प्रकरण २ नर-मादीचा आदीम झगडा

प्रकरण २

नर-मादीचा आदीम झगडा

जेराड डायमंड ह्यांच्या 'व्हाय इज सेक्स फन?' ह्या बेफाट पुस्तकाचे रसाळ भाषांतर

मागच्या प्रकरणात आपण पाहिले की, मानवी कामव्यवहार समजावून घेण्याची सुरवातच आपल्याला आपला मानवकेंद्री दृष्टीकोन त्यागून करावी लागेल. माणसात समागमानंतर सहसा आई-बाप एकत्र नांदतात आणि एकत्र मुले वाढवतात. हे प्राणीसृष्टीत अपवादात्मकच म्हणायचे. मुलांच्या संगोपनात मानवी  आई-बापाचा समसमान वाट असतो असा कुणाचाच दावा नाही. बहुतेक समाजात आणि घरात संगोपनातील सहभाग असमानच असतो. पण बापाचा थोडासा का असेना, वाटा असतोच; कधी अन्नाच्या रुपात, कधी संरक्षणाच्या तर कधी जमीनजुमल्यावर वारसाहक्काच्या रुपात. बापाची ही जबाबदारी आपण इतकी गृहीत धरली आहे की तिचा कायद्यातही अंतर्भाव आहे. घटस्फोटानंतरही मुलांच्या सांभाळाची जबाबदारी पित्यावर असतेच आणि एखादी कुमारी माताही बाळाच्या जैविक बापाविरुद्ध असा दावा करू शकते.

पण हा खास आपला मानवी दृष्टीकोन. क्षमा करा, पण स्त्रीपुरुषांचे समान हक्क वगैरे कल्पना जरा बाजूला ठेवल्या,  तर प्राणीसृष्टीत आणि विशेषतः सस्तन प्राण्यात, आपणच सर्वांहुनी निराळे आहोत. आपले बालसंगोपनाचे कायदे वाचून जिराफ, ओरांग-उटांग, प्रभृती सस्तन प्रजाती आपल्याला वेड्यातच काढतील. रेतनाचा कार्यभाग उरकला की बहुतेक सस्तन प्रजातीतील नर, मादीत वा पिलांत गुंतून पडत नाहीत. ते फळवण्यायोग्य अशा  अन्य माद्यांच्या शोधात निघतात. सस्तनच असे नाही तर एकूणच नर जातीचा पिल्ले पोसण्यातला सहभाग हा (असलाच तर) मादीपेक्षा यथातथाच असतो.

या नरप्रधान रचनेला काही अपवादही आहेत. फालारोप्स आणि बुट्टेरी सँडपायपर सारख्या पक्ष्यात, पक्षीबुवा अंडी उबवतात, पिलांची काळजी घेतात आणि पक्षीणीबाई पुन्हा जुगायला नवा पक्षीबुवा शोधतात, पुन्हा अंडी घालतात आणि ती नव्या जोडीदाराकडे सोपवून टाकतात. ह्या पुन्हा हुंदडायला मोकळ्या. काही मत्स्य नर (समुद्रअश्व आणि स्टिकलबॅक मासे) आणि उभयचरातील काही नर (उदाः दाई बेडूक, Midwife Toads) घरट्यात, तोंडात, खास पिशवीत किंवा पाठीवर आपले बिऱ्हाड वहात असतात. म्हणजे सर्वसाधारणपणे मादी पालकत्वाची जबाबदारी वहाताना दिसते आणि त्याचवेळी याला  अपवादही दिसतात. या दोहोंची एकाच वेळी संगती लावायची कशी?

वर्तन-नियामक जनुके असोत, हिवताप-प्रतीकारक जनुके असोत वा दंत पंक्तीत बसवणारी जनुके असोत; अशा साऱ्यासाऱ्यांवर नैसर्गिक निवडीचा प्रभाव असतो हे एकदा पक्के लक्षात आले, की वरील प्रश्नाचा उलगडा झालाच म्हणून समजा. ज्या वागण्याने एखाद्या प्रजातीचा  जनुक-वारसा अग्रेषित होतो, तशाच वागण्याने दुसऱ्या प्रजातीचा होईलच असे नाही. नुकतेच एकत्र येऊन बीजफलन साधलेल्या दांपत्याने आता पुढे कसे वागायचे, याची ‘निवड करायची आहे’.  अंडी वाऱ्यावर सोडून त्याच किंवा भिन्न जोडीदारासवे  पुनःश्च जुगावे काय? का जुगणे सोडून पालकगिरी पत्करावी? पालकगिरी पत्करली तर पिल्लू कदाचित जगेल वाचेल.

