चक्रधर

चक्रधर

डॉ. शंतनू अभ्यंकर, वाई.

जिल्हा सातारा. पिन ४१२८०३.

मो.क्र. ९८२२०१०३४९

‘सर, साष्टांग नमस्कार!’ गाडीचे दार अदबीनं उघडून तो जरा वाकून उभा होता. तो माझ्या मित्राचा ड्रायव्हर. मित्रानी मला व्याख्यानाला बोलावलं होतं आणि माझ्या गाडीची काही गोची झाल्याने स्वतःची गाडी ड्रायव्हरही पाठवला होता. तो हा. सर्वप्रथम नजरेत भरली ती त्याची नसलेली उंची. अत्यंत ठेंगणा ठुसका होता तो. हात लांडे, पाय लांडे, मानही लांडी. डोकं जणू डायरेक्ट खांद्यालाच जोडलं होतं.  माझ्याकडेच काय सगळ्या जगाकडेच वर मान करून बघत होता. होता तरतरीत. छान शर्ट, पँण्ट, बूट, स्वेटर आणि हो त्यांनी चक्क टाय घातला होता. माझ्यापेक्षा तोच स्मार्ट दिसत होता. इतके सगळं नीटनेटकं असल्यामुळे की काय शाळेला बाहेर पडणाऱ्या मुलासारखा दिसत होता तो. दिसायलाही पोरगेलासाच होता. उत्साहही तेवढाच होता. त्याच्याकडे ड्रायव्हिंग लायसन्स तरी होतं की नाही कुणास ठाऊक. पण आता मित्रानी पाठवलाय म्हटल्यावर मी काही विचारलं नाही.

‘सर, साष्टांग नमस्कार!’

‘आं!’

‘सर, साष्टांग नमस्कार. दंडवत सर.’

‘नमस्कार.’ माझा अस्फुट नमस्कार.

‘सर, साष्टांग नमस्कार!’ पुन्हा एकदा त्याचं शाब्दिक लोटांगण.

‘सर, आय अॅम ड्रायव्हर ऑफ युवर फ्रेंड.’ आता इंग्रजीत शिरला गडी. माझा लॅपटॉप चपळाईने मागच्या सीटवर ठेवत तो पुन्हा दाराशी आला, झुकला आणि म्हणाला,

‘माय नेम इज चक्रधर. प्लीज सिट इन कार, सर.’ मला जरा गंमत वाटली. मी गाडीत बसताच हा तुरुतुरु चालत टूणकन उडी मारून गाडीत बसला. गाडीत बसताक्षणी त्यानी गाडी अगदी सुसाट सोडली. आणि गाडीबरोबरच स्वतःही सुटला.

‘सर एक प्रश्न विचारू?’

‘हो, विचार की.’ मी आपला बेसावध. पुढे काय वाढून ठेवले आहे याची मला सुतराम कल्पना नव्हती.

‘सर, तुम्ही सुखी आहात?’

‘आं?’ अगदीच अनपेक्षित प्रश्न. मला आपलं ‘जगी सर्व सुखी असा कोण आहे?’ आठवलं; ‘सुखी माणसाचा सदरा’ आठवला. मी काही उघडा नव्हतो, चांगला ‘आदिदास’चा टी शर्ट घालून होतो आणि  वर ब्लेझरही; म्हणजे नाहीच की मी सुखी. मला काय उत्तर द्यावे कळेना. पण अनोळखी  ड्रायव्हर माणसाला, ‘मी सुखी नाही’ हे मी कोणत्या तोंडाने सांगणार? शेवटी उलट प्रश्न विचारून मी कशीबशी सुरवात केली.

‘मी सुखी आहे का? आहे, बऱ्यापैकी आहे.’ ‘बऱ्यापैकी’ वर बऱ्यापैकी जोर देत मी म्हणालो.

हो, उगाच संपूर्ण सुखी आहे वगैरे सांगायला नको. एखादा असला माथेफिरू तर वाटेत निर्मनुष्य ठिकाणी गाडी थांबवून माझा खून-बीन करायचा. कुणाच्या मनात कोणता सैतान थैमान घालत असेल ते सांगता येत नाही.

‘सैतानाची हाकारे तुमच्या कर्णी न पडोत सर, तुम्ही संपन्न होवा.’

बापरे ह्याच्याही वाक्यात हा सैतान आला की. ह्याला कसं कळलं माझ्या मनातलं? मनकवडा दिसतोय.

‘सर, तुमच्या गाढवीस फुटू दे पान्हा!! जसा फुटला यहोबाच्या गाढवीस.’

क्काय? माझ्या गाढवीस फुटू दे पान्हा? पण माझ्याकडे गाढवी नाहीये आणि हा यहोबा कोण?  जाउ दे, असेल कोणी ह्याच्या रानातला देव. जास्त विचारलं तर हा अजूनच अंगात आल्यासारखं करेल म्हणून मी गप्प बसलो. पण एकुणात माणूस इंटरेस्टिंग वाटला. मूर्ती बटू, पण बोलण्याचा  उत्साह म्हणजे उंच उसळते कारंजेच जणू. गाडी चालवण्यासाठी सीटवर  उशी ठेऊन  तो उच्चासनावर बसला होता. शिवाय पाठीलाही एक टेकू होताच. त्याशिवाय त्याचे पायच नीट पोहोचले नसते. मी काही बोलत नाही म्हटल्यावर गाडीच्याच वेगाने त्यांनी बोलायला सुरवात केली.

‘सर, बऱ्यापैकी दुःखी असाल तर, करुणायुक्‍त हृदय, ममता, सौम्यता, लीनता, सहनशीलता ही धारण करा; एकमेकांचे सहन करा आणि कोणाविरुद्ध कोणाचे गाऱ्‍हाणे असल्यास आपसात क्षमा करा. म्हणजे तुम्ही व्हाल संपूर्ण सुखी. देव देखील हेवा करेल तुमचा. प्रभूचे कृपाछत्र नित्य तुमच्यावर राहो.’ पहिल्या दमात त्यांनी मला बऱ्यापैकी दु:खी ठरवून वर आशीर्वादही दिला होता. कावळ्याच्या शापानी गाय मरत नाही, पण ह्या बैलोबाच्या आशीर्वादानी गाढवी तरी पान्हावते का हा प्रश्न मला छळत होता. पण ह्याचं बोलणं संपता संपेना. अखंडपणे तो बोलत होता. बरेचसे कुठले कुठले पाठ केलेले छापील पॅराग्राफ होते बहुतेक. त्यात व्याकरण, विशेषणे वगैरेबाबत आनंदच होता.

‘सर एखाद्या व्यक्तीच्या चेतनेवर शब्दांचा खूप मोठा प्रभाव असतो. विशेषतः जेंव्हा भगवंताकडे वळणे येते, तेंव्हा बऱ्याचदा म्हटले जाते की प्रार्थना नशीब आणि जीवन बदलू शकते. हे खरेच खरे आहे. हे ही खरे आहे की विश्वास ठेवणारा प्रार्थना मागतो. त्याला पहिजे असते एक अगदी मजबूत प्रार्थना. बरोबर ना सर?’

मी इतका मजबूत चक्रावलो होतो की अस्फुट आवाजात ‘बरोबर’ एवढं पुटपुटण्याशिवाय मी काहीही करू शकलो नाही. पण त्याची बडबड अखंडपणे चालू होती. मी पेंगत असल्यासारख केलं, चुळबुळ केली, गाडीतलं एक शिळं वर्तमानपत्र चाळलं, पण हा पठ्ठ्या थांबायचं नाव घेईना.

‘सर, बरेचदा भौतिक वस्तूंच्या विनंत्यांची चौकशी केली जाते. अखेरीस विश्वास ठेवणाऱ्या व्यक्तीसाठी त्याची आंतरिक, भौतिकपेक्षा जास्त महत्वाची असते.’

‘क्काय?’

‘सर समृद्धी, आंतरिक समृद्धी.’

‘हां, हो, बरोबर.’

‘सर लक्षात ठेवा, सर्वसाधारण सर्व काही सत्य आहे आणि अध्यात्मिक विकास पृथ्वीवरील उत्थित सुविधांवर स्थित आहे! माणसाला सुखासाठी काय हवं सर? एक, निरोगी अन्न; दोन, निरोगी झोप आणि तीन, निरोगी उबदार घर! या जटील उपक्रमात देवाला प्रार्थित करायचे विसरू नका सर; प्रार्थित करायचे विसरू नका; प्रार्थित करायचे कधीही विसरू नका.’ बऱ्याच वेळाने अखेर तो समेवर आला. शापबीप देऊन एक्झिट घेणाऱ्या पात्रासारखा तो तीनतीनदा एकच वाक्य म्हणत होता. मला वाटलं संपलं आता पण कसचं काय, अजून त्याचा मुद्दा संपला नव्हताच.

‘स्वतःच्या समृद्धीसाठी आणि कल्याणासाठी प्रार्थना सामान्य आहे. परंतु सर्वच आत्म्यांची मोक्ष मिळण्याची विनंती प्राधान्य असावी. असे प्राधान्य देऊन तुम्ही लोकांवर प्रीती धारण करा सर, तुम्ही लोकांवर प्रीती धारण करा, प्रीती धारण करा.’ पुन्हा तिहाई.

हा इतका उपदेश एका दमात मी पहिल्यांदाच ऐकला. ऐकून ऐकून दमलो मी. पण ह्याची टकळी काही थांबायला तयार नाही.  मी त्याच्याकडे पूर्ण दुर्लक्ष करत मोबाईलमध्ये तोंड घातलं.

‘सर, एक सांगू?’

