Friday, 24 June 2022

खा आता पुरणपोळी!

खा आता पुरणपोळी!!! 
डॉ. शंतनू अभ्यंकर, वाई. 

आज डॉक्टर्स डे. आज आमचा पोळा.  आज, शिंगे रंगविली, बाशिंगे बांधली; चढविल्या झुली, ऐनेदार! मात्र झुलीखालील वळ  मात्र दुखत राहतील आणि उद्यापासून पुन्हा वर्षभर कडाडणारा आसूड आहेच!

 डॉक्टरांचे हे वर्णन डॉक्टरांना सगळ्यात जास्त आवडेल. पण  रोकडा व्यवहार म्हणून विचार केला तर डॉक्टर काय, सैनिक काय, न्यायाधीश काय; पैशाचा मोबदला घेऊन सेवा देणारी मंडळीच आहेत.  जसे सफाई कामगार, ड्रायव्हर, वडापाववाले तसे हे.  पण या व्यवसायांना समाजानं वलयांकित केले आहे.  त्यामुळे इतक्या कोरडेपणाने आपण त्याकडे पाहू शकत नाही. 

हे वलय, हा शेंदूर, आता बराचसा खरवडून निघाला आहे.  आतला ओबडधोबड दगड उघडा पडला आहे. बिनशेंदराच्या दगडाला नमस्कार कोण करणार? याला बरेच घटक जबाबदार आहेत.  डॉक्टर, बदलते कायदे आणि बदलती जीवनशैली सुद्धा. 

फॅमिली डॉक्टर ही संस्था जवळपास लयाला गेली आहे. पण हे मध्यम आणि त्यावरच्या वर्गासाठी. इथे फॅमिली डॉक्टर नाहीत अशी ओरड आहे पण खेड्यापाड्यात स्पेशलिस्ट नाहीत अशी रड आहे. आजही गल्लीबोळात, झोपडपट्ट्यात, प्राथमिक आरोग्य केंद्रात; जनरल प्रॅक्टिशनर सेवा देतच आहेत; आणि ज्यांना फक्त तीच परवडते, ते  ती घेतच आहेत.  
समाजाच्या अपेक्षाही भलत्याच वाढल्या आहेत. आता फ्युज बदलायलाही  इलेक्ट्रिकल इंजिनिअरच असा हट्ट केल्यासारखे  आहे हे. झटक्यात निदान, फटक्यात उपचार, तात्काळ परिणाम आणि यात थोड्याशा चुकीलाही  माफी नाही. अर्थातच हे सर्ववेळी शक्यच नाही. मग जनरल प्रॅक्टिशनर उत्साहानं काही करायला कचरतात.  तान्ह्या बाळाला जुलाबासाठी औषध देऊन आफत ओढवून घेण्याऐवजी सरळ स्पेशालीस्टकडे जायची चिठ्ठी देतात. आता लोक चिठ्ठीसाठीसुद्धा डॉक्टरकडे जात नाहीत. बाळ,  डोळा, बाई, हाड, त्वचा  यांचे आजार असतील तर त्या त्या स्पेशालिस्टकडे आपोआपच पाय वळतात. यांच्याकडे काम अधिक नेमकेपणाने आणि नेटकेपणाने होतं पण सगळ्यांनाच हे परवडतं असं नाही.  शिवाय मणक्यातील चकती  सरकल्यामुळे, नसेवर दाब येऊन, पाय दुखत असेल, तर  मणकेवाल्याकडे जायचं, का नसवाल्याकडे जायचं का   पायवाल्याकडे असे बुचकळ्यात टाकणारे प्रसंग येतातच. 

समाजाच्या करड्या नजरेने आणि कोरड्या व्यवहाराने एकूणच डॉक्टर ‘निर्धोक प्रॅक्टिस’कडे ढकलले गेले आहेत. आजचा पेशंट हा उद्याचा संभाव्य दावेदार आहे हे लक्षात घेऊन जपून जपून प्रॅक्टिस करण्याकडे कल आहे. याचा जाच पेशंटनाच  होतो.  आपापले एकखांबी दवाखाने चालवणारे एकएकटे डॉक्टर आता निम्मेच ज्ञान, कौशल्य आणि धाडस वापरतात. जरा काही जगावेगळं आढळलं की पेशंट बड्या ठिकाणी पाठवतात. इथेही पावलोपावली संमती, विविध तज्ञ, सेकंड ओपिनिअन, भारंभार तपासण्यांचे पेव फुटण्यामागील प्रेरणा हीसुध्दा आहे.  

मी  प्रॅक्टिस सुरू केली ती एका लहान गावात. अशा ठिकाणी प्रॅक्टीस करणाऱ्यांच्या मनातला ठसठसता सल म्हणजे शहरातला कोणीही येरूगबाळू हा त्यांच्यापेक्षा आपोआपच श्रेष्ठ डॉक्टर समजला जातो. ‘तुम्ही आत्ता द्या काय द्यायचे ते, परत गेलो की आम्ही ‘म्हमई’ला मोठ्या डागदरास्नि दावूच!’ स्थानमहात्म्यातून जिथे देवादिक मंडळी सुटली नाहीत तिथे आम्हां  पामरांची काय कथा. कधी कधी ह्या ‘म्हमई’च्या डॉक्टरची चिट्ठी पहाता, तो तद्दन रद्दड आहे, भोंदू आहे, हे अगदी स्पष्ट असे. पण पेशंटलेखी तो ग्रेट म्हटल्यावर आता आपण काय बोलणार? वैताग मनातल्या मनात गिळून मी आपला प्रिस्क्रिप्शन खरडतो झाले. 

ही माझी रडकथा पाचवडच्या एका ज्येष्ठ डॉक्टरना सांगितली. पाचवड हे वाईजवळचे, एक खेडे. हे डॉक्टर माझ्यापेक्षा अनुभवाने, ज्ञानाने कितीतरी थोर. ते म्हणाले, ‘अरे जाऊ दे, मलाही वाईला  जाऊन तुला दाखवून मग औषध घेतो, असे म्हणणारे भेटतात!’ च्यामारी! म्हणजे या व्यथेचे एक टोक माझ्या जेष्ठ कलीगनाही टोचत होते तर.  पुढे एका पनवेलच्या डॉक्टरनी पेशंट त्यांना डावलून चेंबूरला जातात असे सांगितले. चेंबूरच्या मित्रानी त्याच्यापेक्षा कुलाब्याचा डॉक्टर पेशंटच्या मनात आपोआप श्रेष्ठ ठरतो असे म्हणून गळा काढला आणि मी माझे दुखः आवरले. कुलाब्याच्या डॉक्टरने कदाचित कॅलीफोर्नियाच्या डॉक्टरची कागाळी केली असती.

 आणि भेटलाच मला एक कॅलीफोर्नियाचा डॉक्टर! त्याची तक्रार डॉ.गूगल विरुद्ध होती!!
सगळी माहिती गुगलून गुगलून येणाऱ्या, गूगलज्ञानमंडित पंडितांनी, खरंतर गुंडीतांनी, त्याला वैताग आणला होता. गुगल-रेटिंगनुसार त्याची प्रतिष्ठा आणि प्रॅक्टिस  हेलकावत होती.  लवकरच पेशंटला लवून कुर्निसात करून ‘कोणते निदान आवडेल आपल्याला?’, अशी आश्रीतासारखी सुरवात करावी लागेल. ‘येथे फर्माईशी उपचार करून मिळतील’, अशी पाटी लावावी लागेल, असं तो सांगत होता. यापेक्षा गुरांचे डॉक्टर सुखी म्हणाला!

 पण हा प्रश्न कॅलीफोर्नियाचा नाही. हा तर ग्लोबल फिनोमिना. गुगलवरून माहिती घेऊन येणारी मंडळी वात आणतात हे खरंच आहे.  हे वातकुक्कुट डॉक्टरची अगदी पिसं काढतात.  त्यातून ज्ञान आणि शंका यांचे प्रमाण नेहमीच व्यस्त असते. किती उपप्रश्न विचारतात यावरून माणूस व्हाईस चान्सलर म्हणून रिटायर झालेला आहे का प्राथमिक शिक्षक म्हणून हे लगेच ओळखता येते! हे गुगलानुग्रहित पेशंट स्वतःला वलयांकित समजतात. त्यांचा तोरा काही औरच असतो. आम्ही तुमच्याकडे आलोय म्हणजे मोठे उपकार करतोय असा सगळा आव असतो. कोणतेही नवे औषध, तपासणी वगैरे काहीही सुचवा हे त्याकडे संशयानेच पहाणार. डॉक्टरचे ज्ञान पारखून घेणे हे आपले गुगलदायित्व समजणार. मग अनावश्यक माहितीच्या  गूगल-गुटख्याचा तोबरा भरून   पिंक टाकायला हे दवाखान्यात येणार! 

अशी गुगलगंगेत पावन झालेली  मंडळी बरेचदा उगीचच इंग्लिशच्या नादी लागलेली असतात.  डॉक्टरांशी इंग्लिशमध्येच बोलायला हवं असं त्यांच्या मनाने घेतलेलं असतं. गोकुळदास राघवदास तुपे असं शुद्ध देशी नाव असलेला गावातलाच माणूस जेव्हा, ‘बट डॉक्टर, देअर इज एनी रिक्स? एनी ट्रेस’ (Risk आणि stressचा हा खास पेशांटीय उच्चार) असं विचारतो, तेंव्हा तद्दन भिकार इंग्लिश ऐकावे लागले आणि  विनाकारण इंग्लिश बोलायला लागले, म्हणून माझा एक कट्टर भाषाभिमानी मित्र त्याचे जास्त पैसे घेतो!! 

एकेकाळी छापून आलेले अक्षर अन अक्षर खरे असते अशी मानसिकता होती. तारेचा शोध लागल्यावर तारेने (टपाल व तार मधली तार, telegram) त्वरेने उपचार सुचवता येतील अशीही शक्यता तपासली गेली. १२ मार्च १८९२ च्या लॅन्सेटमध्ये हे धोक्याचे, अनैतिक, आणि आक्षेपार्ह असल्याचे लेखकाने ठासून मांडले आहे. तसंच आता लोकांना इंटरनेटबद्दल वाटतं.  जे समोर येते त्यातून नीरक्षीरविवेक करण्याची क्षमता सामन्यांत नसते. कशी असेल? त्यालाच तर वैद्यकीय शिक्षण म्हणतात. जागतिक आरोग्य संघटना तसेच काही इतर संस्थांच्या उत्तमोत्तम, रुग्णस्नेही  साईट आहेत पण भंगार माल भरपूर आहे.

बरेचदा डॉक्टर किंवा नातेवाईक आपल्यापासून काही लपवत तर नाहीत ना, या शंकेने शोध चालू होतो. मग काय? मनी वसे ते नेटी दिसे! नेट तर गणिकेसारखे  चतुर आणि मनकवडे असते. आपण काय टाईप केले आहे, कोणते संदर्भ किती वेळ पाहतो आहे यावरून आपल्या पुढ्यात काय ठेवायचे हे ठरत असते. आपली डोकेदुखी ब्रेन ट्युमरमुळे आहे अशी शंका घेणाऱ्या माणसाला अपोआपच त्या गल्लीत ढकललं जातं. आपली कावीळ कॅन्सरमुळे आहे असं समजणारा त्या बोळात जातो. चिंतातूर जंतूंना इथे भरपूर खाद्य आहे. जे जे दिसे ते ते सगळे आपल्यालाच लागू आहे असाही समज गुगुलने घट्ट होतो. आजाराची लक्षणे वाचली की तस्सच व्हायला लागतं. औषधाचे साईड इफेक्ट वाचले की लगेच तसं व्हायला लागतं. ह्याला सायबरकॉन्ड्रीया असं नावही आहे.