 पालकत्व पत्करायचे असेल तर पुढे प्रश्न येतो; आई-बाबा दोघेही हे करू शकतात किंवा फक्त आई अथवा फक्त बाबा हे स्वीकारू शकतात. उलटपक्षी पिलांना वाऱ्यावर सोडून जर दहातले एक पिल्लू जगत असेल आणि त्याच्या लालन-पालन-पोषणाऐवजी त्याच वेळात आणखी हजार अंडी फळवता येत असतील; तर पहिल्याची तमा बाळगायची कशाला? त्यापेक्षा अंडी फळवणे फायद्याचे. एकुणात निवड करणे गुंतागुंतीचेच.

मी ‘निवड करणे’ असे म्हटले आहे. यातून माणसाप्रमाणे प्राणी देखील  सर्व पर्यायांचा साधक बाधक विचार करून, जाणीवपूर्वक,  सर्वात हितकर पर्याय निवडतात असे ध्वनित होते आहे. अर्थातच असे काही घडत नाही. हे तथाकथित हितकर निर्णय हे त्या त्या प्राण्यांच्या शरीर-रचनेत, शरीर-कार्यात खरेतर  निसर्गतःच कोरलेले असतात (Programmed). म्हणजे कांगारूबाईंनी पोटच्या पिशवीत बाळ संगोपनाची ‘निवड केली आहे’ आणि कांगारूबुवांनी नाही. इतर सगळेच किंवा बरेचसे वर्तन-पर्याय दोघांनाही  उपलब्ध आहेत, पण उपजत बुद्धीनुसार, उपजत कोरलेल्या आज्ञावलीनुसार, प्राणी पिल्लांची काळजी घेतात (किंवा घेत नाहीत) आणि उपजत आज्ञावली, एकाच प्रजातीच्या नर-मादीमध्ये वेगवेगळी असू शकते. उदाहरणार्थ अल्बॅट्रॉस पक्ष्यात आई-बाबा दोघे पिल्ले सांभाळतात. शहामृगातील बाबा शहामृग हे काम करतात, आई नाही. हमिंगबर्ड आया हे काम करतात, पण बाबा हमिगबर्ड नाही आणि ब्रश-टर्कीत तर आईही नाही आणि बाबाही नाही, कोणीच पिल्लांना खाऊपिऊ घालत नाही. काया-मनाने माता पिता दोघेही सक्षम आहेत, चारा आणू शकतात, पण ‘पिल्लांना चारा दया’ ही आज्ञावलीच त्यांच्यात नाही.

पालकत्वासाठी सुयोग्य शरीररचना, शरीरक्रीया आणि उपजत समज, ह्या साऱ्याची जनुकीय आज्ञावली नैसर्गिक निवडीतून सिद्ध झाली आहे. ह्या साऱ्याला प्रजनन पूरक व्यूहरचनेचे (Reproductive Strategy) स्वरूप आहे. म्हणजे जनुकीय उत्परिवर्तनामुळे (Mutation) किंवा पुनर्रचनेमुळे (पुनर्संकन, Recombination) पिल्लांना चारा आणण्याची ही निसर्गदत्त वृत्ती वाढेल अथवा कमी होईल. शिवाय त्याच प्रजातीतील नर-मादी दोहोंमध्ये दोन्हीही दिशांनी हे बदल होऊ शकतात. ह्या बदलांच्या परिणामी किती पिले तगतील, वाढतील, आई-बापाकडून मिळालेली जनुके पुढे संक्रमित करतील, हे ठरत असते. ज्याला चारा मिळेल ते पिल्लू  जगेल हे तर उघडच आहे पण त्याबरोबर हे ही लक्षात घेतले पाहिजे की ज्या पालकाची बालसंगोपनातून सुटका होईल, त्याला/तिला स्वतःची जनुके संक्रमित करण्याच्या नवनवीन संधी मिळतील. म्हणजेच बालसंगोपन करवून घेणाऱ्या जनुकांचा परिणाम, हा शेवटी जन्मदात्यांची जनुके पुढे नेणाऱ्या पिल्लांच्या संख्येवर होत असतो. आपण पहाणार आहोत की जनुकीय वारसांची संख्या वाढेल का कमी होईल, हे इतर अनेक जैविक आणि पर्यवरणीय घटकांवर अवलंबून असते.