‘हं’ 

‘आयुष्य नावाची स्क्रीन जेंव्हा लो बॅटरी दाखवते आणि नातेवाईक नावाचा चार्जर मिळत नाही तेंव्हा पॉवरबँक  बनून जे तुम्हाला वाचवतात ते म्हणजे मित्र.’ अचानक ध्यानीमनी नसता, त्यानी हे सुभाषित फेकलं. मी दचकलो.

‘क्काय?’

पुढे त्याने मैत्री या विषयावर मला अर्धा तास सुनावलं. मुक्कामी पोहोचेपर्यंत त्याने माझी पार हालत करून ठेवली. शेवटी मित्राकडे पोहोचलो तेंव्हाच हा गप्प झाला. तरीही गाडी पार्क करता करता त्याने एक सुभाषित डागलेच; ‘मातीचे मडके आणि मैत्री यांची किंमत फक्त बनवणाऱ्यांनाच माहिती असते सर, इतरांना नाही!’

पोचल्या पोचल्या मित्राचा प्रश्न,

‘काय आमच्या ड्रायव्हर सायबांनी त्रास नाही न दिला?’

त्याच्या ड्रायव्हरनी मला कसा आणि किती छळला असणार याची त्याला पूर्ण कल्पना होती हे प्रश्नाच्या टोन वरूनच मी ताडले होते.

‘उपद्रव नाही पण उपदेश खूप दिला. जाऊ दे, ड्रायव्हरने मालकाला उपदेश करायची परंपरा महाभारतापासून चालत आली आहे! शेवटी ‘तो’ही चक्रधर आणि हाही चक्रधर.’ मी.

आम्ही दोघेही दिलखुलास हसलो. ‘चक्रधर’ही जरा ओशाळला पण हसला. हा मित्राचा ड्रायव्हर, वॉर्डबॉय, ब्रदर ई. ई. नवीनच लागला होता. चुणचुणीत होता.  दोनच आठवड्यात तो माझ्याकडे आला. अचानक. कामाला ठेऊन घ्या म्हणून. त्याला त्या मूळच्या गावात रहायचं नव्हतं. काही तरी भांडण झालं होतं. मित्राकडून एकदा खात्री केली आणि बडबड न करण्याच्या अटीवर मी त्याला ठेऊन घेतला. आला तो हरकाम्या म्हणून. पडेल ते काम करीन म्हणाला आणि दहा वर्ष अक्षरशः त्यांनी पडेल ते काम केलं. शिक्षण म्हणाल तर दहावी नापास, पण दवाखान्यातली बहुतेक सगळी कामं त्यानी हुशारीनं आत्मसात केली होती.

दुसऱ्याच दिवशी सक्काळी सक्काळी फोनवरूनच त्यानी राउंड सांगितला.

‘सर, ती मांगाची बाई आहे न तिला रात्री उलटी झाली आणि ती कोल्हाट्याची  बाई, सलाईन लावलवतं ती, ती घरी जायला मागतेय.’

‘कोण कोल्हाट्याची बाई?’ नावापेक्षा किंवा आजारापेक्षा याला जात महत्वाची वाटत होती. ‘कोणाला डिस्चार्ज हवाय? ती लक्ष्मीबाई?’

‘ती नाय, ती तर कासाराची आहे...! ती कुडाळकर म्हणतोय मी, तिला डिस्चार्ज हवाय. आज शनीच्या पारावर तिला उपासना आहे.’

ही जातीनिहाय राउंड मी पहिल्यांदाच ऐकत होतो. पहिल्याच रात्री, पहिल्या फटक्यात त्याला पेशंटचा जाच आणि जात दोन्ही माहित झालं होतं.

‘बरं, ते मी आल्यावर बघून सांगतो. अरे पण  ते पंचपोर पेशंटचं बाळ कसं आहे? त्याला काल डीहायड्रेशन होतं.’

‘ते एकदम टकाटक आहे की. त्याची हगवण थांबलीय जणू. रातभर त्या लेकराला दिलं की साखर मीठ पाणी. त्याच्या आईनी त्याचा चांगला प्रतिपाळ केला.’

तरीच, या माणसाच्या बोलण्यात काही तरी वेगळं आहे, काही तरी वेगळं आहे, असं मला सारखं वाटायचं; पण काय ते आजवर लक्षात आलं नव्हतं. आत्ता अचानक माझ्या डोक्यात प्रकाश पडला. त्याच्या भाषेत काही खास शब्द होते. लेकरू, उपासना, प्रतिपाळ. पण हे त्याने कुठून उचलले होते ते ह्याचा खुलासा पुढच्याच वाक्यात झाला.

‘त्यांचा सण आहे ना उद्या; त्याला डिस्चार्ज देऊ या सर. त्ये आमच्यातलेच ना?’

‘तुमच्यातले म्हणजे?’

‘म्हणजे किरीस्तांव!’

‘उद्या रविवार तर आहे’

‘म्हणूनच ना सर!’

‘म्हणजे?’

‘उद्या ‘झावळ्यांचा रविवार’ आहे सर. प्रभू येशूने जेरुसलेममध्ये प्रवेश केला, तेव्हा तेथील जनसमुदायाने हातात खजुराच्या झावळ्या घेऊन होसान्ना, होसान्ना अशा घोषणा दिल्या. ते म्हणाले प्रभूच्या नावाने येणारा राजा धन्यवादित असो! विजयी राजा घोड्यावर असे पण प्रभू गाढवाच्या शिंगरावर बसून आला. हे त्याच्या लीनतेचे प्रतिक आहे. या दिवसापासून आमचा पवित्र सप्ताह सुरु होतो. या आठवड्यात शुभ शुक्रवार, मौदी गुरुवार, इस्टर रविवार  आणि अंजीराचा सोमवार असे दिवस साजरे होतात. होसान्ना, होसान्ना, सर!’

‘काय?’

‘होसान्ना, होसान्ना.’

‘ते कळलं, पण म्हणजे काय?’

‘म्हणजे प्रभूच्या नावाने येणारा राजा धन्यवादित असो.’ एवढं बोलून तो प्रवचनात शिरला

‘येशू आणि त्याचे शिष्य जेरूसलेमजवळच्या बेथांनी या गावी होते. त्यांनी बेथफागे गावातून याहोबाकडच्या पान्हावलेल्या  गाढवीचे शिंगरू आणले.’

‘अच्छा म्हणजे ‘तो’ यहोबा म्हणजे ‘हा’ याहोबा होय?’ अचानक मला पान्हा फुटलेल्या गाढवीचा  मालक याहोबा आठवला.

‘काय सर?’

‘काही नाही. मी राउंड घेतला की देईन डिस्चार्ज.’

त्याचं हे असलं बोलणं ऐकलं की मला हसूच यायचं. तो बोलायचा ती मायबोली नसून बाय(बल)बोली होती. देवाचा शब्द शब्दशः भाषांतरल्यामुळे गचाळ शब्दरचना सगळी. ‘आपण शिकलेला नाही पण वाचलेला आहे’, असं नेहमी  म्हणायचा तो. पण ते निव्वळ वाचन होतं व्यासंग नव्हता. एकांगी, ख्रिस्तमार्गी, उथळ वाचन. वाचन, पारायण आणि पाठांतर.

पण बुद्धिमान तर तो होताच त्याला संधी मिळाली नव्हती एवढंच. माझ्याकडे संधी मिळताच त्यांनी जे जे शक्य होतं ते कौशल्य आत्मसात केलं. आला ड्रायव्हर म्हणून, मग एक्सरे शिकला आणि एक्सरे काढायला लागला, लॅबमधलं काम शिकला आणि तिथे मदत करू लागला, ऑपरेशनला अॅसिस्ट करू लागला, एंडोस्कोप घेतला मी तर हा त्यातले  बारकावे शिकला. काम अगदी मनापासून करायचा तो. अगदी बिनचूक आणि  महत्वाचे म्हणजे झालीच जर चूक तर ती कबूल करायचा. एका वहीत आपली चूक लिहून ठेवायचा. हा बहुतेक खिश्चन संस्काराचा परिणाम. मला दर दोन तीन महिन्यांनी वही दाखवायचा, क्षमा मागायचा. आणखी शंका विचारून आणखी शिकवा म्हणायचा. कोणी पेशंटनी डॉ. चक्रधर अशी हाक मारली की मोहरून जायचा. स्वतःच्या पैशांनी हौसेनी त्यांनी स्थेथोस्कोप आणि थर्मामीटर घेतला होता. वेळीच शिकला असता तर खूप चांगला डॉक्टर झाला असता तो असं मला मनापासून वाटायचं.

लवकरच डॉक्टर जे करतात ते त्यानी केलं. आपलं हुनर वापरून एक नर्स पटवून लग्न केलं. कुटुंब नियोजन आणि गर्भपात याला याचा कडाडून विरोध. मुले म्हणजे देवाघरची देन वगैरे...! मग काय होणार? लग्न होताच चार वर्षात चार मुली झाल्या त्याला. पाठोपाठ. मुलीच्या बापाचा म्हणून जो काही परंपरागत चेहरा असतो, तो मुखवटा ह्याने कायम धारण केलेला. होणाऱ्या प्रत्येक मुलीगणिक मुखवटा घट्ट घट्ट बसत गेला.  सतत चेहेऱ्यावर चिंता, अजीजी, लाचारी, गुळचट बोलणे आणि काही हवं असेल तर  अगदी राग येईल इतका विनय. सतत आपल्याला काही फुकट मिळतय का याचा विचार. जुने कपडे, कागद, कप, जे मिळेल ते. जरा एखादी वस्तू बिनवापराची आहे असं लक्षात यायचा अवकाश, याची भुभूक्षित नजर पडलीच तिच्यावर. सुताच्या चटया, वेताच्या तट्या, प्लास्टिक पट्या काहीही चालायचं त्याला. वर विचारणार...

‘सर, लागणार नसेल ना?’

