरं कशासाठी? त्या उत्शृंखल पण मरतुकड्या पश्चिमात्यांना हे लागणारच. तो सर्वस्वी त्यांचा प्रश्न आहे. पण जगत्वंद्य परंपरेचा वारसा सांगणाऱ्या आम्हां तपस्वी, ओजस्वी, तेजस्वी, ऊर्जस्वी, मनस्वी, वीर्यवान भारतीयांना याची गरज काय? अशा अनेक प्रश्नांच्या फैरी झडल्या. पण भारतीय गिऱ्हाइकांनी असल्या प्रश्नांना भीक घातली नाही.
व्हायग्राची तुफानी मागणी आणि त्यातील फायद्याचा वायदा पहाता (सुरवातीची किंमत एका गोळीला 12$), व्हायग्राचे सोंग घेतलेल्या अनेक गोळ्या मार्केटमध्ये आल्या. नेहमीप्रमाणे हर्बल, नॅच्युरल, होलीस्टिक अशी बिरुदे लेवून आल्या. ऑनलाइन विक्रीतला तब्बल ७७% माल बनावट असतो असे एक अभ्यास सांगून गेला. ह्या गोळ्यात रंग, चुना, साबण, फेस पावडर, इतर असंबद्ध औषधे असे काहीही सापडले आहे. पुढे फायझरचे पेटंट संपताच अनेक कंपन्या पुढे आल्या, जेनेरीक व्हायग्राही उपलब्ध झाले, किंमत घटली आणि हा उच्छाद जरा आटोक्यात आला. नक्कल ही धवल यशाला मिळालेली काळी दाद आहे, असं म्हणतात. व्हायग्रा ही आजवर सर्वाधिक नक्कललेली गोळी आहे!!
अर्थात इतक्या मोठ्या यशाला नाव ठेवणारेही असतातच. कंपनीने कोणत्याही नव्या औषधाचा शोध लावला नसून, आपले औषध खपावे म्हणून लिंगदौर्बल्य या नव्या आजाराचा शोध लावला आहे, असेही आरोप झाले आहेत. पण अनेक नरोत्तमांनी दिलेले उत्तमोत्तम शेरे पाहता, हा आरोप कुठल्या कुठे राहतो. निव्वळ जाहिरातीवर आणि सुरुवातीच्या हाईपवर हे औषध काही काळ टिकलं असतं, मात्र गेले पाव शतक असलेली याची व्यापक लोकप्रियता पाहता, पुरुषांच्या एका मोठ्या समस्येवर उतारा मिळालेला आहे हे निश्चित. उलट व्हायग्राच्या या काम-गिरीने अनेक काम-आजार लक्षात आले. पूर्वी हे आजार लक्षातच घेतले जात नव्हते. सहनही होत नाही आणि सांगताही येत नाही असे दुखणे हे; आपलेच लिंग आणि आपलेच दौर्बल्य, सांगणार कुणाला? मुळात कुणी तक्रार करत नसलं, तरी शीश्न-शैथिल्य हा व्यापक प्रमाणात आढळणारा, अवसानघातकी आजार आहे हे लक्षात आलं. पौरुषाला आव्हान, स्वाभिमानाला ठेच, मानखंडना, नैराश्य, उसवलेली नाती, असे कितीतरी आयाम आहेत ह्या प्रश्नाला. पण व्हायग्रा आली आणि साऱ्यांना धीट बनवून गेली. अगदी डॉक्टरांना सुद्धा.
व्हायग्राने डॉक्टरांना खडबडून जागे केले. एकूणच लैंगिकता आणि तत्संबंधी आजार हे डॉक्टरांनीसुद्धा संकोचापोटी ऑप्शनला टाकले होते. ह्यासंबंधी माहिती, पुस्तके, संशोधन, सारंच दुर्मिळ होतं. हे जरा फुटकळ, कमअस्सल क्षेत्र समजलं जात होतं. स्त्रीआरोग्य आणि प्रसूतीशास्त्रात एम. डी. करूनही लैंगिकतेबाबत मला फक्त एकच गोष्ट शिकवण्यात आली होती, बलात्काराच्या केसची तपासणी! व्हायग्रात पैसा तर होताच पण पुरुषांच्या (आणि पर्यायाने स्त्रियांच्या सुद्धा) एका अत्यंत महत्वाच्या, सार्वत्रिक, दुर्लक्षित प्रश्नाला या गोळीने उत्तर दिले. ज्यांना समस्या नाही त्यांना काही फरक पडत नाही पण ज्यांना समस्या आहे त्यांना ही गोळी निव्वळ आवश्यकच नव्हे, तर (काम)जीवनावश्यक वाटते.
पण आता संशोधन जोरात सुरू आहे. सिल्डेनाफिलचे नवे नवे उपयोग आता उजेडात येत आहेत. आज अगदी नवजात अर्भकांच्या काही आजारात व्हायग्रा वापरलं जातं आणि आपल्या तान्ह्युल्यासाठी ही चिठ्ठी वाचून, अर्ध्या गूगलने पिवळ्या झालेल्या बापाची वृषणे भाळी पोहोचतात! (गो* क**त जातात).