जगण्याला, तगण्याला उपकारक असे उपजत वर्तन घडवणारी किंवा असे शारीर बदल घडवणारी जनुके असतील तीच प्रजा वर्धिष्णू होते. नैसर्गिक निवडीमुळे असेच बदल पिढ्यांपिढ्या उगाळले जातात. बदलवाल्यांची पिल्लावळ वाढते. असे बदल त्या त्या प्रजातीच्या जनुकात वज्रलेप होतात. (Genetically Programmed)

उत्क्रांतीच्या चर्चेत हा असा शब्दबंबाळपणा फार. हा कमी व्हावा म्हणून मग प्राणी ‘अमुक अमुक तोडगा निवडतात’, ‘तमुक तमुक डावपेच खेळतात’, असे मानवीकरण सुचवणारे शब्द वापरावे लागतात. पण ह्यात शब्द संकोच व्हावा एवढाच उद्देश आहे, प्राणी जाणीवपूर्वक काही मार्ग चोखाळतात असे अजिबात सुचवायचे नाहीये.

.........

बराच काळ उत्क्रांतीवाल्यांची अशी भाबडी समजूत होती की नैसर्गिक निवडीतून दरवेळी त्या अख्ख्या प्रजातीचे भले साधले जाते. खरेतर नैसर्गिक निवडीचा  प्रभाव, दिसतो तो आधी एकेकट्या सजीवावर. नैसर्गिक निवड म्हणजे, निव्वळ निरनिराळ्या प्रजातींचा/समूहांचा एकमेकांतील झगडा असे नाही, निव्वळ वेगवेगळ्या प्रजातीतील सजीवांची एकमेकांतील एकेकटी लढत असेही नाही, नैसर्गिक निवड म्हणजे; निसर्गानी आपलीच निवड करावी म्हणून जन्मदाते आणि त्यांच्या पिल्लांमधील झगडाही आहे, जोडीदारांमधील आपापसातील झगडाही आहे. कारण आई-बाप, मुले-बाळे किंवा नर-मादी  यांचे हितसंबंध मिळतेजुळते असतीलच असे नाही. समवयस्क नर-माद्यांची जनुके संक्रमित करण्यास जे धोरण यशस्वी ठरेल ते अन्य, भिन्नवयीन वा भिन्नलिंगी सजीवाला उपकारक ठरेलच असे नाही.

उदंड लेकुरे होणारे नर, तसेच माद्या, नैसर्गिक निवडीत वरचढ ठरतात, तगतात, पण हे उत्तमप्रकारे साधण्यासाठी नर मादीचे डावपेच वेगवेगळे असू शकतात. आई-बापांत आता झगडा सुरु होतो, रस्सीखेच सुरू होते. गृहकलह माजतो. अर्थात, हे सांगायला आम्हां मानवांना कुणा शास्त्रज्ञाची गरज काय?

नर-नारीच्या लढाईबाबत आपण कितीही विनोद केले, तरी हा आदीम झगडा हा विनोदही नाही आणि एखाददुसऱ्याच्या स्वभावामुळे एखादेवेळी घडणारी घटनाही नाही. जे वागणे नराच्या जनुकीय हिताचे असेल, ते नारीच्या जनुकीय हिताचे असेलच असे नाही. हेच अप्रीय सत्य मानवाच्या दुःखाचे एक कारण आहे.