म्हणजे आपण ओळखायचं, की ‘घेऊन जाऊ का?’ असा प्रश्न आहे हा.

आपण, ‘हो, लागणार आहे’, असं म्हटलं की ‘जेंव्हा लागणार नसेल तेंव्हा सांगा. मी नेईन. मुलींना होईल.’ हे याचं ठरलेलं उत्तर. जे ते याला मुलींसाठी हवे असणार. कुठे बाहेर गेलो तर आपण काही खरेदी करणे म्हणजे चोरीच जणू. ह्याची आशाळभूत नजर सतत आपल्या पाठीवर वळवळत असल्यासारखी आपल्या मागेमागे फिरणार. सदैव असमाधानी अशी याची वृत्ती.

देवाच्या पुत्राला क्रुसावर चढताना झालं नसेल एवढं याचं पुत्रहीनतेचं दु:ख. त्यामुळे की काय, त्याच्या  गाईला गोऱ्हा झाला तर कोण कौतुक सांगायला लागला. एखाद्याने आपल्या पोराचे करावे तसे त्याच्या गोर्ह्याचं कौतुक चालायचं. त्याच्या डोक्यावर चंद्र आहे. तो चलाख आणि चंचल आहे. सुलक्षणी आहे. आज असा पळाला. आज एवढे खाल्ले. आज असा हिसडा दिला. आज गूळ खाल्ला. आज पायातल्या काट्याचा नायटा झाला. बेंदराला बेस्ट दिसत होता. आज फोटो काढला. ह्याच्या पाकिटात फोटो; पोरींचा नाही ह्याचा आणि त्या खोंडाचा. फोटोतल्या त्या तरण्याबांड वांड खोंडापुढे हा पार थोटूक दिसत होता. खरंतर याच्या मुली मोठ्या गुणाच्या होत्या. शाळेत चमकत होत्या. पण ह्याला शल्य स्वतःला मुलगा नसल्याचं...आणि मला तो असल्याचं! एकदा मला फोनवर बोलताना ऐकलन त्याने. काही निमित्तानं कोल्हापूरला जाण्याचं बोलणं चाललं होतं. ह्याचे लगेच सुरु झाले,

‘चला सर जाऊ या की.’

मला वाटलं मोठी आता मोठी झाली होती, तिला काही साज वगैरे घ्यायचा असेल.  पण कसचा साज आणि कसचं काय, त्याला कोल्हापूरला जायचं होतं ते तिथे बैलाला झुली उत्तम मिळतात म्हणून.

तसं पाहिलं तर त्याच्या येशूने त्याला काही कमी दिलं नव्हतं. एकुलता एक होता. घरची शेतीवाडी होती. ती आईबापच करत असत. हा आपला असाच गोळा करून जगायला बाहेर पडल्यासारखा. आला दिवस ढकलायचा. उद्याचे नियोजन नाही. ना पैशाचे, ना मुलाबाळांचे, ना कसले.  ख्रिसमस उद्यावर आला की आज पीठ, मीठ शोधायला लागणार. सतत कर्जबाजरी. माझ्याकडून, स्टाफकडून, पेशंटकडून, माझ्या मित्रांकडून कायम उचल घेतलेली. मला मागताना तोरा असा की जणू त्याचे हक्काचे पैसे मी देत नाहीये. त्याच्या  सतत कुठल्या कुठल्या बँकांचे, पतसंस्थांचे लोक याचा माग काढत माझ्या दारात. याचे पैसे कापून आम्हाला द्या हा त्यांचा तगादा. सगळीकडे माझं नाव सांगितलेलं. लोकांनी, आहे यांच्याकडे कामाला तेंव्हा देईल पैसे, या भावनेने पैसे दिलेले. मला विचारणे नाही की सांगणे नाही. कुणी दारात विचारायला आलं म्हणून वरमणे नाही की शरमणे नाही. लोकं याला बोलबोल म्हणता पैसे द्यायचे. एवढे कर्ज असून हा माणूस एके दिवशी गाडी घेऊन आला. सेकंड हँड. केवळ मिठ्ठास बोलीवर त्याने ही कमाई केली होती.

त्याची ती बायबल छाप भाषा दिवसेंदिवस अधिकाधिक बायबल छाप व्हायला लागली होती आणि हा अधिकाधिक ख्रिस्तमय. रविवार तर त्याच्या हक्काचा सुट्टीचा दिवस ठरूनच गेला होता. बाकीचा स्टाफ रविवारी आळीपाळीने ड्युट्या करत असे पण हा रविवारी माझी उपासना असते असं सांगून कधीही फिरकायचा नाही. क्रुसावर टांगलेला येशू आधी त्याच्या खोलीतल्या खिळ्यावर होता फक्त. आता तो दवाखान्यातल्या प्रत्येक खिळ्यावर टांगलेला दिसायला लागला. प्रार्थनेला तर सुमारच राहिला नाही. तोंडात सतत जप, खिशात सतत जपमाळ, त्याच्या शब्दात सांगायचं तर रोझरी. जरा हाताला काम नसेल की जपमाळ ओढणे सुरु. शिवाय कुणाशीही बोलताना  तोंडात सतत आशीर्वाद. तो ही पुटपुटणे वगैरे भानगड नाही, अगदी खणखणीत आवाजात. सतत ‘देव तुझे भले करो!’, ‘देव तुझे कल्याण करो’; देव यांव्व करो आणि त्यांव्व करो. देव ह्याचा आज्ञेत असल्यासारखा याचा अविर्भाव. चेहऱ्यावरही भाव असा की आता यांनी सांगीतलंय ना, म्हणजे करणारच देव भलं. त्याची काय टाप आहे, चक्रधराची आज्ञा मोडण्याची. तुम्ही मागा अथवा नका मागू हा आपला ज्याला त्याला आशीर्वाद देत सुटायचा. साक्षात देव जरी याच्या पुढे उभा राहिला असता, तरी याने त्यालाही, ‘देव तुझे भले करो’ असा आशीर्वाद दिला असता.

बाळाला इंजेक्शन दिले की चोळता चोळता हा म्हणणार, ‘देव ह्याची वेदना लगेच कमी करेल बघ. बघ माई, तुझ्या लेकराला झटक्यात बरं वाटेल, तो पुन्हा पूर्वीसारखा हसू खेळू लागेल.’

एकदा एका बाळाला आयसीयुत शिफ्ट केलं. मी आणि माझा आयसीयुतला मित्र लढत होतो, त्याला सलाईन लाव, ओटू लाव, कसली कसली इंजक्शने दे, निरनिराळी मशीन्स जोड, तऱ्हेतऱ्हेच्या  टेस्ट कर, रिपोर्टच्या मागे लाग, रिपोर्ट आल्यावर त्यानुसार डोसेस बदल. बाळाच्या काळजाची धडधड कमी होत होती आणि आमच्या काळजाची वाढत होती. त्याची जगण्याची आणि आमची त्याला जगवण्याची अथक धडपड चालू होती. बाहेर नातेवाइकांचा गलबला वाढतच चालला होता आणि हा पठ्ठ्या; सुरवातीला मदत केलीन त्यानी आणि मग अचानक नाहीसाच झाला. हे आजकाल त्याचं नेहमीचच झालं होतं. ऐन वक्ताला हा गायब. सगळे सिनिअर झाले की असेच वागतात. त्याला पुन्हा बोलवायला जायलाही आम्हाला उसंत नव्हती. त्याच्यावर चरफडत आम्ही आमचं काम सुरु ठेवलं.

ते मूल वाचलं. मी आणि माझ्या मित्रांनी बऱ्याच हिकमतीनं त्याला स्टेबल केलं. हे सांगायला आम्ही बाहेर आलो तो काय;  चक्रधर बाहेर झाडाखाली नातेवाईकांच्या  घोळक्यापुढे  बसून चक्क देवाची करुणा भाकत होता. गुडघे टेकून, डोळे मिटून, आत्यंतिक श्रध्देनं आणि खड्या आवाजात ह्याचं सुरु होतं,

‘हे परमेश्वरा तुझी दया आकाशाहून उंच आहे, तुझे सत्य ढगांपर्यंत पोचते.’ पहाता पहाता तो गायला लागला,

‘चित्ती प्रभूला धरणे; प्रभूला आवडते ते आचरणे,

आपुले हित विस्मरणे, परहित केवळ आपुले गणणे,

ही खरी प्रभूसेवा, ही जनसेवा, मान्य ठरो ही देवा.’

                  बाळ आता सुखरूप असल्याचे शुभवर्तमान कळताच त्या नातेवाईकांनी पाय धरले, पण आमचे नाही; चक्रधरचे. सुरवातीला मी चक्रावून गेलो. पण मग लक्षात आलं की हतबल, निराधार, निराश, परिस्थितीशरण नातेवाईकांना त्यानी अचानक एक आधार पुरवला होता. खरंतर हे सुद्धा आम्हां डॉक्टरांचं काम, पण हे करायला आम्हाला फुरसद होती कुठे? नुसतंच डोक्याला हात लावून चिंता करत बसण्यापेक्षा भजन करण्यानी बाळाच्या उपचारात सहभागी असल्याचा फील दिला होता त्यानी, नातेवाईकांना. ओक्साबोक्शी रडणारी बाळाची माता,  पिऊन आलेला पिता आणि अत्यवस्थ चिमुरड्याच्या पंधरा वीस अस्वस्थ नातेवाईकांना  त्यानी प्रार्थनेत गुंगवून टाकले होते.