सल्ला देण्यात डॉ. गुगल यांचे काहीही हितसंबंध गुंतलेले नाहीत, जित्याजागत्या डॉक्टरांचे आहेत;  सबब डॉ. गुगल अत्यंत नेमका, आपल्या हिताचा  आणि  अगदी योग्यच सल्ला देणार ही आधुनिक अंधश्रद्धा आहे. ‘मूंह मे माहीती आणि बगलमें जाहिराती’, अशा ‘माहिराती’ (Infomercial) भरल्या साईटच्या मार्केटिंग गेमला अशी मंडळी आयते सावज ठरतात. साधारणपणे तुम्हाला काहीतरी विकू पहाणाऱ्या साईट वाईट असतात. महाजाल म्हणजे मायाजाल. या जाळ्यात अडकलेले अनाथ जालिंदर बरेच आहेत. म्हणूनच काय, कुठे, कोणते आणि किती वाचू हेसुद्धा  खरंतर डॉक्टरी मदतीने, सल्ला-शिफारसीने ठरायला हवे. बरेच डॉक्टर आता स्वतःचे युट्यूब चॅनेल आणि वेबसाईट बाळगून आहेत. हे बेश आहे. 

पेशंटने माहिती गुगलून येण्याचे काही फायदेही असतात. काही पूर्वज्ञान गृहीत धरता येते. शब्दसंग्रह आणि अर्थ माहित असतात. कॅन्सर किंवा अन्य जीवघेण्या आजाराचे पेशंट आणि त्यांचे नातेवाईक, आधीच सारी शोधाशोध करून आलेले असतील तर त्यांच्या कुशंका खऱ्या आहेत एवढे सांगणे आणि त्यांनाही त्याचा स्वीकार  करणे आता सोपे जाते. प्रत्येक पायरीवर डॉक्टरने पेशंटशी साधकबाधक चर्चा करून, पेशंटच्या कलाने उपचार ठरावेत असं अभिप्रेत आहे. साधक मुद्दे ऐकताना खुशीत असलेली पेशंटची स्वारी बाधक मुद्दे येताच उदास आणि खिन्नमनस्क वगैरे होते. शिवाय बाधक मुद्दे सांगायला डॉक्टरही बिचकतात. साध्या लसीकरणाबद्दल सगळ्या बाधक गोष्टी सांगितल्या तर लसीकरणही साधणार नाही! पेशंटच्या मनात प्रचंड गोंधळ फक्त उडेल. अशा वेळी निर्लेप, निष्पक्ष, अभिनिवेशरहित भाषेतील नेटवरील माहिती आणि व्हिडीओ मदतीला येतात. ऑपरेशन म्हणजे नेमके काय करणार? गुठळी काढणार, वाल्व्ह बसवणार, दुर्बिणीतून बघणार  म्हणजे नेमके काय? ह्यावर ‘यु-ट्यूबभरी बातें’ करता येतात. 

यूट्यूबवरच्या व्हिडीओंची डॉक्टरनासुद्धा अपार मदत होते. नवीन तंत्र, यंत्र, गुंतागुंत आणि त्यावरील उतारे आणि  मंत्र; हे टिचकीसरशी हजर असतं. कधी न केलेली, न देखलेली अशी ऑपरेशने, नित्य आणि नैमित्तिक क्रियाकर्मे, (वैद्यकीय) संसारोपयोगी युक्त्याप्रयुक्त्या घरबसल्या शिकता येतात. देशोदेशीच्या  विज्ञानेश्वरांनी अखंड प्रज्वलित ठेवलेले हे ज्ञानहोत्र. डॉक्टरांची पूर्वी फार गोची व्हायची.  रूग्णाच्या आजाराबद्दल किंवा उपचाराबद्दल काहीही थांग लागला नाही तर लपूनछपून पुस्तक काढून बघितले जायचे. मग फोन सार्वत्रिक झाले. तज्ञ मित्रांशी फोनवरून चर्चा सुरू झाल्या. पण त्याही चोरून आणि दबक्या आवाजात. आता डॉक्टरांच्या टेबलावर कंप्यूटर अन हातात मोबाईल आहे. पेशंटच्याही आहे.  दिमतीला अनेक साईटस् आणि अॅप्स  आहेत. त्यांचा खुलेआम वापर आता फारसा कुणाच्या डोळ्यात खुपत नाही. डॉक्टर माहिती काढून बघतो म्हणजे तो यडच्याप आहे, कमअस्सल आहे, असं आता कुणाला वाटत नाही उलट तो बिनचूक काम करू पाहतो आहे, असं वाटतं. डॉक्टर देव नाही, दानव तर नाहीच नाही, एक विशेषज्ञ मानवच आहे  असा निरभ्र दृष्टीकोन चांगलाच आहे. 

कारण वैद्यकीची एक प्रकारची सत्ताच असते. तनामनाने हतबल झालेला कोणी मानव, तनामनानी सबल सत्ताधाऱ्यांपुढ्यात असतो. पण आम्हां राज्यकर्त्यांना जरी वैतागवाणे असले तरी गुगलने ज्ञानाचे लोकशाहीकरण केले आहे.  हा जणू वैद्यकक्षेत्रातील माहितीचा अधिकार. कोक्रेन नावाची डॉक्टरांना मार्गदर्शक सूत्रे आणि संदर्भसेवा पुरवणारी एक संस्था आहे. डॉक्टरांसाठीच्या क्लिष्ट, तांत्रिक भाषेतील माहितीचा गोषवारा, नुकताच त्यांनी ‘जनांच्या भाषेमध्ये’ द्यायला सुरुवात केली आहे.  हे एक प्रकारचे मन्वंतरच आहे. ‘आमच्या शरीरावर आमचा अधिकार’ या तत्वाशी जवळीक साधण्याचा हा प्रयत्न आहे.

तेंव्हा या प्रयत्नांशी इमान राखणारे, 
पुरावाधिष्ठित उपचार करणारे, 
विवेकी आणि सहृदयी डॉक्टर लाभोत अशा पेशंटना शुभेच्छा..
आणि 
डॉक्टरी ज्ञानाचा आदर राखणारे; 
फुकटच्या गुगली सल्ल्यापेक्षा विकतचा सल्ला श्रेष्ठ मानणारे; 
आरोग्यासाठी विमा इत्यादी भविष्यवेधी तरतूद करणारे;
आजार आणि उपचारांच्या मर्यादा समजावून घेत आपली परिस्थिती स्वीकारणारे;
समरुग्णाईतांच्या स्वमदत गटात हिरीरीने भाग घेणारे;
‘फैशन की इस दुनिया में ग्यारंटी की अपेक्षा ना करें’ ही क्लिपा-टिकल्यांच्या दुकानातील पाटी आठवून कसलीही गॅरेंटी न मागणारे...
 रुग्ण तुम्हाला लाभोत, अशा डॉक्टरांना शुभेच्छा.

खा आता पुरणपोळी!!!

चतुरंग पुरवणी
लोकसत्ता
25.6.22

Thursday, 2 June 2022

सत्य असत्यासी मन केले ग्वाही

 

सत्य असत्यासी मन केले ग्वाही

डॉ. शंतनू अभ्यंकर, वाई.

सत्य काय आणि असत्य काय?, कुठला पुरावा सज्जड मानायचा आणि कुठला लेचापेचा?, हे  प्रश्न वैद्यकीत नेहमीचेच.  बाप दाखव नाहीतर श्राद्ध कर, हा विज्ञानाचा बाणा. ‘आपला तो बाब्या’ या न्यायाने प्रत्येकाला आपापला शोध ‘लय भारी’ वाटतच असतो. शिवाय  माणसं भंपक, बनेल, चालू, डामरट, डॅंबीस,  आत्मप्रौढीला चटावलेली, पैशासाठी वखवखलेली, प्रसिद्धीसाठी हपापलेली, पूर्वजपुण्याईने दिपलेली   असतात, हे विज्ञानाचे गृहीतक. तेंव्हा कुणाच्याही दाव्यामागे  असलं काही काळंबेरं नाही ना, याची खात्री करून घेणे क्रमप्राप्त.

अर्थात, ‘पुराव्याने शाबीत’, असा हरितात्यांसारखा अभिनिवेश, ही सुद्धा तशी अलीकडची घटना किंवा अपेक्षा.  पूर्वी असं नव्हतं.  याच्या आधी जे होतं ते पुराव्याविना होतं असं नाही. पण तेंव्हा पुरवाच तेवढा होता.

पूर्वी डॉक्टरकी शिकायची तर कोणाच्यातरी हाताखाली काम करणे, ही सगळ्यात महत्त्वाची पायरी होती. गुरु-शिष्य परंपरा होती. एखाद्या कलेची आराधना करावी तसेच हे शास्त्र शिकले, शिकवले आणि आचरले जायचे. गुरुची धोतरे धुतल्याशिवाय विद्या येत नाही असं सांगितलं जायचं. जे गुरु देईल ते ज्ञान भक्तिभावाने आणि निःसंशयपणे स्वीकारायचं असंही शिकवलं जाई. अगदी आजही काही प्रमाणात हे चालतं, काही प्रमाणात हे योग्य आणि उपयुक्तही आहे.  याला म्हणायचे ‘एमीनन्स बेस्ड  मेडिसिन’. म्हणजे महानुभाव, आचार्य यांचा शब्द प्रमाण.  त्यांचा अनुभव, त्यांचे ज्ञान; हे उपलब्ध ज्ञान आणि अनुभवामध्ये अव्वल असायचंच.  त्यामुळे तशी रीत पडली.  त्यांचंही  बहुतेकदा बरोबर असायचं. वृद्ध हे अनुभव समृद्ध आणि ज्ञानवृद्ध असायचे.

आता विकसित झाले आहे, ‘एव्हिडन्स बेस्ड  मेडिसिन’, पुरावाधिष्ठित वैद्यकी (डॉ. गॉर्डन गौयट). वैद्यकीचा चेहरा मोहरा बदलणाऱ्या कल्पनांच्या  यादीत या कल्पनेचा नंबर सातवा लागतो. ही तशी अलीकडची संकल्पना. यात सर्वोत्तम उपलब्ध पुराव्याचा सद्विवेकी, न्याय्य आणि तारतम्याने वापर अभिप्रेत आहे. भरीस डॉक्टरचा अनुभव आणि रुग्णाचा मूल्यविचारही महत्वाचा आहे (डॉ. डेव्हिड साकेट).  इथे सर्वाधिक  महत्व अनुभवाला नाही, तर उपलब्ध पुराव्याला आहे. सबळ, शास्त्रीय पुरावा, अनुभव आणि रुग्णाची मूल्ये असा हा त्रिवेणी संगम आहे. मूल्य हा शब्द इथे अनेकार्थी आहे. नैतिक भूमिका, उपलब्ध पैसा, आरोग्याबद्दलची समज, डॉक्टरकडून अपेक्षा आणि पेशंटची इच्छा.