पुन्हा एकदा कल्पना करा की नर-मादी नुकतेच एकत्र आले आहेत, स्त्रीबीजाचे फलन झाले आहे आणि ‘आता पुढे काय?’ हा प्रश्न त्यांच्या समोर आ वासून उभा आहे. जर होणारे पिल्लू आपले आपण लहानाचे मोठे होण्याची बऱ्यापैकी खात्री असेल आणि तेवढ्या काळात   आणखी स्त्रीबीजे फळवणेही शक्य असेल, तर हे अंडे असेच वाऱ्यावर सोडून, मिळालेल्या वेळात आणखी अधिकाधिक स्त्रिया फळवण्यात, आई-बाबा दोघांचाही स्वार्थ साधला जातो. पण समजा, कोणीतरी एकानी तरी डोळ्यात तेल घालून काळजी घेतल्याशिवाय; नव्याने फळलेले बीज/घातलेले अंडे/उबवलेले अंडे/झालेले पिल्लू जगणार वाचणार नाही, अशी परिस्थिती आहे. आता इथे एकमेकांचे  हितसंबंध  आड आले. समजा एका पालकाने दुसऱ्याच्या गळ्यात ही जबाबदारी घातली आणि तो/ती नव्याने जोडीदाराच्या शोधात गेला/गेली तर यात त्या वासनावीराचा  जनुकीय फायदा आणि पिल्ले-प्रतीपाळाचा जनुकीय तोटा आहे. सहचराचा आणि मुलाबाळांचा त्याग करून हा/ही वासनावीर पालक, स्वतःचा स्वार्थी उत्क्रांतीवाचक हेतू  साधत आहे.

अशाप्रकारे प्रतिपाळासाठी एका तरी पालकाची नितांत आवश्यकता असेल तर, संगोपन म्हणजे म्हणजे एक थंड डोक्यानी खेळली जाणारी आई-बापातली स्पर्धा आहे. प्रत्येकजण  मुलाबाळांची जबाबदारी झटकून, दुसऱ्याला संसाराच्या गाड्याला जुंपून, स्वतः सकाम  कामयोगात दंग होण्याच्या स्पर्धेत रंगून आहे. या संसारत्यागाचा खरचंच फायदा होतो का? दुसरा भोगसाथी

मिळणार का आणि पहिला/ली पिल्लं नीट सांभाळणार का, यावर हे अवलंबून आहे. जणू काही फलन-क्षणी नर-मादी एकमेकाला बजावतात, ‘मी जाणार आणि नवी शय्यासोबत शोधणार. ह्या संततीची काळजी आता तू वाहायचीस. मी जाणारच. आता  तुझं तू बघ!’ जर दोघेही बोलले तैसे चालले, तर संतती अल्पायुषी ठरते, मरते. दोघेही हरतात. पाउल मागे कोण बरे घेईल?

त्या फलित बीजात कुणाची गुंतवणूक जास्त आहे? आणि पुन्हा जुगण्याची संधी कुणाला सहजप्राप्य आहे?, यावर या प्रश्नाचे उत्तर अवलंबून आहे. आधी म्हटल्याप्रमाणे कोणीच पालक विचारपूर्वक गणित  करत बसत नाही. (उलट प्राण्यांचे वागणे आणि शरीररचना यांचा अभ्यास करून त्यांनी कोणते गणित, कोणते कोडे  सोडवले आहे हे ओळखले जाते. उत्क्रांतीचा अभ्यास हा असा उलटा शोध आहे.) आई-बापाचे वर्तन हे निसर्गतः निवडले गेले आहे, घडले गेलेले आहे. आई-बापाच्या उपजत वागण्या-करण्यात, शरीररचनेत, हे जनुकीय विधिलिखित नैसर्गिक निवडीतून वारंवार कोरले गेले आहे. बहुतेक प्राणीमात्रांत आई एक पाउल मागे सरते, एकटीच पिलांचा सांभाळ करते आणि बाप जातो निघून. काही प्रजातीत बाप पिल्ले सांभाळतो आणि आई निघून जाते, तर काहींत दोघेही ही जबाबदारी वाटून घेतात. नेमके  कोण काय करणार हे तीन एकमेकांत गुंतलेल्या घटकांवर ठरत असते आणि हे घटक, प्रत्येक प्रजातीत, लिंगानुसार वेगवेगळे असतात. फलित बीजात केलेली गुंतवणूक, पिल्लू-पालन केले तर सोडाव्या लागणाऱ्या पुनःफलनाच्या संधी आणि पालनकर्त्या जोडीदाराच्या पालन-कामगिरीची खात्री, हे ते तीन घटक होत.

.........