हळू हळू हे प्रकार वाढतच गेले. दर रविवारी ह्याच्या  बिऱ्हाडी येशूचा दरबारही भरू लागला. थोड्याच दिवसात साऱ्या गावात गवगवा झाला. याच्यापाशी का कुणास पण ठाऊक लोकं मन मोकळं करायची. अगदी खुलेपणानं बोलायची. मग हाही समस्यापूर्तीसाठी काहीबाही तोडगे सांगायचा. लोकांची अडलीनडली कामं मार्गी लावायचा. त्याच्या ओळखी जबरदस्त. कुठल्या सरकारी हापिसातून दस्त काढायचा असो की कुणाला कुठल्या परक्या गावात अचानक पै पैशाची गरज पडो. हा सगळी जुळवाजुळव करून देणार. सरकारी दवाखान्यात पोस्ट मोर्टेम करणारा मुजावर ह्याचा मित्र, माझाही प्रत्येक मित्र ह्याच्या खास ओळखीचा आणि राज्यपाल आले उन्हाळ्यात महाबळेश्वरला; तर याला थेट राज्यपाल भेट घडली! ह्यांनी काढलेले कुठलसं येशूचं चित्र त्यांनी ठेऊनही घेतलं. ह्याच्या बायकोचा कोणी लांबचा भाऊ महाबळेश्वरला राजभवनवर खानसामा आहे. त्या भावाची बायको आणि राज्यपालांच्या पत्नी गाववाल्या निघाल्या. मग काय हा गेला की चित्र घेऊन. आता जोरूच्या, गाववालीच्या, नवऱ्याचा, भाऊ म्हटल्यावर,  राज्यपालही भेटले म्हणे त्याला आणि ते चित्रही ठेऊनही घेतलं. का? तर तेही सिरीअन ख्रिश्चन अन् हाही सिरीयन ख्रिश्चन!!  तेंव्हा ही तो येशूची इच्छा.

एका वर्षी मला ख्रिसमस इव्हला बोलावलन. एकूण त्याच्या बोलावण्याच्या पद्धतीतून हे निमंत्रण मनापासून नाही हे कळतच होतं पण मी अगदी मनापासून गेलो. हा रहातो त्या खबदाडीत एक चर्च आहे हे मला त्या दिवशीच कळलं. एकूणच त्या गिरीजाघराला नव्याने उर्जितावस्था आल्याच्या खुणा स्पष्ट दिसत होत्या. ही देवाच्या ह्या चक्रधर नामे मेंढराचीच करामत असावी. बऱ्याच वेळ प्रार्थना झाली. खच्चून गर्दी होती. मला आश्चर्य वाटलं. दानपेटीही फिरवण्यात आली. मी खिशात हात घातला तर पाकीट नाही! नेमका बिन पाकिटाचा मी बाहेर पडलेलो. आता काय करायचं या विवंचनेत असतानाच त्यानी ती पेटी माझ्यापर्यंत येऊच दिली नाही. त्यानी माझी गोची ओळखण्याचा प्रश्नच नव्हता. पण तरीही त्यांनी पेटी माझ्यापर्यंत पोहोचायच्या आत माघारी वळवली होती. का? माझा पैसा त्याला नको होता का? मन चिंती ते वैरी न चिंती, पण असंच काही तरी होतं. गेले वर्ष दोन वर्ष, काहीतरी खदखदत होतं त्याच्या मनात. माझ्या विषयीच्या  प्रेमादराची जागा आता आकस आणि असूयेनी घेतली होती. ही मोठी विचित्र अवस्था होती. आपण ज्याला लहानाचा मोठा केला, शिकवला, तो मुलगा असा एकदम घुमा, आपल्यापासून एकदम फटकून, वागायला लागला की कसंतरीच होतं नाही का. स्वतःचा मुलगा असं वागला, तर त्याला खडसावून विचारता तरी येतं. हा तर कोण कुठचा परका. पण त्याचं वागणं दिवसेंदिवस बदलत चाललं होतं, बिघडत चाललं होतं.

त्याला कामाबाबत काही सांगायचं नाही, काही बोलायचं नाही. कोणी स्टाफनी त्याच्या विरुद्ध ब्र काढायचा नाही, सगळ्यांनी ह्याला दबून रहायचं, अशी ह्याची सत्ता. सत्ता कसली मत्ताच ही. याचा मला राग येत होता. पण रागावलं वगैरे तर तो आता खुशाल दुरुत्तरे करत होता. इतरांना असं करायला चिथावणी देत होता. त्याच काय कुठे बिनसलं होतं, त्याला काय कुठे कमी पडत होतं हे त्याचं त्यालाच ठाऊक. पण तो असमाधानी होता, अस्वस्थ होता हे नक्की. गुरुस्थानी असणारा मी आता त्याचा नंबर एकचा शत्रू असल्यासारखं झालं होतं. देव देव करणं तर प्रचंड वाढलं होतं. त्याला दुसरं काही सुचेना दुसरं काही दिसेना. दहावी पास असलो तर कुठल्याशा चर्चमध्ये काम मिळेल असं त्याला कळलं. मग त्यांनी हाच ध्यास घेतला. कसाबसा नववी झाला होता तो. दहावीला बाहेरून बसायचं असं त्याच्या मनानी घेतलं आणि त्यांनी जे पुस्तक हातात धरलं ते पाठ होईपर्यंत ठेवलंच नाही. सगळी पुस्तके पाठ करणे ही त्याची अभ्यासाची स्टाईल. मराठी पाठ, इंग्रजी पाठ, इतिहास, भूगोल इतकंच काय गणितेही पाठ केली होती त्यानी. मग काय दहावी सहज पास झाला तो. पास झाला आणि एके दिवशी, ‘उद्या पासून मी कामावर येणार नाही!’ एवढे एकच वाक्य बोलून निघून गेला. दहा वर्ष काम करून कुणी असं, ना सत्कार ना नमस्कार गेलं, की विचित्र वाटणारच. मलाही वाटलं. पण क्षणभरच. तो गेला आणि मला एकदम सुटल्यासारखे वाटले. सिंदबादच्या मानगुटीवर बसलेल्या म्हाताऱ्यासारखा तो माझ्या मानगुटीवर बसला होता. जाम सोडत नव्हता. दहा वर्ष तो होता हे बरोबर, पण त्यातली गेली काही वर्ष तो असून नसल्यासारखाच होता. त्याच लक्ष कामात नव्हतंच. काहीतरी जगावेगळं  करायचा त्याचा प्रयत्न होता असं जाणवायचं, पण काय ते मला कधीच ओळखता आलं नाही.

तो गेला तो गेलाच.

आता तो गेल्यालाच मुळी दहा बारा वर्ष झाली असतील. एके दिवशी  टीव्ही सुरु केला, अगदी सहज, तर चक्क कोणतातरी धार्मिक चॅनेल लागलेला. मी पहातच राहिलो. तोच होता तो, चक्रधर. स्वारी अगदी नटली होती; सूट, बूट, टाय. आता कोणी भलताच बडा ख्रिस्ती बुवा झाला होता. येशूच्या कृपेने आपण दहावी, बारावी, पुढे चर्चच्या कॉलेजमधून धर्मशास्त्रात एम.ए., पी.एच.डी. झाल्याचं तो सांगत होता. डॉक्टरकी पर्यंतची  आपली यशोगाथा मांडत होता. देवाने अनुग्रह केल्याचे सांगत होता. त्यामुळेच दुखःमुक्तीची शक्ती प्राप्त झाल्याचं सांगत होता.

आता मुख्य कार्यक्रम सुरु झाला. आजाऱ्याना रोगमुक्त करण्याचा. वेगवेगळे आजारी लोक स्टेजवर आणले जात होते. हा हातवारे करत प्रार्थना ओरडत होता. त्यांच्या हातापायावर, छातीपोटावर, हात फिरवत होता. त्यांना म्हणे तपासत होता. डोळे मिटून म्हणे त्यांच्या शरीरात डोकावत होता. हवेत हात हलवून प्रार्थना म्हणून त्यांच्यावर इलाज  करत होता. त्यांना तुम्ही आता रोगमुक्त झाल्याचं सांगत होता. तेही तात्काळ आपण रोगमुक्तीची प्रचीती आल्याचं जाहीर करत होते. तत्क्षणी जमाव जल्लोष करत होता. चक्रधर अगदी अखंड, भडाभडा बोलत होता. त्याला ते सगळं पाठच असावं. जोरजोरात हातवारे करत तो माईकमध्ये ओरडत होता. भलताच त्वेषाने आणि आवेशाने. तो बरळत होता. कॅमेरा आता गर्दीत शिरला. खच्चून गर्दी होती. सगळी गर्दी भारावून ह्याची बडबड ऐकत होती. तो त्याची भंकस, भकत होता. भक्तगण, गणंग होऊन त्याच्या आरड्याओरड्यात तल्लीन होत होते. त्याच्या इशाऱ्यासरशी हात काय हलवत होते, बेभान नाचत काय होते, भेसूर ओरडत काय होते, बेसूर गात काय होते; अर्थात हे दृश्य तर नेहेमीचंच होतं. कोणत्याही जमावाला असं एकच मन असतं,  असं एकच शरीर असतं. असा एकच मेंदू असतो. इथेही सगळ्यांना जणू एकच मन आणि एकच शरीर होतं आणि त्यांचा मेंदू होता डॉ. चक्रधर.

चाफेकर बंधू

चाफेकर बंधू

डॉ. शंतनू अभ्यंकर, वाई.

ते ही चाफेकर बंधु आणि हे ही चाफेकर बंधू. ते दामोदर हरी, बाळकृष्ण हरी, शिवराम हरी; आणि हे; दाउद रहीम, बशीर रहीम आणि सलीम रहीम चाफेकर. चाफेकर आडनावाच्या माणसाचे नाव दाउद किंवा बशीर किंवा सलीम असू शकते आणि कुणा चाफेकराच्या बापाचे नाव रहीम असू शकते; हे पहिल्यांदा कळले तेंव्हा  हा कल्चरल शॉक होता मला.  हे बंधू महाडचे. हे आणि ह्यांच्यामुळे त्या भागातले अनेक माझे पेशंट झालेले. बोटीवर मजूर म्हणून चाकरी हा बहुतेकांचा व्यवसाय.