पण असे अनेक अनपेक्षित धक्के व्हायग्राने दिले आहेत. व्हायग्रामुळे अवैध शिकारी कमी झाल्या! गेंडयाचे शिंग, सीलचे लिंग, वाघाचे फासळे, हत्तीचे सुळे असे अनेक चित्रविचित्र प्राणीज अवयव मदप्रेरक, वाजीकारक, कामाग्नीप्रदीपक म्हणून बाजार-प्रिय आहेत. व्हायग्रामुळे मूळ समस्या बऱ्यापैकी दूर झाली आणि या साऱ्या प्राण्यांची होणारी नाहक शिकार कमी झाली. अफगाण टोळीवाल्यांना लाच म्हणूनही व्हायग्रा कामी आली आहे!! उभ्या उभ्या टवाळी करून टाळी घेणाऱ्या अनेक टकळीबाजांना व्हायग्राने रसद पुरवली आहे!!! पण हे सगळं असलं तरी बायकांवर मात्र व्हायग्रा प्रभाव गाजवू शकलेली नाही. त्यांच्यासाठी फ्लिबेनसेरिन म्हणून खास वामा-व्हायग्रा आहे. पण त्याबद्दल पुन्हा केंव्हातरी.
व्हायग्राचे नेत्रदीपक यश पाहून सिल्डेनाफिलसारखी टाडालाफील, व्हर्डनाफिल अशी औषधे बाजारात आली. यांचे कार्य आणि कार्यकारणभाव जवळपास तोच आहे. टाडालाफील भरल्यापोटी घेतली तरी चालते, पंधरा मिनिटातच आपला प्रताप दाखवते आणि शरीरात दीर्घकाळ टिकून राहते. शुक्रवारी रात्री अल्प मद्यपान, स्वल्प धूम्रपान आणि भरपेट खानपान झाल्यावर जरी गोळी घेतली, तरी अख्खा वीकेंड सुखात जातो. यामुळे या गोळीला ‘विकेंडर पिल’ असं लाडाचे नाव आहे. अशा ताज्या दमाच्या, फटकड्या, चवचाल गोळ्यांमुळे व्हायग्राची जवानी जरा ओसरू लागली आहे.
काही गोष्टी मात्र स्पष्ट करायला हव्या सिल्डेनाफिल ही लिंगाचा आकार वाढवणारी गोळी नाही. तसे करण्याचा एकच खात्रीशीर मार्ग आहे. भिंगातून लिंगाकडे बघणे!! सिल्डेनाफिल ही कामोत्तेजक (Aphrodisiac) गुटिका नाही. सिल्डनाफिलने कामेच्छा वाढत नाही. सिल्डनाफिल फक्त तशी सोय करून देते. कवळीमुळे पचन वाढत नाही आणि चष्म्यामुळे वाचन वाढत नाही; फक्त तशी सोय होते. तसेच हे. कामेच्छा भडकेल, कामभावना वाढेल, कामतृप्तीची गॅरंटी देईल, असं औषध जगाच्या पाठीवर नाही. मात्र अशी औषधे विकणारे बरेच आहेत. भले त्यांच्या लेबलवर संभोग समाधी भोगणारे स्त्रीपुरुष असोत, की हत्ती, घोडे, वाघ, सिंह असा सगळा शिकारखाना असो; असे कोणतेही शास्त्रसिद्ध औषध नाही.
मात्र आज ना उद्या अशी गुटिका उपलब्ध होणार हे निश्चित. वय वाढलं की अनेक कारणांनी पहिल्यासारखी मजा मारता येत नाही. तेंव्हा कामेच्छावर्धक, कामसौख्याची गॅरेंटी देणारी गोळी ही मनुष्याला सुखाची आणि कंपनीला पैशाची परमावधी ठरेल; आणि गुटिकाच का? शैय्यासोबत करणारे मानवी आकाराचे, बाहुले आणि बाहुल्या आजही उपलब्ध आहेत. आता यांना कृत्रिम बुद्धिमत्तेची जोड देण्यात येत आहे. तुमच्या स्वप्नातला राजकुमार/री इच्छित रस, रंग, गंध, स्पर्श अशा साऱ्यांसकट तुमच्या अंथरूणात शिरेल. इंद्रियांचा सुखसोहळा अनुभवण्यासाठी तुम्ही त्याला/तिला केंव्हाही कवेत घेऊ शकाल.
या भूतलावर, लिंग, असं नुसतं जाहीरपणे म्हटलं तरी बावचळणारे समाज आहेत, सार्वजनिक लिंगोपासना आचरणारेही आहेत आणि लिंगाला मर्दानगीचे शुभंकर चिन्ह म्हणून मिरवणारेही आहेत. अशा रीतीने शिसारी, अभिषेक-आरती आणि कर्तबगारी या एकाच, बोटभर, मांसल अवयवात सामावली आहे. काम-काननी रमता रमता; काम-मनन करता करता; लैंगिकतेचे शारीर शमन करायचे, का दमन करायचे, का नियमन करायचे हा तर सनातन प्रश्न आहे. व्हायग्राचा शोध लागल्याने हा प्रश्न अधिकच जटिल झाला असावा.
पण हा झाला सांस्कृतिक माहोल. शरीरशास्त्रदृष्ट्या लिंग म्हणजे मूत्र आणि वीर्य विसर्जनाचा मार्ग आणि कामानंद देण्या-घेण्याचा अवयव. पण अनेकांची चालचलन आणि परिणामी चरित्र आणि चारित्र्य व्हायग्रामुळे बदलले आहे; नाईलाजाने निद्रिस्त झालेली लिंगं, समाधीतून संभोगाकडे वळली आहेत एवढे मात्र खरे.
तेंव्हा हॅप्पी बर्थडे व्हायग्रा!! 

प्रथम प्रसिद्धी 
लोकसत्ता 
लोकरंग पुरवणी 
27 मार्च 2022