गुंतवणूक कुठेही असो, नाते संबंधात, उद्योग-व्यवसायात किंवा शेअर बाजारात; कोणत्याही स्वरूपाची असो, पैसा, वेळ, श्रम; असे दिसते की एखाद्या चालू प्रकल्पात थोडीशीच गुंतवणक असेल तर आपण तो सहज  सोडून देऊ, पण  बरीच  गुंतवणूक असेल तर अशा प्रकल्पातून आपण सहजासहजी अंग काढून घेणार नाही. पहिल्याच प्रीतीभेटीत सूर जुळले नाहीत तर आपण ते नाते तिथेच तोडून टाकू. ‘तुम्हीच सुटे भाग जुळवा’, छापाचे कचकड्याचे खेळणे नाही जुळवता आले तर आपण ते तसेच सोडून देऊ. पण पंचविशीत पोहोचलेले लग्नाचे नाते किंवा घरदुस्तीचे महा-महागडे काम सोडण्यापूर्वी आपण दहा वेळा विचार करू.

हेच तत्व बालकांतील पालकांच्या गुंतवणुकीलाही लागू आहे. ज्या क्षणी स्त्रीबीजाशी पुंबीज संयोग पावते, त्या क्षणी निर्माण झालेल्या गर्भपेशीत नरापेक्षा मादीची गुंतवणूक अधिक असते. ह्याचे कारण बहुतेक प्रजातीत स्त्रीबीज हे पुंबीजापेक्षा कितीतरी मोठ्ठे असते. दोन्हीत जनुके असतातच पण स्त्रीबीजात  गर्भ स्वयंपोषित अवस्थेत  पोहोचेपर्यंत लागणारा, सुरवातीच्या वाढीसाठीचा शिधा असावा लागतो, अन्ननिर्मितीची यंत्रणा असावी लागते. पुंबीजात मात्र, काही दिवस पोहता येईल आणि स्त्रीबीजाशी पोहोचता येईल, अशी  शेपूट गरागरा फिरवणारी मोटर आणि त्यासाठीची बॅटरी (Energy) एवढे असले तरी पुरते.

यामुळे  फलनोत्सुक मानवी स्त्रीबीज हे फलनकर्त्या पुंबीजापेक्षा एक कोटी पट जड असते. किवी पक्ष्यात तर पक्षिणी-बीज हे किवी-पुंबीजाच्या एक कोटी, एक अब्जपट (million bilion times) मोठे असते. या दृष्टीने पाहू जाता, नवनिर्मितीसाठी साईटवर येऊन पडलेल्या कच्च्या मालात, दोघांच्या वजनाच्या तुलनेत, आईचा वाटा गण्य आणि बाबांचा नगण्य. पण याचा अर्थ फलनापूर्वीच बापाची सरशी झाली, आता दरवेळी आईच पिले सांभाळणार; असा मात्र नाही. फलनकर्त्या एका पुंबीजाबरोबर त्या पित्याच्या वीर्यात असलेले अन्य कोटी कोटी शुक्रजंतू (पुंबीज) त्याच्याच तर शरीरात तयार झालेले आहेत. हे जमेस धरता दोघांची भागीदारी समसमानच म्हणायची.

फलनक्रिया ही स्त्री-शरीरात घडली तर त्यास अंतर्गत-फलन म्हणतात आणि स्त्री शरीराबाहेर घडली तर त्यास बाह्य-फलन. मासे आणि उभयचर प्राण्यात बहुतांशी बाह्य-फलित  प्रजनन दिसते. मासा आणि मासोळी शेजारी-शेजारी, पोहत-पोहत एकाच वेळी पाण्यात बीजे सोडतात. पाण्यातच स्त्री-पुरुष बीजांचे मिलन होते. बाह्य-फलनामध्ये स्त्रीबीज/पुंबीज सोडताच, प्रत्येकाची  प्रजननातील अत्यावश्यक कामगिरी संपते. काही प्रजातीत आई वा बाप, थोडीफार काळजी घेतात. पण सहसा हे अनाथ गर्भ कुठे कुठे तरंगत रहातात. जगण्यासाठी आधाराविना धडपडत रहातात.

अंतर्गत फलन हे आपल्या अधिक परिचयाचे. नर आपले लिंग योनीमार्गात सरकवून वीर्य सोडणार. फलित बीज लगेच जन्मणार नाही.