पण चाफेकर बंधू खास पेशंट. कारण ते माझे वडिलोपार्जित पेशंट. बाबा जनरल प्रॅक्टीस करायचे. तेंव्हाच्या शिरस्त्याप्रमाणे डोळ्यातल्या मोतीबिंदुपासून  ते टाचेतल्या काट्यापर्यंत सगळी ऑपरेशनं एकहाती करायचे. त्या जमान्यातले रहीम चाफेकर हे बाबांचे अगदी घट्ट पेशंट. पुढे हे चाफेकर बंधू माझे पेशंट.

‘तुझ्या बाबान् आमच्या घरातल्या सात माणसाचा पोट फाडलेला हाय.’ अशी माझ्या वडीलांची कीर्ती मलाच अभिमानाने सांगणारे. मी ‘पेशालिस्ट’ झाल्यामुळे बाबांसारखी ‘सर्वां आप्रेशने’ करत नाही हे ऐकून हळहळणारे पण तरीही ‘कायबी लागला तर तुला आधी दावू, मंग तू सांगशीला थितं न्हंतर जाउ’ असं बजावणारे.

सह्याद्री ओलांडून महाडची ही फ्यामिली मजल दरमजल करत माझ्या दवाखान्यात डेरेदाखल झाली की मोठा गहजब उडतो.

आल्या आल्या सिस्टरना ‘बऱ्या हांव ना?’ अशी साद घालणार.

‘बऱ्याव! बऱ्याव!!’ पण एवढ्यावर चाफेकरांचे समाधान होत नाही.

‘न्हवरा बेष हाय ना?’

‘हो.’

‘आणि मुलां?’

‘छान आहेत.’

‘सासू बेस असां नां?’

‘हो हो.’

‘असां अजून? असां कसां?’ चाफेकर ठरलेला जोक मारणार. असं करत करत सगळ्या खानदानाची विचारपूस झाली की,

‘डागदर हाय आत का जेवूक गेलां?’

‘नाही, आहेत की.’

‘अजून नाय गेला? अडीच झालें’

मग ‘काय डागदर, बाबा कसे हायेत?’ अशी सलामी देत देत थेट माझ्या केबिनमधे घुसणार. घुसणार म्हणजे घुसणार. आत दुसरे कोणी पेशंट आहेत नाहीत ह्याची पर्वा कशाला? चाफेकर तर घरच्या दवाखान्यात आलेले. ‘हे पहा, तू शिस्टरशीक आमास रूम दावायला सांग. आमी एवढ्या लांबचा परवास करून आलंय. आमी ज्येवतय आणि मग तुला दाखवतंय. तू जेउक ये पाहू, आमी बी उरकून घेतांय’

थोड्याच वेळात दवाखान्याबाहेरच्या शेडमध्ये, पीठ, मीठ, शिधा बाहेर येणार. पाटा-वरवंटा वाजू लागणार, नाचणीच्या भाकरीचा आणि तिखट सुकट बोंबील शिजल्याचा घमघमाट हॉस्पिटल भरून रहाणार. लांबूनच कोणीही ओळखावं. महाडचे पेशंट आले बरं का.

येणार ते सगळा गोतावळा बरोबर घेऊन. सगळ्या भावांच्या बायका, पोरंबाळं, सासू-सासरे, मेव्हणे, पावणे, सगळे. तीन भावांपैकी आता दोघंच आहेत. दोघं भाऊ अचानक गेले. मला आठवतंय, एके दिवशी दाउद चाफेकर आला आणि ओक्साबोक्शी रडायलाच लागला. मला काही कळेना, बऱ्याच वेळानी नीट  बोलता येण्याइतका तो सावरला. म्हणाला, तिघेही भाऊ एकत्रच बोटीवर होते. काँगोच्या बंदरात बोट असताना दोघा भावांना ताप यायला लागला. तिथल्या डॉक्टरनी त्यांना ‘क्वारान’ केला होता. ‘क्वारंनटाईन’ म्हणायचं होतं त्याला. ताप प्लेगचा होता, त्यामुळे कुणालाही भेटायला बंदी. प्रवास चालू, तापही चालू. पुढे बोटीवर असा पेशंट आहे म्हटल्यावर तर, बोट मादागास्करच्या बंदरातही येऊ देईनात. ह्यांना काही मदत मिळायच्या आत, दोघांचाही  खेळ खल्लास. बोटीवरच. बायको आणि पाच-पाच मुलांचे पोशिंदे पहाता पहाता गतप्राण झाले होते. हा हादरला. दोन्ही भावांचे मृतदेहही याच्या ताब्यात मिळाले नाहीत. त्यांची रोगीष्ट शरीरे इतरांना घातक ठरू शकत होती. नियमानुसार सीलबंद पेटीत घालून ती तिथल्यातिथे समुद्रार्पण करण्यात आली. ह्यांनी घरी तार केली. तार पोहोचायच्या आत कंपनीचा नुकसान भरपाईची चेक घरी पोहोचला होता आणि हे पैसे म्हणजे काही तरी बक्षिस आहे असं समजून घरी आनंदोत्सव सुरु होता.

झाल्या प्रकारानं हा खचला पण घरी नाही बसला. स्वतःचा आणि दोन्ही भावांचा संसार निगुतीनं आणि टुकीनं सावरत राहिला. एक बरं होतं. पोरं भरमसाठ होती. त्यामुळे पाठोपाठ ती हाताशी आली, बोटीवर लागली आणि पै-पैसा घरी पाठवू लागली. दिसामासांनी चाफेकराची परिस्थिती कूस पालटू लागली. कोणी पोरगा घरी आला की खिशात पैसा खुळखुळू लागायचा. मग हौसेची आजारपणं घेऊन हा सारा काफिला वाई पिकनिक आणि औषधोपचार अशा संयुक्त सफरीवर कूच करायचा.

आले की लगेच चौकशा. इतक्या चौकश्या की विचारायची सोय नाही. आपपरभाव असा काही मामलाच नाही तेंव्हा सारे प्रश्न खुलेआम. कोणी नवीन सिस्टर दिसली की चाफेकर सुरु,

‘लगीन कधी झालां?’

‘तीन वर्ष.’

‘मुलां किती?’

‘दोन.’

‘मुलगे?’

‘दोन.’

‘दोन्ही मुलगेच?’

‘हो.’

‘मुलगी नाय?’

‘नाही.’

‘नाय!! असा कसा? भावाला भन नको? आप्रेशन केल्यांव?’

अशी उलटतपासणी घ्यायला चाफेकरला सिस्टरच पाहिजे असं नाही. माझ्या पत्नीलाही त्यांनी पहिल्या भेटीत अगदी हेच प्रश्न विचारले होते. जाताना निरोप समारंभही असाच आपुलकीने पार पडणार. मी, सिस्टर, मावश्या, स्वीपर सगळ्यांना ‘येत्यांव हां आमी येत्यांव, याद ठेवा.’ असं सांगून जाणार. वर मला सांगणार, ‘आता म्होरच्या बाऱ्याला बायकोला तुमच्या म्होरं हानतो! एकदा तुमच्या म्होरं हानला की ती बेष  होणार. गेल्या बारीला मुलीला हानला, ती आता बेष हाय, मंगशी म्हेवणीला हानला, ती बी बेष हाये; आता बायकोला हानला की झाला! येत्यांव हां, बायकोला हानला की नीट तपासा तिला.’ हानला म्हणजे  आणला हे आता मला माहित झालं आहे.

माझा दवाखाना त्यांच्यासाठी दवाखाना नव्हता, लॉजिंग बोर्डिंग होतं. एका पेशंटला दाखल केला की तेवढ्या  पुण्याईवर दहा पंधराजणांची फुल फॅमिली मुक्कामी रहाणार. इकडे मी पेशंटचं लागेल ते करणार आणि तिकडे ते पिक्चर बघणार, चार-चार, पाच-पाच पिशव्या गच्च भरून भाजी घेणार, हरतऱ्हेचा  बाजार करणार, अगदी केरसुणी सुद्धा घेणार. सुरवातीला आलेले नातेवाईक मौजमजा करून झाली की परतणार. मग लगेच दुसऱ्या दिवशी दुसरी बॅच येणार. त्यांनाही विविध खऱ्याखोट्या आजारांनी, तक्रारींनी ग्रासलेलं असणार. कुणाच्या ‘काळजात धकाकी होतंय’, तर कुणाचा ‘माथा मोप उकलतांय’ तर कुणाला ‘अंगावरून पांढराव्हाईट्ट बिलडींग होतांय’!  तो पाढा माझ्यासमोर वाचून झाला की हौसेहौसेनं सगळे औषधं लिहून घेणार. चढाओढीनं तपासण्या सांगा म्हणणार. एखाद्याला एखादी तपासणी नको म्हटलं की मनोमन दुःखीकष्टी होणार. आघाडीवर लढाईला निघाल्याच्या तोऱ्यात शी शू तपासायला जाणार. थुंकी तपासायला सांगितलं तर बाकीचे थुंकी झेलायलाही तयार. जत्रेत फोटो काढावा तशा लगबगीनी एक्सरे काढून घेणार, सोनोग्राफी करणार. यात कशात काहीही  निघालं, की त्या माणसाचं कोण कौतुक. एखादं मेडल, ढाल किंवा गदा मिरवावी तसा तो रिपोर्ट मिरवणार. त्या माणसाची जीवापाड काळजी घेणार. मायेनं ओथंबलेल्या शब्दात त्याची विचारपूस करणार. किरकोळ आजाऱ्याला मरणासन्न असल्याची वागणूक. त्याची प्रत्येक इच्छा जणू अखेरची इच्छा. त्याचा प्रत्येक शब्द झेलणार. सारं अत्यंत आपुलकीने प्रेमाने करणार. चाफेकराची आणि त्याच्या बायकोची गडबड बघत रहावी.