पेशंटची इच्छा देखील महत्वाची आहे. पुरावाधिष्ठित वैद्यकीमध्ये पेशंटच्या मताला किंमत आहे. निव्वळ, ‘हा पहा पुरावा आणि हा घे उपचार’, असा हा मामला नाहीये.   ‘मी सांगतो तसं करायचं; डॉक्टर तू आहेस का मी?’ असा प्रश्न पूर्वी अनेक डॉक्टर, दिवसातून  अनेकदा अधिकारवाणीने  करायचे. नव्या जमान्यात हा वैद्यक सत्ताधिकार लयास गेला आहे. आता असा  प्रश्न अशिष्ट समजला जातो.

असं झालं कारण काळ बदलला.  छपाईचा शोध लागला. ज्ञानाची देवाण-घेवाण मोकळेपणाने आणि सुलभतेने व्हायला लागली, लोक आपला अनुभव लिहून छापायला लागले. पुस्तकांचा जन्म झाला. नियतकालिकांचा जन्म झाला. वैद्यकीय अनुभवाला, शोधाला आणि संशोधनाला वाहिलेली नियतकालिके प्रकाशित होऊ लागली. त्यातून निरनिराळ्या अभ्यासांची तुलना करण्याच्या संख्याशास्त्रीय पद्धती आल्या. संख्याशास्त्राचा राजहंस आपल्या बाकदार मानेने आणि टोकदार चोचीने नीरक्षीरविवेक करायला, मोत्याचा चारा तेवढा वेचायला, मदत करू लागला. पण हा नीरक्षीरविवेक साधणे वैद्यकीला खूपच अवघड गेलं, आणि आजही, इतकी आयुधे हाताशी असूनही,  हे अवघडच आहे. 

आजतर ज्ञानाचा विस्फोट झाला आहे.  या माहितीच्या धबधब्यामध्ये नुसतेच चिंब भिजून नाही तर वाहून जायची वेळ आली आहे.  ‘एक साधा प्रश्न माझा लाख येती उत्तरे, हे खरे?, की ते खरे?, की ते खरे?, की ते खरे?’; असा प्रश्न पडायला लागला आहे. पण ज्या आधुनिक विज्ञानाने, ज्ञानाचा स्फोट घडवून आणला, त्यानेच या साऱ्याचा  अर्थ लावण्याच्या पद्धतीही  विकसित केल्या.  माहितीचे हिमालय म्हणवेत असे नगाधिराज  आले. या माहितीचे विश्लेषण करण्यात  माहीर असलेले लोक आले. ही माहिती संगतवार रचून, त्या माहितीचा अन्वय आणि अर्थ लावून, माहितीचा ज्ञानात कायाकल्प  करून,  ‘सार्थ ज्ञानेश्वरी’ तुमच्यापुढे मांडणारे आले. या सगळ्या मंथनातून पुरावाधिष्ठीत वैद्यकीचा जन्म झाला.

इतर अनेक शास्त्रीय शोधांप्रमाणेच इथेही सुरवात जरा दबकत दबकत झाली.

शरीरशुद्धीची कल्पना आरोग्याशी घट्टपणे जोडलेली होती.  शरीरात अशुद्ध रक्त खेळत असतं आणि त्यामुळे आजार होतात म्हटल्यावर या अशुद्ध रक्ताला वाट करून देणे स्वाभाविक होतं.  त्यामुळे रक्तमोक्षणाच्या पद्धती जगभर निर्माण झालेल्या दिसतात. धन्वंतरीच्या हातात शंख, चक्र, अमृतकुंभ आणि जलौका (जळू) दर्शवलेली असते.  त्यावरून ह्या पद्धतीचे प्राचीन महत्व लक्षात यावे.

  क्वचित,  काही आजारांमध्ये पेशंटचे  रक्त वाहू दिलं, तर तात्पुरता पण कृतक, आराम पडायचा. उदाहरणार्थ हृदयावरचा दाब थोडा कमी व्हायचा आणि धाप कमी व्हायची. अशा पेशंटना थोडं बरं वाटायचं.  मात्र बहुतेकदा रक्तमोक्षण म्हणजे मोक्षमार्गच  होता. अमेरिकेचे पहिले अध्यक्ष जॉर्ज वॉशिंगटन यांचाही मृत्यू ह्या रक्तमोक्षणामुळेच झाला म्हणे. जवळपास सत्तरीला पोहोचलेला हा हिंडताफिरता राष्ट्रपिता; घसादुखीचे निमित्त झालं, रक्तमोक्षण सुचवलं गेलं, केलं गेलं आणि त्यातच हा ख्रिस्तवासी झाला.  

या पद्धतीबद्दल अनेकांनी आपले भलेबुरे अनुभव लिहून ठेवले आहेत. डॉ. जॉन क्लार्क हा ईस्ट इंडिया कंपनीतील एक सर्जन. तिथला त्याचा बॉस, डॉ. जॉन प्रिंगल रक्तमोक्षणप्रेमी होता.  मात्र रक्त वाहू दिलेल्या तापाच्या पेशंटमध्ये फारशी सुधारणा न होता उलट प्रकृती बिघडते, हे डॉ. क्लार्कच्या लक्षात आलं आणि त्याने रक्तमोक्षणाऐवजी तापाच्या  पेशंटना सिंकोनाचा रस द्यायला सुरुवात केली.  त्याहून महत्त्वाचं म्हणजे त्याने आपला अनुभव आणि तुलनात्मक तक्ता प्रकाशित केला. यातूनच हळूहळू पुराव्याचे शास्त्र विकसित झाले. हा उपचार निरुपयोगी तर आहेच पण उपद्रवीही आहे, ही शहाणीव विकसित झाली आणि रक्तमोक्षणाचा अवतार एकदाचा आटोपला. पण कायमचा  नाही. रक्तमोक्षणाचे हे खूळ आजही चलनात आहे. नसलेले अनेक  गुणधर्म, ह्या खुळाला आजही जळवेसारखे चिकटलेले आहेत. पॉलिसायथेमीया सारख्या, एकाच हाताच्या बोटावर मोजता येतील, अशा व्याधी वगळता, आज रक्तमोक्षण करण्याचा सोस आधुनिक वैद्यकी करत नाही आणि इथेही जळवा वापरल्या जात नाहीत.    

तुलनात्मक अभ्यास पहिल्यांदा मोठ्या प्रमाणावर झाला तो ‘स्कर्व्ही’ बाबतीत. निदान पाचशे वर्ष तरी या आजाराच्या नोंदी आढळून येतात. त्वचेखाली रक्तस्त्राव, सांध्यात रक्तस्राव, सुजलेल्या हिरड्या, आणि थकवा असा हा आजार.  क जीवनसत्वाच्या  अभावाने हा आजार होतो हे आपल्याला आत्ता माहीत आहे. अगदी शाळेत शिकवतात हे आता.   क जीवनसत्व नसल्याने कोलाजेननिर्मिती होत नाही, फॉलिक ऍसिड आणि लोहाच्या चयापचयात बाधा येते, वगैरे वगैरे.

हिवाळ्यामध्ये ताज्या भाज्या आणि फळे (पक्षी:- क जीवनसत्व), उपलब्ध नसत अशा प्रदेशांमध्ये स्कर्व्हीचा सुकाळ होता.  बोटीवरच्या खलाशांमध्ये स्कर्व्ही  सर्रास आढळून येत असे.  कारण तिथेही ताज्या भाज्या किंवा फळे मिळायची नाहीत.  वास्को द गामा भारतात आला तेव्हा त्याच्या बोटीवरील निम्म्याहून अधिक खलाशी स्कर्व्हीने  दगावले होते म्हणतात. स्कर्व्हीचा प्रकोप आणखी वाढता, तर भारताचा इतिहास काही वेगळा घडला असता!! प्रश्न फक्त वैद्यकीय नव्हता, आर्थिकही होता.  ‘चला उभारा शुभ्र शिडे ती गर्वाने वरती’, म्हणत खंड खंड जिंकून, नवक्षितिजे निर्माण करायला, सागरी तारू  लोटलेल्या नविकांना आणि त्यांच्या पोशिंद्यांना  हा  आजार परवडणारा  नव्हता.

अठराव्या शतकाच्या मध्यास जेम्स लिंड याने स्कर्व्हीचा प्रश्न सोडवला. जीवनसत्वे वगैरे बाबी खूप नंतर स्पष्ट झाल्या पण ताजी फळे दिली की स्कर्व्ही  बरा होतो, हे लिंडचे निरीक्षण विलक्षण ठरले.  बारा रुग्णांच्या त्यानी सहा जोड्या लावल्या होत्या आणि त्यांच्यावर सहा निरनिराळ्या प्रकारे उपचार केले. यातील संत्री आणि लिंबाचा रस मिळालेले झपाट्याने, ठणठणीत बरे झाले. लिंबू-संत्र्याचा रस स्कर्व्हीवर असरदार आहे हे त्यांनी दाखवून दिलंच  पण त्याहीपेक्षा रुग्णांची विविध गटात विभागणी करणे, त्यांना विविध उपचार देणे आणि तुलना करणे, या पद्धतीचा ओनामा त्यांनी रचला. समान लक्षणे असलेल्या पेशंटचे दोन गट करावेत एकाला एका पद्धतीने आणि दुसऱ्याला दुसऱ्या पद्धतीने उपचार द्यावेत आणि मग याच्या परिणामांची तुलना करावी; हे लक्षात घेऊन प्रत्यक्षात आणणे, ही सुद्धा एक मोठी वैचारिक आणि बौद्धिक  झेप होती.  

पण असं होऊनही लगेच प्रॅक्टिस बदलली नाही. या उपचारांचा सर्रास वापर व्हायला मधे  चाळीस वर्ष जावी लागली. स्कर्व्हीचे  नेमके कारण अज्ञात होते. आमचेच औषध रामबाण असा दावा अनेक लक्ष्मण, भरत आणि शत्रुघ्न करत होते. पुरावा तपासण्याची  पद्धतशीर पद्धत विकसित होत होती. पण बोटी म्हणजे जणू जगापासून तुटलेले तरंगते समाजच.  अशा बोटीवरती असणारे डॉक्टर आपापल्या मगदुराप्रमाणे उपचार देत असत.  या बोटींवरच्या डॉक्टरांचे अनुभव ताडून पाहता पाहता, लिंबू-संत्र्याचा रस स्कर्व्हीवर सरस आहे हे स्पष्ट होत गेले.  शेवटी राजकीय धेंडांनी, वैद्यकीय तज्ञांनी आणि आरमारी सरखेलांनी आपलं वजन संत्र्या-लिंबाच्या पारड्यात टाकलं आणि याकारणे मनुष्यमात्रांना,  स्कर्व्हीचा भवसागर पार करता आला.