आपला अवजड देह सांभाळत, बुरखा सावरत ही बाई सगळ्यांची उठबस करणार. आकारात हा हिच्या बरोब्बर उलट. अंगयष्टी म्हणजे अक्षरश: यष्टी. उंच, शेलाटी अंगकाठी. बुरख्यात गुंडाळलेल्या गलेलठ्ठ बायकोसमोर चाफेकर म्हणजे डोलकाठीच दिसायचा. बुजगावण्याला कपडे घातल्यासारखा अवतार त्याचा. लांबच लांब सदरा, पायघोळ पायजमा किंवा लुंगी, जाकीट, गोल टोपी, खांद्यावर चौकड्याचा रुमाल, आणि भरघोस दाढी विथ नो मिशी; असा कोणाही खानास शोभेल असा पेहराव. पण रूप मात्र अगदी चाफेकरी, गोरा, घारा, उंच, नाकेला. आवाज अत्यंत मृदू, मुलायम, आर्जवी, मिठ्ठास गोड. अशा मधाळ आवाजात तो डॉक्टरची स्तुती सांगू लागला की काय वर्णावे.

‘लंडनशी व्हतं तवा पोटात दुखला, बोटीवरचा डागदर म्हणाला, आप्रेशन लागणार, अपेंड्याचा किडा हाय. मया काय त्याच्याकडून काढून घेतला नाय. तिथून बोट दरबानला थांबली तिथे दाकीवला, तिथ्ये बी तेच! मी म्हणला हिथे नाय ओप्रेशन करूसा, मला सोडा मी आपला वाईस जाईन, अबिंकरास दावीन. त्यानि संगीत्ला तर तां खरा. मंगशी म्हमईला बोट आली का, की कंपनीच्या इस्पितळास बी गेला न्हायी. लागलीच हिकडे आला. आता तुमीच काय ते बगा आन तो अपेंन्ड्या काडा.’

एवढं बोलून, रुंद हसून, पिशवीतून हा फॉरेनहून आणलेली भेटवस्तू काढून देणार. जुना जमाना तो, इम्पोर्टेड कापडाचंही कौतुक असण्याचा. एकदा त्यांनी लुंगी दिली! सुळसुळीत टेरिलीनच्या कापडाची लुंगी. इम्पोर्टेड! तिच्यावर एक  नेत्रदीपक मोर प्रिंटलेला होता. लालभडक, पिवळाजर्द, जांभळागर्द, हिरवागार, निळाशार, अशा गडद सप्तरंगात प्रिंटलेल्या त्या मोरानी, रंगांची उधळण असह्य होऊन, ‘नो मोर’ असं म्हणत, स्वतःच डोळे मिटले होते.

सप्तसागर ओलांडून चाफेकर बंधू आले की मला आपले कुसुमाग्रज आठवतात.

‘मार्ग आमचा रोखू न शकती, धन अथवा दारा, घराची वा वितभर कारा...

नाविक आम्ही परंतु फिरतो सात नभाखाली, निर्मितो नवक्षितिजे पुढती.’

पण मग विषण्ण भाव दाटून येतो.  यांचा मार्ग रोखायला धन होतेच कुठे. असलीच तर भातखाचराची शेती, तीही सामायीकीत आणि थोड्या  कोंबड्या. एवढीच दौलत. दौलत येणार ती समुद्रात, बोटीवर राबराब राबुनच. घराची काराही वीतभर म्हणजे खरोखरच वीतभर. त्यात भर पडलीच तर बोटीवर काम करणाऱ्याच्या घरी पडणार. दारासुद्धा असून नसल्यासारखी. सहा-सहा महिने नवरा समुद्रावर मग दोनेक महिने घरी की पुन्हा बोटीवर. बहुतेकांना मुलंबाळं होण्यात प्रॉब्लेम. आजारामुळे नाही, अ-सहवासामुळे. सात नभाखाली फिरूनही क्षितीज बितीज निर्मिण्याचं भाग्य यांच्या भाळी नाही. हे कोलंबस नाहीत. हे आपले मजूर. अनाम मजूर. कोलंबसच्या बोटीवरही असतीलच की चाफेकर, आपल्याला कुठे त्यांची नावं माहित आहेत.

पण दाउद चाफेकर कोलंबस नसला तरी त्याच्या घरी मात्र कोलंबस आहे बरं. स्वतःच्या बायकोला, त्याच्या शब्दात ‘मागारीणीला’ हा कोलंबस म्हणायचा. कारण काय, तर तिचं सारखं काहीतरी हरवलेलं असायचं आणि ही कायम शोध मोहिमेवर असायची. नुकतीच हातात ठेवलेली औषधाची चिठ्ठीसुद्धा तिला लगेच सापडायची नाही. तिच्या बुरख्याच्या तंबूत तीही हरवून जाईल असं मला वाटायचं. त्या पट्टीतून दिसणारी तिची ‘या डोळ्यांची दोन पाखरे’सुद्धा सतत हरवलेले भाव घेऊन असायची. पण कोलंबसपेक्षा गलबताचीच उपमा तिला शोभून दिसली असती. बुरख्यात गुंडाळलेलं शरीराचं धूड सांभाळत ती, एकदा एका पायावर आणि एकदा पायावर सारा भार सावरत सावरत यायची, तेंव्हा दुरून ती गलबतासारखीच भासायची.

या बायको नावाच्या गलबताचं, चाफेकर म्हणजे बंदर होता. एकदा ही जोडी, आणि आश्चर्य म्हणजे फक्त जोडीच आली आणि चाफेकरीण तावातावानं बोलायला लागली. चाफेकरचे कोणतेतरी  ऑपरेशन महाडला झालं होतं आणि हे तिला मुळीच पसंत नव्हतं एवढंच मला कळलं. माझ्या सल्याशिवाय झालेले ऑपरेशन म्हणजे काहीतरी बिघडलेलंच असणार अशी तिची पक्की खात्री होती. म्हणून ती आज तो प्रॉब्लेम सोडवायला चाफेकरला खास घेऊन आली होती.

‘कसलं ऑपरेशन झालं चाफेकर?’

‘आप्रेशन ना? पिस्तुलाचा झाल्यांव!’ ओशाळत चाफेकर म्हणाला.

‘कसलं?’ मी जरा चमकलोच.

‘पिस्तुलाचा.’ चाफेकर शांत. वेगवेगळी लोकं येतात, त्यांची भाषा वेगवेगळी असते, आणि शब्दही काहींचे अगदी खास आणि वेगळे असतात. पण कितीही कल्पना ताणली तरी हा चिपाडासारखा माणूस आपल्या अवयवाला पिस्तुल म्हणेल हे काही मला पटेना. म्हणजे, त्यानी तसं म्हणायला माझी काही हरकत नव्हती. काही का म्हणेना, पिस्तुलंच काय रायफल किंवा तोफ म्हणले असते तरी चाललं असतं. पण मला हसू येत होतं. ते जाम दाबता येत नव्हतं.  कितीही हसू आलं तरी हसायचं नाही हा तर अंगी मुरवलेला व्यावसायिक बाणा. त्यामुळे मी चेहरा कोरा ठेवण्याच्या आटोकाट प्रयत्नात. पण फिसकन् हसू फुटेल अशी धास्ती वाटत होती. कुकरच्या शिट्टीसारखी आतून फुस्स फुस्स वर येत होती.

शेवटी मी हसू दाबण्यासाठी पुढचा प्रश्न विचारला, ‘कुठे झालंय ऑपरेशन?’

‘आपला महारशीच झाल्यांव. त्ये द्येशमुखाचा पोरगा आल्यांव न डागदर होऊन, त्यो म्हनला ब्येस करून द्येत्यांव. मी हिकडशीच निगलावता, पर काय करणार, पाउस मोप आमच्या हिकडे, गाड्या बंद, घाटात दरडी पडलेल्या आन तरास मला मोप झालेला, मंग दावला त्याला. पिस्तुलाचा तरास लई ताप देणारा हो, शत्रूला बी होऊ नाय!’ एवढं बोलून तो गर्रकन् वळला आणि स्वतःच्या पार्श्वभागाकडे बोट दाखवत म्हणतो कसा,

‘एके दिशी पिस्तुलातून भळांभळां पानी यायला लागलांशी.’

मला काही कळेना याचं पिस्तुल या दिशेला कुठे गेलं?  बरं त्याच्यात काही दिशादोष म्हणावा तर हा चार मुलांचा आणि तेवढ्याच मुलींचा बाप!

‘निट सांग चाफेकर, कुठून पाणी गेलं? कसलं ऑपरेशन?’

‘सांगितल्यांव ना, पिस्तुलातून पाणी गेल्यांव, तवा  पिस्तुलाचा ऑपरेशन केल्यांव!’

‘पिस्तुलाचा?’

‘आपला पिस्तुला अस्त्यांव ना त्येचा.’ अचानक माझी ट्यूब पेटली. ‘पिस्तुला’ म्हणजे 'फिस्च्युला’ म्हणायचं होतं त्याला!! मला हुश्श झालं. त्याला तपासून ऑपरेशन व्यवस्थित झाल्याचं सांगितल्यावर तो माझ्या पायाच पडायला लागला. निव्वळ दुसऱ्याने केलेलं ऑपरेशन व्यवस्थित आहे ह्या सर्टीफीकेटसाठी पाया पडणे, म्हणजे जरा जास्तच होत होतं. पण चाफेकर ऐकायला तयार नव्हता. माझ्या सल्याशिवाय ऑपरेशन केल्याचं पाप त्याच्या भावूक मनाला डाचत होतं.

भावूक तर तो होताच पण भाविकही होता. भाविक तर इतका की काही विचारू नका. पाच वेळा नमाज, कुराण पठण, सतत तसबीनी जप हे तर चालायचंच. टोपी, दाढी हे तर मस्टच. पण एकट्या अल्लावर भार नको म्हणून की काय, तो सगळीकडचे देव करायचा. वाईला आला की ढोल्या गणपतीला जाऊन येणार, कृष्णाबाईचा उत्सव चालू असेल तर तिलाही एकदा दर्शन देऊन येणार. वाडीतला पीर, सुलतानपुरातली मशीद, निमजग्यावरचा दर्गा असं सगळीकडे फिरून एक मिनी तीर्थयात्रा उरकून येणार. कोणी काही प्रसाद म्हणून दिलं, की आत्यंतिक भक्तिभावाने, डोळे मिटून, प्रार्थना पुटपुटत भक्षण करणार. सगळीकडे त्याला देवच देव दिसत होते. वाटेतल्या उंबराच्या झाडाला, शेंदूर माखल्या दगडाला, वडाखालच्या मारुतीला ह्याचा नमस्कार ठरलेला. शप्पथ घेणार ती ‘दर्याशप्पथ!’ अशी. अल्ला, प्लस हे सगळे जमेस धरता, त्याच्या देवांची संख्या तेहतीस कोटी प्लस होती.

एकदा ह्याचा सीटी स्कॅन करायचा होता. मला म्हणाला, ‘डागदर, तू माज्या बरुबर आत पत्तूर यांव हां, मला भय वाटतांय.’ मी गेलो. हा बाहेर थांबला होता. आधी मी त्याला ओळखलंच नाही. दवाखान्याच्या चट्टेरीपट्टेरी कपड्यात, टोपी नाही, एका हातात लघवीची पिशवी आणि एका हातात केस पेपरची फाईल. चपला घासत, गाऊन सावरत कसाबसा चाफेकर मशीनपाशी पोहोचला. त्या टेबलवर कसं झोपायचं हे सांगण्यासाठी  मी त्याला म्हणालो, ‘हं, चाफेकर, इकडे डोकं ठेवायचं.’ शांतपणे त्यानी चपला काढल्या, फाईल अन् लघवीची पिशवी मला धरायला दिली, गाऊन सावरला आणि डोळे मिटून, हात जोडून, अत्यंत भक्तिभावाने, मशीनवर  डोकं ठेवलं. 

‘चाफेकर, इथे डोकं ठेव म्हणजे नमस्कार नाही करायचाय, इथे डोकं ठेऊन झोपायचं.’ मी खुलासा केला.

ह्याच सीटी स्कॅन वेळच्या आजारातून चाफेकर बरा झाला आणि काही महिन्यातच पुतणीच्या लग्नाचं बोलावणं करायला आला. ‘आमी गरीब हाय हां डागदर, पण शादीला यांव हां.’ उर्दू मिश्रित हिंदी मजकुरातली, ‘जश्ने-शादी’ असं छापलेली, काबा, चांदतारा, ७८६ आणि उंटाचं चित्र असलेली एक पत्रिका, माझ्या हाती ठेऊन गेला. मी आवर्जून गेलो. गेल्यागेल्या मला बाजूला घेऊन गंगाजलाची एक सीलबंद बाटली त्याने मला दिली. नुकताच तो गावातल्या कुण्या शेटजीबरोबर, ड्रायव्हर म्हणून काशीपर्यंत जाऊन आला होता. तिथे त्या शेटजीबरोबर यानेही आपल्या दोन्ही भावांचं श्राद्ध घातलं होतं म्हणे! माझ्या चेहऱ्यावरचे भाव पाहताच, त्यानी लगेच एक्सप्लेनेशन दिलं, ‘दर्यात बॉड्या टाकल्या ना, मंगशी दिवस कसा करायचा त्ये काय हितल्या मुल्लाला नीट ठांव नव्हतां. तेनी तवा कायतरी आरदीवट केलांन. माजा मन काय भरलां नाय. काशीस कसा, त्यांशी समदा ठांव होतां. तवा मी बोल्लो हितं पुन्ना दिवस घालू. घातले! गुर्जी बोलला आता मुक्ती झाली. त्या गुर्जीनीच ही बोटल दिलीन. ठ्येवा.’ मुक्त झालेले हे चाफेकर बंधूचे आत्मे, आता  नेमके जन्नतमध्ये जाणार का काशीतील गुस्ताखीबद्दल जहान्नममध्ये, असा प्रश्न मला पडला. इतक्यात लग्नाचा मुहूर्त झाला. लग्न म्हणजे एक प्रकारच होता. तिथे स्वागताला दाराशी केळीचे खुंट होते, नवरा बायकोची हळद लावून झाली होती, मंगळसूत्र होतं, बूट पळवण्याचा कार्यक्रम होता, ‘कबूल, कबूल, कबूल’ होतं आणि भावभिनी बिदाई तर होतीच होती.

चाफेकरच्या कोणत्यातरी बापजाद्यानी, परिस्थितीच्या कोणत्यातरी रेट्यात धर्मांतर करून इस्लाम आपलासा केला होता हे उघड होतं. मला वाटायचं की एकदा विचारावं त्याला की, ‘तुझं आडनाव तर स्पष्ट सांगतंय की तुम्ही मूळचे हिंदू म्हणून, मग आता ‘दामोदर हरी’, ‘बाळकृष्ण हरी’ किंवा ‘शिवराम हरी’ वगैरे  ऐवजी, ‘दाउद रहीम’, ‘बशीर रहीम’ किंवा ‘सलीम रहीम’ असं नाव लावताना कसंसंच नाही का वाटत?’ पण अर्थातच मी हा प्रश्न विचारला नाही. झाडाफुलात, दगडधोंड्यात, समुद्रात आणि सीटी स्कॅन मशीनमध्ये देव पहाणारा, गंगेच्या किनारी मुक्ती शोधणारा हा माणूस; मला उगीच त्याला ओरखडा काढायचा नव्हता. तो जो होता त्यात तो सुखी होता. ‘दामोदर हरी’ काय किंवा ‘दाउद रहीम’ काय, त्याच्या आयुष्यात काडीचाही फरक पडणार नव्हता. माझ्याही आयुष्यात पडणार नव्हता. तो सह्याद्री लंघून अबीनकरांस दावायला येतच रहाणार होता आणि मीही सह्याद्री लंघून त्याच्याकडे जातच रहाणार होतो.

मेनोपॉज

हॅपी मेनोपॉज!

डॉ. शंतनू अभ्यंकर, वाई.

मेनोपॉज, ऋतूसमाप्ती, रजोनिवृत्ती म्हणजे पाळी बंद होणे. हे आज काल फार महत्वाचे झाले आहे. कोणे एके काळी मदर इंडियांची रेलचेल  असलेला भारत आज मिस इंडिया म्हणून मिरवतो आहे. आपल्या लोकसंख्येचे सरासरी वय सध्या  तरूण झाले आहे. पण आता आयुर्मानही वाढते आहे. लोकं अधिक काळ जगत आहेत, तेंव्हा आजच्या मिस इंडिया ह्या उद्याच्या ‘मदर इंडिया’च नाही तर ग्रँडमदर इंडिया ठरणार आहेत. त्यामुळे म्हाताऱ्या बायका आणि त्यांचे आरोग्य विषयक विशेष प्रश्न ह्यांचे प्रमाण वाढणार आहे. या बाबतीत आपण सजग असायला हवे.

वय वाढले की स्त्रीच्या शरीरातला स्त्रीबीजाचा साठा संपतो आणि पाळी जाते. स्त्रीबीज नव्याने निर्माण होत नसते. जन्मतः सोबत एक ठराविक साठा आलेला असतो. त्यातील साडेतीनशे, चारशे  बीजे प्रत्यक्षात पाळीच्या चक्रात विकसित होतात आणि बाहेर सोडली जातात. बाकीची बीजे सतत वाळत जात असतात. सगळी संपली की पाळी जाते. कधी कधी पिशवी आणि बीजग्रंथी काढल्या, कँन्सरसाठी शेक दिले (Radiotherapy) म्हणूनही पाळी जाते. परिणाम साधारण सारखाच होतो.

सुमारे ४५ ते ५५ च्या दरम्यान पाळी जाते. रक्तातल्या नात्यातल्या स्त्रियांची (आई, मावशी, बहीण) पाळी साधारण सारख्याच वयात जाते. क्वचित चाळीशीच्या आतही पाळी निसर्गतः बंद होते, ही अकाली ऋतूनिवृत्ती म्हणायला हवी.

पाळी जाण्याची प्रक्रिया वर्ष दोन वर्ष जारी असते. ‘...अजून तुझ्या डोळ्यातील मोठेपण कवळे गं!’ अशी ही अवस्था. साधारणपणे दोन पाळ्यातील अंतर वाढत जाते, स्त्राव कमीकमी होत जातो आणि अंतिमतः पाळी बंद होते. मेनोपॉज झालाय हे ठरवायला कुठली विशेष टेस्ट लागत नाही. वय ४५ च्या पुढे आहे आणि पाळी वर्षभर बंद आहे एवढी माहिती पुरेशी आहे.

निम्या बायकांना तरी ह्या कालावधीत काही ना काही तरी त्रास होतो. तक्रारींचा पाढा मोठा आहे. गरम वाफा अंगावरून गेल्यासारखे वाटणे ही प्रमुख तक्रार. घटकेत घाम तर घटकेत थंडी वाजते. रात्रीही या तक्रारींनी जाग येते. झोप मोडते. निद्रानाश जडतो. योनीमार्ग कोरडा होतो. संभोग, सुखाचा रहात नाही. तिथली अंतःत्वचा पातळ होते त्यामुळे वारंवार इन्फेक्शन होतात. लघवीची अंतःत्वचाही पातळ होते. तिथेही वारंवार इन्फेक्शन होतात. लघवीवरचे नियंत्रण कमी होते. अंगदुखी, चिंता, नैराश्य, काम-निरसता, ई. तक्रारी बऱ्याचदा आढळतात.