पण सगळ्यात धक्कादायक उपद्व्याप केला अर्नेस्ट अमोरी कॉडमन यांनी.  त्यांनी ‘एण्ड रिजल्ट आयडिया’ नावाची  आयडियाची कल्पना अंमलात आणली. प्रत्येक पेशंटच्या नावाची त्याने कार्ड बनवली.  कुठले  ऑपरेशन, कशासाठी, कशा पद्धतीने केले  याची सविस्तर नोंद त्या कार्डावरती भरली. एक वर्षानंतर, पेशंटला पुन्हा तपासून, त्या कार्डावर अंतिम यशपयशाची  नोंद करायची;  अशी ही पद्धत. काय घडलं आहे हे त्याने प्रामाणिकपणे, खुलेपणाने, नोंदवून ठेवलं. चुकांचे वर्गीकरण केले. पण जेंव्हा ह्या कार्डावरून सर्जनचे  आणि हॉस्पिटलचे  पाणी जोखता येईल, सबब सर्वांनी  ही पद्धत वापरावी, असे तो म्हणू लागला तेंव्हा हाहाकार उडाला. त्या काळातल्या आदर्शांना जबरदस्त धक्का बसला.  ही भलतीच क्रांतिकारी कल्पना होती. एखाद्या सर्जनची प्रतिष्ठा त्याच्या सिनीओरिटीने ठरत असे कार्यकर्तृत्वाने नाही!

पण ही कल्पना पुढे रुजलीच. हॉस्पिटल्स, तिथली प्रोसिजर्स, त्यात सर्जन्सनी करायच्या विशिष्ट कृती, या साऱ्याचे सुसूत्रीकरण झाले, त्यांचे जणू मंत्र लिहिले गेले (Algorithms and Protocols) आणि ते काटेकोरपणे पाळले जातात की नाही यावर काही देखरेख व्यवस्था निर्माण झाली.  1914 साली कॉडमन सांगत होता, ‘सेवेचा दर्जा राखणे ही हॉस्पिटलची जबाबदारी आहे आणि त्याची माहिती असणे हा सामान्यांचा अधिकार आहे.’ अर्थात इतका रोखठोकपणा तेंव्हा कोणालाच झेपणारा नव्हता.  

पण त्याच्या विविध कल्पना आणि त्यांचा विलास, आजही मार्गदर्शक आहे.  या कॉडमनेच अमेरिकेतली पहिली ‘बोन सारकोमा (हाडांच्या कॅन्सरचा एक प्रकार ) रजिस्ट्री’ सुरू केली. असे विविध आजारांचे अभिलेखागार आता सर्वत्र राखले जातात आणि पुरावाधिष्ठित वैद्यकीमध्ये या अभिलेखांचा अभ्यास सतत मोलाची भर घालत असतो.

पुरावाधिष्ठित वैद्यकीचा पाया ज्यांनी रचला त्यापैकी एक होते, डॉ. आर्ची कोक्रेन. त्यांचा, ‘माय फर्स्ट, वर्स्ट  अँड मोस्ट  सक्सेसफुल क्लिनिकल ट्रायल’, असा एक शोधनिबंध आहे. स्वतः युद्धकैदी म्हणून अटकेत असताना, बरोबरीच्या  युद्धकैद्यांमध्ये, बेरीबेरी आजारासाठी, यीस्ट वापरून बरीच सुधारणा झाल्याचे  त्यांनी दाखवून दिले. पण  सुधारणा जरी झाली, तरी निदान करण्याची पद्धत, तुलना करण्याची आणि तपासण्याची पद्धत सगळंच  चुकलं होतं, हे त्यांचे त्यांनीच म्हटले आहे! हा ‘यशस्वी’ प्रयोग तोंडावर आपटला; पण प्रयोग फसला तरी आर्ची कोक्रेन  यांनी संशोधन सुरूच ठेवले. संशोधन आणि प्रत्यक्ष वापर यातील दरी हा त्यांच्या चिंतेचा आणि चिंतनाचा विषय होता.  मुळात ड्रग ट्रायल उत्तम हवी, अशा अनेक ट्रायलचे निष्कर्ष संकीर्णपणे मांडायला हवेत आणि यातून निघणाऱ्या निष्कर्षानुसार जे निंद्य ते सर्व टाकोनी देत, जे वंद्य ते सर्व भावे करण्याची  असोशी हवी; असे त्यांचे सांगणे होते.

त्यातूनच जन्म झाला, द कॉक्रेन फौंडशनचा.

एखाद्या डॉक्टरने अद्यावत रहायचं ठरवलं जरी तरी त्याला रोज किमान  १९ नियतकालिके वाचावी लागतील;  तेंव्हा कुठे त्याला नव्या नव्याचा काही ठाव लागेल. हे तर  अशक्य आहे. कोण्या भल्या डॉक्टरने वाचलेच जरी हे सारे,  तरी त्यातले हेम कोणते आणि हीन कोणते, त्याज्य काय आणि स्वीकारार्ह काय हे ठरवणे मुश्कील होणार. कारण प्रत्येक अभ्यासाची पद्धत सुयोग्य आहे का, तो पुरेशा काळजीपूर्वक केला गेला आहे का, तो पारदर्शी आहे का, आणि त्याचे निष्कर्ष मनावर घेण्याजोगे आहेत का; हे सगळं संगतवर समजणे महाकर्मकठीण. तंत्रज्ञानाच्या विस्फोटामुळे ही परिस्थिती निर्माण झाली आहे. त्याच तंत्रज्ञानाच्या मदतीने ह्या महितीला शिस्त लावून, ती गाळून, वगळून, तावून, सुलाखून, निव्वळ उपयुक्त भाग आपल्यापर्यंत पोहोचेल अशी व्यवस्था आता उभी राहिली आहे. निरनिराळ्या डॉक्टरी संघटना, नियतकालिके, सरकारी समित्या, डब्ल्यूएचओ वगैरे असा सगळा अभ्यास करून  मार्गदर्शक सूत्रे जारी करत असतात. पण अशा व्यवस्थेचे  उत्कृष्ट उदाहरण म्हणजे आर्ची कोक्रेन यांचे नाव दिलेली आणि इतर  अनेकांनी पुढे चालवलेली कोक्रेन फौंडशनची सेवा. औषध कंपन्यांचा अथवा अन्य हितसंबंधींचा पैसा न घेता स्वतंत्र बाण्याने हा व्यवहार चालतो, हे खास वैशिष्ठ्य. शिवाय सामान्य माणसाला कळेल अशा  भाषेतला गोषवारा इथे उपलब्ध असतो (Plain language summery). हे तर ज्ञानाचे लोकशाहीकरण आहे. सामान्य आणि डॉक्टर यांच्यातील दरी कमी करण्याचा हा एक प्रयत्न आहे. म्हणूनच ह्यांच्या अभ्यासू शिफारसी आज जगभर मान्यताप्राप्त आहेत आणि यांचा वेग थक्क करणारा आहे. निव्वळ २०१९ साली निरनिराळ्या प्रश्नांबाबत २४०० शिफारसी सादर केल्या गेल्या!!

हे कॉक्रेनचे बोधचिन्ह.






 

यातील दोन कडी पृथ्वीचा गोल दर्शवतात. इथे जागतिक सहकार्य आहे, हे  ‘पाश्चिमात्य खूळ’ नाही हे दर्शवतात. आणि त्यातल्या आडव्याआडव्या रेषा एका नामांकित, तौलनिक अभ्यासाचे निष्कर्ष दर्शवतात. याला म्हणतात फॉरेस्ट प्लॉट. प्रत्येक रेषा म्हणजे एक एक अभ्यास आणि तळाचे  चौकटचे चिन्ह, म्हणजे वरील सातही अभ्यासांचा एकत्रित निष्कर्ष. चौकट उभ्या रेषेवर आला तर उपचाराने फरक पडला नाही असा निष्कर्ष निघतो. इथे चौकट उभ्या रेषेच्या डावीकडे गेला आहे. हा वाममार्गी चौकट म्हणजे उपचार परिणामकारण आहेत, याचा पुरावा!

वरच्या बोधचिन्हातील एकेका, सुट्यासुट्या अभ्यासांचे निष्कर्ष, फारसे विश्वासार्ह वाटत नव्हते. मात्र एकत्रित विश्लेषण करताच खणखणीत पुरावा मिळाला आणि जगभरच्या उपचारपद्धती बदलल्या. कमी दिवसाची प्रसूती झाली की  बाळाला धाप लागते. त्याची फुफ्फुसे कच्ची असतात म्हणून असे होते. फुफ्फुस जलद पिकावे म्हणून एक इंजेक्शन सुचवण्यात आले. त्याचा फायदा होतो का? आणि कितपत होतो? असे  प्रश्न होते.  त्यांचे उत्तर म्हणजे वरील बोधचिन्हातील फॉरेस्ट प्लॉट. हा निष्कर्ष हाताशी येताच इंजेक्शन देण्याची पद्धत फोफावली आणि हकनाक मेली असती अशी लाखो कच्ची बच्ची, जिवानिशी बचावली. अभ्यासे प्रकटण्याचे सामर्थ्य लक्षात यावे म्हणून हे बोधचिन्ह निवडले आहे.  

असे अभ्यास खूप महत्वाचे असतात. मुळात विविध अभ्यास, विविध ठिकाणी, विविध पद्धतीने, केलेले असतात. त्यात पेशंटची संख्या, निदानाचे निकष,  उपचारांची पद्धत, ‘फरक पडला’ याची व्याख्या असे अनेक बारीकसारिक फरक असतात. हे सारे जुळवून घ्यावे लागतात, तरच काही तात्पर्य काढता येते. एक तर मानवी शरीरात असंख्य चल घटक (Variables). त्यातले कित्येक अज्ञात. कित्येक अ-मोजणीय.  त्यामुळे एकावेळी एका घटकात बदल करून परिणाम तपासणे, ही इतरत्र यशस्वी युक्ती इथे फारशी उपयुक्त नाही.  ‘मानवी शरीराच्या बाबतीत  १+१=२ असे होत नाही’, असे एक टाळीचे वाक्य मंडळी फेकत असतात. हे बरोबरच आहे. पण ही जाणीव  अज्ञाताची करुणा भाकायला, अज्ञाताच्या धाकात ठेवायला  आणि गोलमाल औषधोपचार खपवायला अधिक वापरली जाते. अनेक ज्ञात-अज्ञात घटकांचा एकत्रित विचार करून अधिकाधिक बिनचूक निष्कर्ष काढायला शास्त्र आणि संख्याशास्त्रच कामी येते.  

हा सगळा अतीशय गुंतागुंतीचा मामला आहे. सारा पुरावा एकाच मापाने मोजून चालत नाही. पुराव्याच्याही परी आहेत. प्रतवारी आहे. पुराव्याचेही काही शास्त्र आहे.

1.   गोष्टीरूप पुरावा; म्हणजे, ‘अमक्याच्या आऊच्या काऊचा बाऊ, तमक्या खाऊने बरा  झाला!!’ हा सगळ्यात कमअस्सल पुरावा.

2.   कोणा ढुढ्ढाचार्यांचे वैयक्तिक मत हाही  कमअस्सल पुरावा.  

3.   मग तुलनात्मक अभ्यास.

4.   अशा अभ्यासात, देणारा आणि घेणारा, काय दिले जाते आहे, औषध का प्लासीबो (बिवषध), या बाबत अनभिज्ञ असेल (Double blind trial) तर और भी अच्छे.

5.   आणि अशा अनेक अभ्यासांचा तौलनिक अभ्यास, त्यांचे महा-विश्लेषण हा सर्वात उत्तम पुरावा.