पाळी बंद झाल्यावर हाडे ठिसूळ होतात. पाळी जाताच सुरवातीच्या पाच सहा वर्षात वेगाने अस्थी-विसर्जन घडते! मग हाडे सहजपणे  मोडतात. खुबा, मनगट, कंबर इथे वीकपॉइंट निर्माण होतात. आज्या आपल्या नातवंडांना, ‘हात, पाय मोडून घेशील, सांभाळून!’ असे सतत झापत असतात. खरे तर नातवंडांनी आज्जीला असे म्हणायला हवे.

मानसिक दृष्ट्याही हे वय मोठे त्रासाचे. आता मुले मोठी झालेली असतात. अचानक त्यांची आईची गरज संपते. नवऱ्याने काय जे कर्तृत्व गाजवायचे असते तेही गाजवून झालेले असते. यापुढे त्या आघाडीवरही फारसे उत्साहवर्धक काही घडण्याची शक्यता संपते. याच सुमारास घरातल्या ज्येष्ठांच्या आरोग्य विषयक तक्रारी उचल खातात. त्यांना सेवेची निकड भासू लागते. तीही जबाबदारी बहुधा या स्त्रीवरच येते. माहेरची जिवाभावाची माणसे, आई, वडील, काका, मामा यांनाही जरा आणि मरण येत जाते. एकूणच एक रितेपणा मनात भरून रहातो. रिकाम्या घरट्यातल्या या चिऊताईच्या मनात, आपण राब राब राबायचे पण आपली कुणालाच किंमत नाही असा भाव दाटून येतो. 

अर्थात प्रत्येकीची तऱ्हा वेगळी. सगळ्यांनाच सगळे व्हायला पाहिजे असे नाही. कमी अधिक तीव्रतेच्या वेगवेगळ्या तक्रारी असू शकतात. प्रत्येकीला त्रास व्हायलाच पाहिजे असेही नाही आणि प्रत्येकीने औषध घ्यायलाच हवे असेही नाही. कित्येकींना काही न करता हा त्रास हळूहळू ओसरतो आणि असा काही त्रास होत होता हे आठवतसुद्धा नाही. औषधे द्यायची की नाही आणि कुठली द्यायची हे लक्षणांवरच ठरते.

त्रास होतो तो मुख्यत्वे इस्ट्रोजेन कमी झाल्यामुळे. तऱ्हेतऱ्हेचा त्रास होतो कारण   इस्ट्रोजेनची अनेक कार्ये आहेत. निव्वळ पुनरुत्पादन एवढेच नाही. पुनरुत्पादन हे प्रमुख कार्य. पण हाडे, हृदय, मूत्राशय इतकेच काय मेंदूतही या स्त्रीरसाचे कार्य चालते. स्त्रियांना हृदयविकार, रक्तदाब, अशासारख्या व्याधी पाळी जाण्यापूर्वी सहसा होत नाहीत. निसर्गानी इस्ट्रोजेनरुपात त्यांना संरक्षण बहाल केले आहे. ही संरक्षक ढाल मेनोपॉजनंतर जाते.  त्यामुळे इस्ट्रोजेन नसला की सगळीकडे अस्वस्थता पसरते, कार्य बिघडते

पूर्वी एचआरटी (Hormone Replacement Therapy) नामेकरून होर्मोन्सचे डोस सर्रास दिले जात. त्यांचा फायदा होतो; पण  तोटाच जास्त होतो की काय, अशी आता शंका आहे. त्यामुळे सध्या अगदी आवश्यकता असेल तरच हा उपाय वापरला जातो आणि तोही मर्यादित काळासाठी. बराचसा त्रास होतो तो इस्ट्रोजेन कमी झालेला असतो म्हणून. त्यामुळे इस्ट्रोजेन दिला की बरेच बरे वाटते. एचआरटी मध्ये इस्ट्रोजेन असतोच असतो. इस्ट्रोजेन जसा कमी होतो तसा प्रोजेस्टेरॉनही कमी होतो, टेस्टोस्टेरॉनही कमी होतो. क्वचित हेही हार्मोन द्यावे लागतात.

ह्याला पर्यायी किंवा पूरक म्हणून, तऱ्हेतऱ्हेची देशीविदेशी  ‘हर्बल’ औषधे मिळतात. यातली कोणती किती सुरक्षित आहेत ते त्या त्या तज्ञांना विचारून घ्यावे. आधीच चालू असलेल्या दमा, अपस्मार, हृदयविकार इत्यादींच्या औषधांशी ह्यांचे भांडण असू शकते. तेंव्हा सांभाळून. बऱ्याच पानां, फुलां, फळांत इस्ट्रोजेन गटाची द्रव्ये कमी अधिक प्रमाणात असतात. ती कमी अधिक प्रमाणात आपल्या शरीरात शोषली जातात, कमी अधिक प्रमाणात इस्ट्रोजेन म्हणून आपली भूमिका वठवतात आणि त्यामुळे काही पेशंटना कमी अधिक प्रमाणात फायदा होतो. देशोदेशी अशा इस्ट्रोजेनयुक्त वनस्पती आहेत आणि त्या त्या देशी त्यांच्या ह्या गुणधर्मासाठी त्या ‘देशी’ औषध म्हणून वापरल्या जातात. पण त्यांच्यातील इस्ट्रोजेनचा प्रकार आणि त्याचे प्रमाण अनिश्चित असते त्यामुळे परिणामही अनिश्चित असतो. अर्थात दुष्परिणामही अनिश्चित आणि कित्येकदा (अभ्यासच न झाल्यामुळे) अज्ञात असतो. अशा अज्ञानात सुख असेलच असे नाही.

एचआरटी देताना अनेक घटक लक्षात घ्यावे लागतात. किती वर्ष देणार? पिशवी काढली आहे/नाही. असेल तर इस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरॉन दोन्ही दिले जाते अन्यथा फक्त इस्ट्रोजेन पुरते. इस्ट्रोजेन-प्रोजेस्टेरॉन असे जोडीने देताना नियमित अंगावरचे जाईल अथवा जाणार नाही असेही साधता येते. एचआरटी उपचार गोळ्या, इंजेक्शने, पॅच, जेल, स्प्रे, योनीमार्गात ठेवायच्या रिंग्स ई. प्रकारात उपलब्ध आहे. अंगावरून गरम वाफा जाणे, मूड जाणे, योनीमार्ग कोरडा होणे, ह्यावर एचआरटीचा चांगला उपयोग होतो. एचआरटीमुळे हाडेही तंदुरुस्त रहातात. मोठ्या आतड्याचा कँन्सरची शक्यता घटते. पण गर्भपिशवीचेचे अस्तर वाढते आणि रक्तस्राव होऊ शकतो, तिथे कँन्सरची शक्यता बळावते. रक्ताच्या गुठळ्या होण्याची शक्यता वाढते. यामुळे ब्रेस्ट कँन्सरची शक्यता वाढते की काय यावर प्रचंड संशोधन होऊनही अजून निश्चित आणि संपूर्ण चित्र स्पष्ट झालेले नाही. अर्थात कुठल्याही कँन्सरची शक्यता अनेक कारणांनी कमी जास्त होत असते त्यामुळे नेमके एचआरटीला झोडपणे अवघड झाले आहे. त्यामुळे ही एचआरटी भानगड फुंकूनच प्यावी असा ज्येष्ठांचा सल्ला आहे.

हे सगळे बघता यापेक्षा दुसरे काही उपाय आहेत का असा प्रश्न मनात येणे सहाजिक आहे. काही नैराश्यनाशक औषधे, काही फिटसाठीची औषधे (गाबापेन्टीन), क्लोनिडीन सारखी एरवी ब्लडप्रेशरसाठी वापरली जाणारी औषधे, गरम वाफा आणि निद्रानाशासाठी कामी येतात. आता इस्ट्रोजेन नाही, पण त्याच्याच खुर्चीत बसून त्याच्यासारखे काम करणारी काही औषधे आहेत. (SERM) गरम वाफा आणि संभोगशूलासाठी ही उत्तम समजली जातात.

काही बायकांच्यात पाळी अकाली जाते. कधी तरी कारण  सापडते. उदाहरणार्थ सुप्त टर्नर सिंड्रोम  किंवा स्वतःच्याच शरीरात निर्माण झालेली,  स्त्रीबीजग्रंथी नष्ट करणारी, काही रासायनिक अस्त्रे. जे मेनोपॉजमुळे होते तेच सगळे पाळी लवकर गेली तरीही होते. शिवाय संततीप्राप्तीची इच्छा अधुरी राहू शकते. औषध योजनाही मेनोपॉजला जी असते साधारण तीच इथेही असते. इथे पाळी नियमित येण्यासाठी गोळ्या दिल्या जातात. पाळी जाण्याच्या वयापर्यंत या घ्यायच्या असतात.

पाळी येते तशी जाते. काही त्रास जरूर होतो. आवश्यक वाटली तर औषधे जरूर घ्यावीत. योग्य आहार, व्यायाम आणि नियमित तपासणी ही त्रिसूत्री महत्वाची आहे. काही कालावधीत बराचसा त्रास आपोआपच कमी होतो. बाकी ‘वार्धक्य ही मनाची अवस्था आहे...’ वगैरे ज्ञान मी काय पाजळणार, व्हाट्सअॅपच्या रोजच्या रतीबात ते मिळतच असेल की, तेंव्हा हॅपी मेनोपॉज.