 

पुराव्यांची अशी यज्ञवेदी आहे. 

 

 

पण यज्ञवेदीच्या तळाच्या पायरीवर आणखी एक निकष असावा असं मला वाटतं. जो काही पुरावा आहे, तो ज्ञात विज्ञानाशी विसंगत नसावा, अशी पूर्वअट इथे असायला हवी.  हे अशासाठी की होमिओपॅथी  आणि तथाकथित पूरक व पर्यायी आरोग्यशास्त्रे जो काही थातूरमातुर पुरावा सादर करतात,  तो मुळातच  जैव-रसायन-भौतिकीच्या मान्य नियमांविरुद्ध असल्याने,  तळाच्या पायरीवरही ठेवायच्या लायकीचा नसतो. तो खरं तर आधीच कटाप व्हायला हवा.

अर्थात शिखराशी असणाऱ्या पद्धतीच्याही  मर्यादा आहेत त्याही आपण समजावून घेऊ या, मान्य करू या.

हे बहुकेंद्रीय, यादृच्छिक, बृहतांध, तौलनिक, अभ्यासांचे महा-विश्लेषण (हुश्शsss) (Meta-analysis Of Systematic Multi-centric Randomised Double Blind Controlled Trials) अंतिमतः त्या मूळ  अभ्यासांच्या गुणवत्तेवर अवलंबून आहे, नाही का? मुळात आडातच काही नसेल तर पोहऱ्यात कुठून येणार? काही प्रकारचे अभ्यास करणे अनैतिक असते, त्या बाबतचा  पुरावा अन्य मार्गाने गोळा करावा लागतो. पुरावा नेहमीच अचूक, नेमका, असावा अशी आपली अपेक्षा असते.  पण बरेचदा तो संदिग्ध असतो. ‘व्यक्ति तितक्या प्रकृती’ याकडे इथे डोळेझाक केली जाते.  ‘सब घोडे बारा टक्के’ असे कसे चालेल? भलं झाल्याचे दर्शवतात असे ‘यशस्वी’ अभ्यासच  सहसा प्रकाशित केले जातात. थोडक्यात प्रकाशनातही पूर्वग्रह असतात. अभ्यास प्रसिद्ध होण्यात आर्थिक हितसंबंधही असतात, औषध कंपन्यांचा दबाव असतो.

म्हणूनच पुराव्याच्या परी  आहेत तशा शिफारसींच्याही आहेत. साऱ्याच शिफारसी जोरदार नसतात. तेंव्हा सत्य असत्यासी मन ग्वाही करताना हे सारं लक्षात घ्यायला हवं. पण तरीही या मर्यादांसह हीच यंत्रणा सर्वोत्तम आहे.

या विचारव्यूहाचे अनेक फायदे आहेत. संशोधन आणि प्रत्यक्ष वापर यातील दरी कमी करण्याचा हा एक प्रयत्न आहे. पुराव्याची छाननी करून, यथायोग्य माहिती आणि शिफारसी वेगाने डॉक्टरांपर्यंत पोहोचवणारी विश्वासार्ह यंत्रणा नसल्यामुळे, फुफ्फुसे जलद पिकण्याचे इंजेक्शनबाबत संशोधन होऊनही त्याचा प्रत्यक्ष वापर व्हायला दहा वर्ष लागली. कित्येक बाळं तर दगावलीच पण जी वाचली त्यांना जगवण्यासाठी अनाठायी खर्च करावा लागला. कॉक्रेनच्या मदतीने आता झटपट काम शक्य झाले आहे.  

कमीत कमी पैशात अधिकाधिक परिपूर्ण आरोग्य सेवा देण्याच्या दिशेनी हा प्रवास आहे. वैयक्तिक आरोग्य सेवा तर इथे गृहीत आहेच पण हीच तत्वे सार्वजनिक सेवेलाही लागू आहेत. आपला देश गरीब, इथले लोक गरीब त्यामुळे आजारांची बजबजपुरी माजलेली. लोक आरोग्य-निरक्षर, त्यामुळे हक्कांबाबत अगदी दूधखुळेच. आरोग्य विम्याचा तर पत्ताच नाही. सगळा खर्च खिशातून. सरकारी व्यवस्थेची सदाचीच  दुरवस्था. तेंव्हा ‘खाजगीकडे’ शरण जाण्याला पर्याय नाही. त्यात नियामक यंत्रणाही  यथातथा.

अशी अवस्था पेशंटच्या शोषणाला वावच नाही, तर प्रोत्साहन देते. अशा बाजारात, औषध कंपन्यांच्या प्रभावी प्रचाराला बळी पडून, जाणता-आजाणता,  महाग आणि निरुपयोगी औषधोपचार  सर्रास पेशंटच्या गळी मारले  जातात. विज्ञानाच्या रास्त उपचारापासून वंचित ठेवले गेलेले लोक मग पर्यायी पद्धतींची कास धरतात. तिथेही परिस्थिती तशीच. आधुनिक वैद्यकीकडे असून नसल्यासारखे उपचार पदरी पडतात, तर इथे नसून असल्यासारखे! देश, देव, धर्म आणि परांपरांचे वळसे घालत ही मात्रा  चाटवली जाते. भंपकाची भलावण करायला आख्खी यंत्रणा सज्ज असते. पुराव्याची बात थेट पुरूनच टाकलेली असते.    पैसा जातो, कर्ज चढते, दळींद्र वाट्याला येते.  म्हणूनच इथल्या डॉक्टरांवर भलतीच जबाबदारी  आहे. पुरावाधिष्ठित वैद्यकीचा दीपस्तंभ जबाबदारीच्या वाटा उजळत रहातो.

‘सत्य असत्याशी, मन केले ग्वाही, मानियले नाही, बहुमता’ असं तुकारामबुवा सांगून गेले आहेत. ते अध्यात्माबद्दल बोलत होते तेंव्हा ‘मानियेला स्वप्नीं गुरूचा उपदेश, धरिला विश्वास दृढ नामी’ हा मार्ग त्यांना चोखटा वाटला यात नवल नाही. आज मात्र, सत्य असत्यासी वैद्यकीय मत ग्वाही करायचे, तर कोण्या गुरुचा, कोण्या बाबाचा,  उपदेश न मानता, पुराव्यावर दृढ विश्वास ठेवण्याला आणि हा विश्वास वारंवार तपासून पहाण्याला  पर्याय नाही.

 

प्रथम प्रसिद्धी

महा अनुभव

जून २०२२

 

 

 

 

Saturday, 30 April 2022

शास्त्रज्ञ आजीच्या गोष्टी (गोष्ट ५) चंद्र खाली पडला तर?

शास्त्रज्ञ आजीच्या गोष्टी (गोष्ट ५) 
चंद्र खाली पडला तर?
डॉ. शंतनू अभ्यंकर 

रोज रात्री नवी गोष्ट कुठून आणायची असा प्रश्न शास्त्रज्ञ आजीला कधी पडलाच नाही. रामायण, महाभारत, पंचतंत्र अशा कितीतरी कथा होत्याच, शिवाय ज्या दिवशी  काहीच सुचायचं नाही त्या दिवशी, झंप्या, भुपी आणि आजी एक मस्त खेळ खेळायचे. ह्या खेळाचं नाव, ‘जर का’!
खेळ अगदी सोपा होता. जर का असं झालं तर काय  होईल?, जर तसं झालं तर काय होईल? असे प्रश्न झंप्यानी किंवा भुपीनी विचारायचे आणि मग शास्त्रज्ञ आजीनी कल्पना लढवून त्यांची उत्तरे द्यायची. झंप्या आणि भुपीचा हा अत्यंत आवडीचा खेळ होता.  
त्या रात्री असंच झालं. मे महिन्याची सुट्टी होती. तिघेही झोपायला गच्चीवर  होते. क्रिकेट खेळून झंप्या दमून आला होता. आज त्यांच्या टीमची पहिली डे-नाईट मॅच झाली होती आणि झंप्यानी सिक्सर मारून ती जिंकली होती. त्याने मारलेला  बॉल सीमारेषेच्या पार तर गेलाच, पण तो नेमका कुठे गेला तो सापडलाच नाही! बॉल हरवण्याएवढा मोठ्ठा सिक्स मारल्याबद्दल ज्याने त्याने झंप्याचे कौतुक केले होते आणि तो कौतुकात न्हाऊन निघाला होता. 
आताही अंथरूणांत पडल्या पडल्या चंद्राचा वाटोळा गोळा बघून झंप्याला आपला बॉल आणि तो सिक्स आठवला आणि झंप्याने पहीला बंपर टाकला; ‘आजी, खूप म्हणजे, खूप म्हणजे, खूप म्हणजे, खूपच जोरात सिक्स मारला तर काय होईल?’
‘अरे जोरात मारला तरी बॉल परत जमिनीवर येतोच; मग कितीही जोरात सिक्सर मारा.  पण जितक्या जोरात माराल तितका तो बॉल लांब जाईल. बॅटच्या दणक्याने बॉल लांब जायला लागतो त्याच वेळी पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणाने तो खालीही खेचला जात असतो. म्हणून तर बॉल कमानदार मार्गाने, वळणदार  प्रवास करून, जमीनीला टेकतो. पण भुपे तू सांग,  समजा झंप्यानी क्षितिजापलीकडे जाण्याइतका इतका जोरदार आणि उंच फटका मारला  तर?’
क्षितिजापलीकडे बॉल मारला तर नेमकं काय होईल हे काही भुपीला सांगता येईना. 
‘अगं, पृथ्वीला वळसा घालून तो बॉल  परत मागून घेऊन डोक्यावर आदळेल झंप्याच्या!!’ आजी हसत म्हणाली. 
पुढे मारलेला बॉल मागून येऊन डोक्यावर आपटणार हे ऐकून भुपीला मोठी गंमत वाटली. तो बॉल नेमका कसा  लागेल हे   झंप्याला नीट कळावं या उदात्त हेतूने तिनी त्याला एक टप्पल मारून दाखवली!! 
आजीनी तिला दटावलं आणि ती पुढे सांगू लागली, ‘अर्थात ही सगळी जर-तरची बात झाली.  प्रत्यक्षात वाटेतल्या अडथळ्यांमुळे, हवेमुळे, तो बॉल असा येऊ शकत नाही. पण याहीपेक्षा उंच आणि जोरात बॉल मारला तर तो पृथ्वीभोवती सतत गोल-गोल फिरत राहील!’
‘तो चंद्र पृथ्वीभोवती फिरतो आहे तसा?’ भुपी. 
‘हो. मुळात पृथ्वी चंद्राला सतत आपल्या बाजूला ओढत असते.  पण चंद्र इतक्या वेगाने पुढे जातो आहे की, तो पृथ्वीकडे येतच नाही.  तो वेगानं पुढे पुढे जात रहातो. पृथ्वीकडे येणे आणि पुढे जाणे या खेचाखेचीत तो  पुढे दूर कुठेतरी अंतराळातही जात नाही आणि तो पृथ्वीवरही  पडत नाही. त्याच्या कक्षेमध्ये (ऑर्बिट) फिरत राहतो!’
‘पण आला कुठून चंद्र?’ भुपी. 
‘..आणि त्याला असा परफेक्ट स्ट्रोक कुणी मारला?’ झंप्या.
‘त्या चंद्र नावाच्या दगडमातीच्या गोळ्याला  नेमका  कोणत्या कारणाने, कसा आणि कधी असा फटका बसला, हे काही आपल्याला माहित नाही. पण अगदी नेमकी गती आणि दिशा मिळाली आहे त्याला. सध्या तो आपला  पृथ्वीभोवती फेऱ्या मारतो आहे.’  आजी.  
‘पण समजा, चंद्र खाली पडला तर?’ झंप्या.
‘तू नको काळजी करू, झंप्या. नाही पडणार तो. मी सांगितलंय त्याला!’ भुपीने पुन्हा खोडी काढली.
‘मी नाही काळजी करत. पण चंद्र खरंच पडला तर मी नील आर्मस्ट्रॉंगच्या पायच्या  ठशाजवळ उभा राहून सेल्फी घेईन आणि सगळ्यांना पाठवीन!!’ झंप्याने आपला प्लॅन सांगितला.   
‘मस्त कल्पना आहे; पण चंद्र जर खरंच खाली पडायला लागला ना, तर हाहाकार माजेल पृथ्वीवरती! सेल्फी बिल्फी विसरा झकासराव.  चंद्र पृथ्वीकडे आला तर काय काय होईल याची कल्पना लढवू या आपण. हीच आजची गोष्ट. पण ही गोष्ट सांगताना मी चंद्रासाठी दरवेळी नवीन शब्द वापरीन! चालेल?’
‘म्हणजे?’ झंप्या.
‘म्हणजे दरवेळी चंद्र असं नाही म्हणणार.  कधी ‘शशी’ म्हणीन कधी ‘सोम’.’
‘सोम म्हणजे चंद्र? म्हणजे सोमवार मधला सोम?’ झंप्या.
‘हो रे, चंद्राला खूप वेगवेगळी आणि  सुंदर नावे आहेत!!’  आजी.
 ‘हो चालेल. घे तू वेगळी वेगळी नावे’ दोघे म्हणाले. 
‘ ‘शशी’ पृथ्वीवर पडायचा तर त्याचा फिरण्याचा वेग कमी व्हायला हवा. वेग कमी झाला की ‘सोम’ पृथ्वीकडे यायला लागेल आणि पृथ्वीभोवती गिरक्या घेताs, घेताss, घेताsss, तो नागाच्या वेटोळ्यासारखा मार्ग घेत, अधिकाधिक जवळ येईल. ‘शशांक’ आणि आपल्यामध्ये बरंच अंतर आहे. तेंव्हा इथे पोहोचायला त्याला जवळजवळ वर्षभराचा कालावधी लागेल.’
‘बापरे! म्हणजे आज चंद्र मागवला, तर वर्षभराने येणार?’ झंप्या. 
‘मागवला काय रे झंप्या? मागवायला चंद्र म्हणजे काय पिझ्झा आहे का?’ भुपी. 
‘भुपे, मला सांग, ‘चांदोमामा’मुळे पृथ्वीवर अगदी रोज घडते अशी गोष्ट कोणती?’
‘चांदणे!’ भुपी. 
‘नाही.’ आजी. 
‘मुळीच नाही, अमावस्येला कुठे असते चांदणे?’ झंप्या ठामपणे म्हणाला. 
‘हां!!! आलं मला, भरती ओहोटी!!’
‘बरोब्बर. त्या ‘निशापती’च्या गुरुत्वाकर्षणामुळे समुद्राचे पाणी हेलकावे खाते. पाण्याची पातळी कमी-जास्त होते. ह्यालाच आपण ओहोटी आणि भरती म्हणतो. हा ‘इंदू’  जवळ यायला लागला की पहिल्या महिन्यामध्ये काही  विशेष फरक जाणवणार नाही आपल्याला. ‘चांदोबा’ जरा उजळ दिसायला लागेल आणि भरती-ओहोटीच्या लाटा मोठ्या होतील. पण साधारण महिन्याभरातच त्याने निम्मे अंतर काटले असेल आणि आता भरतीच्या लाटा उंचच उंच उठतील.  समुद्राकाठची सर्व घरेदारे,  दुकाने, उद्योगधंदे हे अक्षरशः वाहून जातील.’
‘पण आजी इतकं सगळं पाणी येणार कुठून?’ झंप्या. 
‘अॅ हे रे! भरती म्हणजे काही समुद्रात नवीन पाणी येत नाही काही. ज्या भागात ओहोटी होईल, तिथले हे पाणी असेल.’ भुपीने बरोबर सांगितले. 
‘हो, म्हणजे ओहोटीच्या ठिकाणी समुद्र आणखी आणखी मागे मागे सरकेल. त्या किनाऱ्याचा  समुद्रतळ उघडा पडेल.  तिथले जीवजंतू, मासे, प्रवाळ, वनस्पती यांचा कधी नव्हे ते हवेशी आणि सूर्यप्रकाशाची थेट संपर्क येईल. हे सहन न झाल्यामुळे  पाण्याखालच्या या जीवसृष्टीचा जीव जवळपास संपून जाईल!!’ आजी सांगत होती आणि  नातवंडांचे डोळे विस्फारले जात होते. 
‘दुसऱ्या महिन्यात तो ‘मयंक’,  दोन-तृतीयांश अंतर पार करून अधिक नजीक आला असेल.’ 
‘माझ्या वर्गात आहे एक मयंक! आता मी उद्या त्याला त्याच्याच नावाचा अर्थ सांगणार.’ झंप्या. 
‘गप्प बस की, सांग गं आजी, काय होईल पुढे?’ भुपी वैतागून म्हणाली.  
‘भरती-ओहोटीच्या या प्रचंड हेलकाव्यांमुळे  समुद्री वाहतूक, बंदरे सगळी बंद. ती पूर्ण निरूपयोगी ठरतील. आंतरराष्ट्रीय संपर्क यंत्रणा ही समुद्रतळाच्या केबल्सच्या जाळ्यातून काम करत असते.  उंच लाटांमुळे या केबलला काही झाले नाही तरी काठावरच्या यंत्रणा ठप्प झाल्या असतील. तिथली सगळी व्यवस्था कोलमडून पडलेली असेल. समुद्रमार्गे होणारी अन्नधान्याची आयात थंडावेल.  समुद्रकिनारी असलेल्या अणुवीज केंद्रे, ऑइल रिफायनरी बंद पडतील. बहुतेक भागात लाईट जातील.  अन्न आणि इंधनाचा तुटवडा जाणवायला लागेल.’ 
‘बाप रे! चंद्र नाही जवळ आला तरी चालेल!!’ झंप्या म्हणाला.
पोर्णिमेची रात्र होती. चंद्र नुकताच उगवला होता. गच्चीत झकास चांदणे पडले होते. त्या चंद्रावरच्या सशाकडे पहाताना झंप्याचे  काळीज मात्र सशासारखे लकलकत होते.
‘अरे हे तर काहीच नाही, समुद्रापासून लांब राहणाऱ्या मंडळींचीही यातून सुटका नाही.’ आजी आणखी रसभरीत वर्णन करू लागली. ‘नद्यांच्या मुखातून भरतीचे पाणी आत आत शिरायला लागणार. जितकी मोठी भरती तितके  खोलवर पाणी शिरणार. नद्या जाऊन समुद्राला मिळतात, इथे समुद्रच  येऊन जणू नदीला मिळेल; आणि नद्यांना उलटे पूर येतील.  हे खारं पाणी आसपासची शेतीवाडी, विहरी यांत घुसेल. हे खारं पाणी जमिनीत मुरल्यामुळे पिके तगणार नाहीत. जमीन कायमची नापीक होऊन जाईल. तिसऱ्या महिन्यात तो ‘रजनीनाथ’ इतका जवळ येईल की आपल्या सॅटेलाइटसवर  त्याच्या गुरुत्वाकर्षणाचा परिणाम होईल. सगळे सॅटेलाइट त्यांचे त्यांचे ऑर्बिट सोडून इकडेतिकडे फेकले जातील. पृथ्वीवर हाहाकार माजेल. अजून पडलं नसलं तर् आता इंटरनेट बंद पडेल.  ’
‘बापरे, म्हणजे ऑनलाइन गेम्सपण बंद!!’ झंप्या हसत म्हणाला. 
‘भरतीच्या लाटा आता शंभर शंभर  मीटर उंच होतील आणि ओहोटीच्या वेळी पाणी तितकंच खाली उतरेल. तो ‘सुधांशू’ आणखी जवळ येताच, इतकावेळ फक्त समुद्रावर दिसणारा त्याच्या गुरुत्वाकर्षणाचा परिणाम, आता पृथ्वीच्या कवचावरही जाणवायला लागेल.’
‘म्हणजे? जमीनीला भरती ओहोटी येणार?’ भुपीने विचारले. 
‘अगदी तसेच नाही, पण थोडेफार तसेच. जमीन काही पाण्याइतकी लवचिक नसते. पण पृथ्वीचे  कवच चंद्राच्या दिशेला थोडं थोडं खेचले जाईल.  अर्थातच ‘हादरली ही धरती’ असा परिणाम होईल.  प्रचंड प्रमाणात भूकंप होतील. पृथ्वीच्या  कवचाला भेगा पडल्या की त्याखालील तप्त लाव्हा वेगाने बाहेर पडेल. पृथ्वीवर ठिकठिकाणी ज्वालामुखी आग ओकू लागतील. त्यातील धूळ, धूर, राख वगैरेमुळे वातावरण काळवंडून जाईल.  चंद्राचा गोल गरगरीत वाटोळा गोळा, सगळ्या सजीवसृष्टीचा वाट्टोळं करून टाकेल!! शिवाय समुद्रातलं कोट्यवधी टन पाणी सतत हिंदकळल्यामुळे काय होईल?’
‘बापरे, अजून काय व्हायचे बाकी आहे आता?’ झंप्या जरा रडवेला झाला. ह्या सर्वनाशाची कल्पनाही त्याला कशीशीच वाटत होती. 
 ‘पृथ्वीवर भरतीच्या बाजूला या पाण्याचे वजन पडेल. ओहोटीच्या आली की पुन्हा एकदा हा भार हलका होईल.  हे ओझं आता  पृथ्वीच्या दुसऱ्या भागातील कवचाला सोसावे लागेल. पाण्याचा प्रचंड हातोडा, पृथ्वीच्या कवचाला, जणू सगळीकडून सतत ठोकतोय, असा हा परिणाम असेल. पृथ्वीचे कवच लवकरच तडकेल! आणखी प्रचंड भूकंप होतील.’ 
चंद्र आता आणखी वर चढला होता. त्याच्या शीतल, अमृतमय चांदण्यात, झाडे रुपेरी झाली होती.  झंप्या आणि भुपी मात्र चंद्राइतकेच  मोठ्ठे डोळे करून त्याच्याकडे पहात होते. आपल्याबरोबर खेळताना भागणारा, लिंबोणीच्या झाडामागे लपणारा हा चांदोबा मामाच्या चिरेबंदी वाड्यावर तूप रोटी खायला न आलेलाच बरा; असं भुपीला वाटून गेलं. 
 आजीचे वर्णन सुरूच होतं आणि त्यात अजूनही चंद्राची  नवी नवी नावे ती वापरत होती. 
‘साधारण सात महिन्यांनी तो ‘सुधाकर’ पृथ्वीला 24 तासात एक फेरी घालू लागेल.  आता भरतीओहोटी होण्याऐवजी त्या ‘कलाधरा’च्या दिशेला कायमची भरती आणि अन्यत्र कायमची ओहोटी असा प्रकार होईल.’
‘आजी, चंद्र इतका जवळ आल्यामुळे त्याच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे तो आपल्याला ओढून त्याच्याकडे घेईल का?’ झंप्याने एक तिरकस शंका काढली. 
‘नाही रे, तसं काही होणार नाही. पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणापेक्षा चंद्राचे गुरुत्वाकर्षण खूप कमी आहे.  त्यामुळे आपण सगळे पृथ्वीवरच  राहू.’
‘आजी, पकडलं तुला!’ झंप्या. 
‘काय झालं?’
‘चंद्र म्हणालीस; चंद्राचे नवीन नाव नाही घेतलंस!’ झंप्या. 
‘खरंच की! तर मी काय सांगत होते, पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणापेक्षा त्या ‘हिमांशू’चे गुरुत्वाकर्षण खूप कमी आहे. आपण सगळे पृथ्वीवरच  राहू. पण पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे आता तो ‘चांदवा’देखील पृथ्वीच्या दिशेने खेचला जाऊन लंबगोल होईल! तिथे आता प्रचंड  चंद्रकंप होतील.’
‘चंद्रकंप? हां, हां; भू-कंप सारखा चंद्र-कंप!! आलं लक्षात.’ भुपी म्हणाली.  
‘वर्ष अखेरीस पृथ्वीचे गुरुत्वाकर्षण इतके असेल की त्या ‘मृगांका’ला एकसंध ठेवणारे त्याचे स्वतःचे गुरुत्वाकर्षण आता निरुपयोगी ठरेल. त्याच्या पार ठिकऱ्या ठिकऱ्या होतील. त्याचे तुकडे आणि त्यातील दगड, माती, खडक, शिळा असा चंद्राचा कुस्करा पृथ्वीभोवती एक मोठे  रिंगण धरील. शनीच्या भोवती असतात तशी त्या भुग्याची कडी, पृथ्वीभोवती काही काळ  फेर धरतील. पण कालांतराने हा सगळा माल पृथ्वीकडे झेपावेल. बराचसा वातावरणातून प्रवास करताना जळून खाक होईल. कोणी जगले वाचले असतील तर म्हणतील, उल्कापात होतोय बरं! भंगलेल्या चंद्राचे मोठे मोठे तुकडे मात्र पृथ्वीवर बरसत रहातील आणि ठिकठिकाणी आणखी उत्पात घडवतील.’ आजी क्षणभर थांबली. गच्चीवर आता एक विचित्र शांतता पसरली. झंप्या आणि भुपी जरा कावरेबावरे झाल्याचे आजीला जाणवले. एक दीर्घ उसासा सोडत ती म्हणाली, ‘आकाशात  आता ‘अमृतरश्मी’, म्हणजे चंद्र नावाची काही चीजच  अस्तित्वात  नसेल!’ आजीचा आवाज जरा कापरा झाला. 
नकळतपणे दोघांचे डोळे पाणावले. आजीलाही जरा भरून आलं. झंप्याला तर हुंदकाच फुटला. त्याच्या डोळ्यातून खळ्ळकन पाणी आलं. त्याचे डोळे पुसत, त्याला जवळ घेत आजी म्हणाली, ‘अरे, खरं नाही काही असं होणार. तुम्हाला गोष्टी आवडतात ना, म्हणून कल्पनेनेच  काय होईल याचे मी फक्त चित्र रंगवले.  जाऊ दे; पुढे काय होईल हे सांगणे अवघड आहे; पण लवकरच वातावरण जरा स्थिरावेल.  समुद्राचे डचमळणे कायमचे थांबेल. आता भरती ओहोटी असणार नाही. खोल गुहांमध्ये, डोंगरकपाऱ्यात दडून राहिलेली  माणसं कदाचित वाचतील. ती पुन्हा एकदा माणसाचं राज्य निर्माण करायचा प्रयत्न करायला लागतील!! अशीच एखादी  आजी गोष्ट सांगायला लागेल. तिची नातवंडे तिला विचारतील, 
आजी चंद्र म्हणजे काय गं? मग ती सांगेल, 
आमच्या लहानपणी आम्हां सगळ्यांचा एक जीवाभावाचा सखा होता. तो आभाळात राहायचा....’

किशोर मे  २०२२

Saturday, 2 April 2022

शास्त्रज्ञ आजीच्या गोष्टी (गोष्ट ४) न थांबणारे खेळणे.

 

शास्त्रज्ञ आजीच्या गोष्टी (गोष्ट ४)

न थांबणारे खेळणे.

डॉ. शंतनू अभ्यंकर

 

भुपीच्या  हातात फिजेट स्पिनर गरागरा फिरत होता आणि तीचं कधी खेळून होतंय आणि ते खेळणं आपल्याला कधी मिळेल, याची वाट पहात झंप्या फिजेट स्पिनरकडे  आशाळभूतपणे पहात होता. चिमटीत धरलेल्या त्या स्पिनरच्या पंखांना एकदा झटका दिला, की ते स्पिनर कितीतरी वेळ गरागरा  फिरत होते. नुकतेच आजीकडून, भुपीनी ते गिफ्ट म्हणून जिंकून घेतले होते. झालं असं की  संध्याकाळी बागेत फिरायला म्हणून तिघं गाडीतून बाहेर पडले आणि बागेच्या पार्किंगमध्ये समोरच त्यांना दिसला ‘वैज्ञानिक खेळण्यांचा’ स्टॉल.

दुकान दिसलं, की तिथून काही घेण्याची झंप्याला तीव्र इच्छा होते. याला त्याचा इलाज नाही. त्याच्या मेंदूची रचनाच तशी आहे. गॉगल-टोप्यांचे दुकान दिसले की त्याला ऊन जाणवायला लागते  आणि आइसक्रीमचे दुकान दिसले की त्याला ‘आतून’ उकडायला लागते.    पण काहीही मागितलं, तर ती वस्तु कशी आवश्यक आहे, वगैरे आजीला पटवून  द्यावं लागतं.

‘मला तू रेसिंग कार दिलीस तर  दुकानदाराला पैसे मिळतील आणि त्यातून तो त्याच्या नातवाला चॉकलेट घेईल. म्हणजे एका रेसिंग कारच्या पैशात दोन मुलं खुश होतील!’, असं एक कारण एकदा झंप्यानी दिलं होतं! पण आजीला ते पटले नव्हतं!! पण आज मामला वेगळा होता. आजी सायंटिस्ट होती.  त्यामुळे ‘वैज्ञानिक खेळण्याला’ ती नाही म्हणणार नाही अशी झंप्याची खात्री होती. पण आजी म्हणाली, ‘मी कोडं घालते. जो उत्तर देईल त्याला खेळणं.’

‘चालेल!’, दोघं म्हणाली.

‘मला पटकन सांगा, शास्त्रीय नाही असं खेळणं कोणतं?’

क्षणभर विचार करून भुपी म्हणाली, ‘एकही नाही!!’ भुपी जिंकली आणि मग तिच्यासाठी फिजेट स्पिनरची खरेदी झाली. 

झंप्या विचारात गढून गेला. भोवरा, बॅटबॉल, कॅरम, पतंग, सायकल, रुबिक क्यूब असं काहीही घेतलं तरी त्यात काहीतरी शास्त्र आहेच. मग हे उत्तर आपल्याला का नाही सुचलं?; असं त्याला वाटायला लागलं. इतक्यात भुपीने फिजेट स्पिनर त्याला दिला. त्याने त्याला एक जोरदार फटका दिला आणि गरागरा फिरणारे ते खेळणे पहात त्याच्या मनात प्रश्नांचे चक्र फिरू लागले. तो आजीला सवाल करता झाला, ‘असं गरगर फिरणारे पण न थांबणारे खेळणे नाही का बनवता येणार?’

आजी गालातल्या गालात हसली, ‘हं, अविरत कार्यरत रहाणारे मशीन!’

‘क्काय?’ झंप्या.

‘न थांबणारे खेळणे रे! म्हणजेच अविरत कार्यरत रहाणारे मशीन. त्याला पर्पेच्युअल मशीन म्हणतात. पण असं, न थांबणारे खेळणं किंवा यंत्र असूच शकत  नाही.’

‘पण यंत्र काय म्हणतेस? मी खेळण्याबद्दल विचारतो आहे.’

‘अरे तेच ते, सध्या दोन्ही एकच असं समज. यंत्र म्हणजे मोठ्या माणसांचे खेळणेच असते!’

झंप्याला जरा हसू आलं.

तो म्हणाला, ‘पण का नाही असू शकत असं खेळणं?’

‘एका हातानी टाळी वाजेल का?’ आजी.

‘नाही.’

‘एका हाताने टाळी वाजत नाही, कारण हाताची रचनाच तशी आहे. तसंच खेळण्यांचं किंवा यंत्रांचं आहे. ती केंव्हा ना केंव्हा तरी थांबणारच. अविरत कार्यरत असं खेळणं असूच शकत नाही.’

‘आजी, एका हातानी टाळी नाही पण चुटकी वाजते की!’ भुपी खोडसाळपणे म्हणाली.  पण आजी मुळीच डगमगली नाही.  आजी आहेच तशी. असल्या तिरपागड्या प्रश्नांची मजा वाटते तिला. ती म्हणाली, ‘त्याचंही कारण तेच. बोटांची रचनाच तशी आहे! आणि काय गं, चुटकी तरी एका बोटाने वाजते का?’

इतक्यात तिथल्या फुगेवाल्याकडून आजीने भिरभिरे, किल्लीची मोटार, सेलवर चालणारा रोबोट,  भिंगरी, भोवरा अशी जोरदार खरेदी केली. मग सगळी संध्याकाळ  ह्या खेळण्यांच्या संगतीत अविरत कार्यरत खेळणं का असू शकत नाही, हे समजावून घेण्यात अगदी मजेत गेली.

आजीने सांगितले, ‘कोणतेही खेळणं किंवा यंत्र म्हटलं की त्यात काहीतरी हालचाल असते.  ती हालचाल होण्यासाठी त्या खेळण्याला कोणीतरी ऊर्जा पुरवावी लागते.’

‘ऊर्जा? म्हणजे?’ झंप्या.

‘म्हणजे शक्ती रे’, भुपीने सांगितले.

‘हं, फिजेट स्पिनर आपण हाताने फिरवतो. म्हणजे आपल्या हाताच्या शक्तीने तो फिरतो. पण कितीही जोरात झटका दिला तरी काही काळाने स्पिनर  थांबतोच. ती बघ, त्या  बाळाला त्याची ताई झोके  देते आहे. पण तिने झोका द्यायचं थांबवलं की थोडावेळ हेलकावे खाऊन तो झोका स्थिर होईल. किल्ली संपली की ही मोटार चालणार नाही. म्हणजे मोटारीला शक्ती, किल्लीने स्प्रिंगला पीळ दिला  त्यातून मिळते आहे.  ह्या रोबोटचे सेल संपले की तो बंद पडेल; म्हणजे ह्याला ऊर्जा सेल मधून मिळते आहे.  आपल्या बागेतल्या  सोलरच्या  दिव्यांची बॅटरी उन्हामुळे रिचार्ज होते; म्हणजे त्यांना सूर्याकडून ऊर्जा मिळते.’

‘आणि भिरभिरे? त्याला किल्ली नाही आणि बॅटरीही नाही!’ झंप्याने विचारले.

‘अरे, त्याला वाऱ्याकडून शक्ती मिळते. वारा थांबला की भिरभिरे थांबते!’ भुपी.

‘बरोबर, न थांबणारे खेळणे म्हणजे कायम चालू. जगाच्या अंतापर्यंत चालू!!’ आजी.

‘जगाच्या अंतापर्यंत? जग संपणार आहे का आजी? कधी?’ झंप्याने ‘चिंता करितो विश्वाची’, अशा काळजीच्या सुरात विचारले.

‘संपेल ना!  असं म्हणतात की हे विश्व प्रसरण पावते आहे. शेवटी प्रसरण पावून पावून त्यातील ऊर्जा संपून जाईल आणि मग  सर्व काही थिजून जाईल.’

‘बापरे!’, झंप्या.

‘काळजी नको करू, झंप्या.’ भुपी म्हणाली, ‘हे असलं काही इतक्यात होणार नाही.  शंभर एक ट्रिलियन वर्षांनी होईल!!’

  ‘म्हणजे अविरत कार्यरत खेळणं इतकी वर्ष तरी चाललं पाहिजे, तरच त्याला अविरत कार्यरत म्हणत येईल!’ आजी.

‘बापरे!’ झंप्या.

‘किल्ली, सेल, ऊन अशी बाहेरून ऊर्जा न घेता, सतत चालू राहील असे यंत्र बनवलं, तर बहार येईल असं लोकांना वाटत होतं.  असं मशीन बनवलं की त्याला कुठल्याच प्रकारचे इंधन लागणार नाही आणि आपली सगळी कामं फुकटात होतील. असंही वाटत होतं. पण असं मशीन बनवणे शक्य नाही.  हा मुळी विज्ञानाचा नियमच आहे.  पण विज्ञानाला त्यावेळेला हा नियम माहित नव्हता.  त्यामुळे तऱ्हेतऱ्हेच्या युक्त्या योजून अनेक तऱ्हेवाईक मंडळींनी, अशी यंत्र बनवायचे  अनेक प्रयत्न केले.  या फसलेल्या अनेक प्रयत्नातून माणसांची समज वाढत गेली. असं खेळणं शक्य नाही आणि ते का शक्य नाही, हे अशा प्रयत्नातून हळूहळू समजत गेले.’

आजीनी आता मोबाइल काढला त्यात ‘पर्पेचुअल मशीन ईमेजेस’ असं सर्च केलं आणि फसलेल्या यंत्रांची सचित्र माहिती समोर आली.

Tumblr media

‘एका पठ्ठ्याने  वरील चित्रातल्या प्रमाणे कल्पना लढवली होती.’ आजी चित्र दाखवत म्हणाली. ‘पवनचक्कीच्या फिरण्याने भाता हलेल आणि भात्याच्या वाऱ्याने पवनचक्की फिरेल!!’

 






Tumblr media
‘किंवा हे दुसरे चित्र पहा. ‘इथे एकाने दिव्याच्या उजेडाने चार्ज होणाऱ्या बॅटरीवर तोच दिवा सतत सुरू राहील अशी कल्पना लढवली आहे.’ आजी. 


 

हे ऐकताच भुपी एकदम पेटलीच. ‘आजी, आम्ही कोयनानगरला ट्रीपला गेलो होतो. तिथे  धरणाचे पाणी जोरात सोडून त्यावर वीज बनते. मग ते पाणी वाहून जाते. मी त्यांना युक्ति सांगितली होती. त्याच विजेवर पंप लावून ते पाणी पुन्हा धरणात सोडायचे! बस्स!  पाणी पुन्हा वाहून येईल, पुन्हा जनित्र फिरेल, पुन्हा वीज निर्माण होईल. ‘असं का नाही करत?’, असं तिथे मी त्या गाईडना विचारले होते. पण आत्ता थोडं थोडं कळलं मला. असे झाले तर ते एक पर्पेच्युअल मशीनच होईल. पण ते तर अशक्य आहे. बरोबर ना?’

आजी खुश झाली. भुपीला विषय झटकन कळला होता. आजी मोबाइलमधले पुढचे चित्र दाखवत म्हणाली, ‘ही दोन चित्र पहा. जड बॉलच्या वजनाने त्या चाकाचा सतत तोल जात राहील आणि ते सतत घुमत राहील अशा आशेनी असली  यंत्र बनवली  गेली  होती.’


 

‘पण इतर चाकांसारखीच काही गिरक्या घेऊन ही यंत्रही थांबून जायची. ही मशीन सतत फिरायची नाहीत याचं एक कारण आहे, ‘फ्रिक्शन’.   म्हणजे घर्षण. म्हणजे खेळण्याचे हलणारे भाग घासल्यामुळे वाया जाणारी शक्ती. जितके हलते डुलते भाग जास्त, तितके सांधे अधिक, तितके घर्षण अधिक.’  

‘भिंगरी किंवा बेब्लेड किंवा भोवरा अगदी टोकावर उभे असतात. त्यामुळे जमिनीवर कमीत कमी जागी यांचा स्पर्श होतो.  त्यामुळे ते बराच वेळ गरगरत फिरतात.  पण कमीत कमी जागी स्पर्श जरी झाला, तरी त्या ठिकाणी जमीन आणि भोवऱ्याचे टोक  यामध्ये स्पर्श आहेच.  त्यामुळे थोडे तरी घर्षण आहेच.  आणि त्यामुळे भोवरा केव्हा ना केव्हा थांबणारच आहे.  हे टोक कितीही अणकुचीदार केले तरी भोवरा थांबणार हे नक्की.  जमिनीच्या बरोबरीने भोवऱ्याला थांबवणारा आणखी एक घटक आहे.  तो म्हणजे हवा.  हवेबरोबर सुद्धा घर्षण होतच असते.’  

‘म्हणजे अविरत कार्यरत खेळणं बनवायचं असेल तर कुठेही घर्षण बिंदू नसावा.  म्हणजे ज्याचा कुठलाही भाग इतर कुठल्याही भागांना स्पर्श करणार नाही असं खेळणं बनवलं पाहिजे!  कारण जर दोन भाग एकमेकांना स्पर्श करत असतील, तर त्यांच्यामध्ये कितीही ऑइल घातलं, तरी घर्षण हे काही प्रमाणात तरी होणारच. हवेशी घर्षण होऊ नये म्हणून असं खेळणं व्हॅक्युममध्ये, म्हणजे निर्वात पोकळीमध्ये, चालवले  पाहिजे.  म्हणजे हवेशी घर्षणाचा प्रश्न येणार नाही. नुसतं एवढेच नाही पण दोन भाग एकमेकावर घासले, की तिथे उष्णता निर्माण होते.  नुसती दोन बोटे एकमेकांवर घासून पहा बरं, गरम होतात की नाही?’ आजी.

‘हो की.’ बोटे घासत झंप्या म्हणाला.

‘खेळण्याचे दोन भाग एकमेकांवर घासले तरी देखील थोड्यावेळाने गरम होतात.  म्हणजे त्या खेळण्यामधली, काही ऊर्जा उष्णता निर्माण करण्यात खर्च झाली.  आता ती काही खेळण्याकडे परत येणार नाही. अशा पद्धतीने ऊर्जेचा खर्च व्हायला लागला की कधीतरी ते मशीन थांबणार हे उघड आहे. इतकंच काय, त्या खेळण्याचा काही आवाज देखिल होता कामा नये! कारण आवाज ही सुद्धा एक प्रकारची ऊर्जा आहे. त्या खेळण्याचा आवाज येणार, म्हणजे काही ऊर्जाही आवाज निर्माण करण्यात खर्च होणार.  पुन्हा एकदा खेळण्याच्या शक्तीला गळती लागली आहे.  हे असले खेळणे हे कधीतरी थांबणारच.’ आजी.  

‘न थांबणारे खेळणे म्हणजे एकदाच झटका देताच अनंत काळ चालणारे खेळणे. घर्षण, उष्णता किंवा आवाज न करता चालणारे खेळणे. पण एकदाच झटका देऊन कधीच न थांबणारा स्पिनर असूच शकत  नाही. अशक्य आहे ते!’

‘पण तूच तर नेहमी सांगतेस की आजी, विज्ञानाला अशक्य असं काहीच नाही म्हणून.  काही वर्षापूर्वी अशक्य वाटणाऱ्या गोष्टी आज सत्यात उतरलेल्या आहेत.’ भुपी

‘बरोबर आहे. पण इथे अशक्य मी वेगळ्या अर्थाने म्हणते आहे.  म्हणजे जर का अविरत कार्यरत खेळणं बनवलं; तर आपले भौतिकशास्त्राचे, गणिताचे, असे सगळेच नियम खोटे ठरतील. ते पूर्णपणे बदलावे लागतील.  हे सारे नियम तर इतकी शतके तपासून तपासून घेतलेले आहेत.  त्यामुळे हे नियम पक्के आहेत याची आपल्याला पक्की खात्री आहे.  म्हणून मी अशक्य असं म्हणते. दोन अधिक दोन चारच, पाच होणे अशक्य आहे; तसंच हे.’ आजी समजावून सांगत म्हणाली. ‘म्हणूनच कोयनेचे पाणी पुन्हा धरणात पंपायला..’

‘पंपायला!! असा शब्द आहे?’ झंप्या.

‘नाही रे, पण मी आपला बनवला आत्ता!’ आजी हंसत हंसत म्हणाली. ‘तर मी काय सांगत होते, कोयनेचे पाणी पुन्हा धरणात पंपायला, तयार होणारी सगळी वीज लागेल आणि इतकं करूनही  सगळेच्या सगळे पाणी वर जाणारच नाही.  कारण ह्या पंपाचा आवाज होणार, त्यात थोडी वीज वापरली जाईल. त्यातील हलणाऱ्या भागांत घर्षण होणार.  त्यावर मात करून पंप चालायला हवा. म्हणजे त्यात थोडी वीज वापरली जाईल. पंप थोडा गरमही होणार. यातही थोडी वीज वापरली जाणार. ही सगळी गळती लक्षात घ्यायला हवी. तुझ्या लक्षात येईल की, धरणातून सोडलेल्या पाण्याने निर्माण केलेल्या विजेपेक्षा ते सगळे पाणी पुन्हा धरणात चढवायला थोडी जास्तच वीज लागेल. थोडक्यात अशी युक्ती उपयोगाची नाही.’    

‘ट्रीपच्या वेळी त्या गाईडनी काहीतरी उत्तर दिलं होतं; पण ते मला समजले नव्हते. आज मला सगळं कसं मस्त समजलं. उगीच नाही आम्ही तुला गुगल आजी म्हणत.’ असं म्हणत झंप्या आणि भुपी आजीला बिलगले. 

 

प्रथम प्रसिद्धी

किशोर

एप्रिल २०२२