हे स्त्री शरीरात काही काळ वाढणार आणि जगण्याच्या स्पर्धेत वाचण्याइतके झाले, की त्याला जनन मार्गातून जगात सोडले जाणार. पक्षीगणात, दिसतो तसा हा जगप्रवेश कधी भोवती कडक कवच, आत बलकरुपी अन्न, असा अंड्याच्या रुपात असेल. (बरेच सरीसृप (Reptiles) आणि मोनोट्रेम सस्तन प्राणीही उदाः ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू गिनीतील प्लॅटीपस, एकीड्न; अंडी घालतात.)   कधी गर्भ आईच्या शरीरातच वाढेल आणि अंडज रुपाऐवजी बालरूपात जगात प्रवेश करेल. हा व्हीव्हीपॅरस जन्म. मोनोट्रेम वगळता सर्व सस्तन प्राण्यांची ही खासियत. अंड्यांऐवजी पिल्लांना जन्म द्यायचा तर पोटात मोठी खासच रचना असावी लागते. गर्भाला हवे ते गर्भाकडे सोडणारा आणि गर्भाला नको ते गर्भाबाहेर काढणारा  वार हा त्यातला सर्वात गुंतागुंतीचा अवयव.

या अंतर्गत फलनामुळे आईची गुंतवणूक निव्वळ फलन योग्य स्त्री-बीजापुरती सीमित रहात नाही. पोटातल्या गर्भाची काळजीही तिला वहायची असते. स्वतःच्या शरीरातून ती कवच बनवायला कॅल्शीयम आणि बलक बनवायला अन्न पुरवते किंवा रक्तामासाचा घास भरवून चक्क गर्भ पोसते. एवढेच नाही तर गरोदरपण, बाळंतपण, यासाठी तिनी वेळही दिलेला आहे. परिणामी, बाह्यफलन क्रियेसाठी  अंडी घालणाऱ्या मादीच्या तुलनेत, अंतर्गत फलन असेल तर त्या मादीकडून, नरापेक्षा कितीतरी जास्त गुंतवणूक झालेली असते.

माणसाचेच घ्या ना, नऊमास नऊ दिवस संपता संपता त्या बाईने त्या बुवापेक्षा कितीतरी वेळ आणि श्रम त्यात ओतले आहेत. बुवांचा सहभाग मात्र वीर्यपतनाच्या क्षणापुरता. स्त्री ही क्षणाची पत्नी आणि अनंतकाळाची माता आहे, तर पुरुष हा स्खलनाच्या क्षणापुरता पती आणि फलनाच्या क्षणापुरता पिता आहे.

आई आणि बाबांच्या ह्या असमान सहभागामुळे, अंतर्गत फलनात, आईला अंड्याची वा अपत्याची जी पडेल ती जबाबदारी नाकारणे जड जाते. ह्या जबाबदारीची रूपे अनेक: सस्तन माद्यांनी स्तनांतून स्त्रवलेले स्तन्य, मगरीणींनी प्राणपणाने केलेली अंड्यांची राखण किंवा अजगरीणींनी उबवलेली अंडी... तरीही, कधीतरी बापालाही इतर नाद सोडावे लागतात आणि जोडीने किंवा एकट्यानेसुद्धा, अपत्य संगोपन करावे लागते.

........

‘जनक’ हे ‘पालक’ होणार की नाही, पालकत्व ‘निवडणार’ की नाही, हे तीन घटकांवर ठरते असे आपण पाहिले. बालकांत पालकांनी केलेली तुलनात्मक गुंतवणूक, हा त्यातील फक्त एक घटक आहे.  दुसरा घटक आहे, संगोपनामुळे हकनाक हुकणाऱ्या संभोगाच्या शक्यता. कल्पना करा की तुम्ही नुकतेच बाप झालेले कोणी प्राणी आहात. आता पुढे काय, याचा विचार करता करता तुम्ही  त्या इवल्या असहाय्य जीवाकडे पहात तुमच्या जनुकीय नफ्यातोट्याचा आपमतलबी ताळेबंद मांडता आहात. त्या वळवळणाऱ्या जीवात तुमची गुणसूत्र आहेत. त्याला कुशीत घेतले, पोसले तर तो जगेल. तुमचा जनुकीय वारसा पुढे जाण्याची शक्यता वाढेल.

पुनःश्च जनुक संक्रमणासाठी लगेचच काही करण्यासारखे नसेल, तर जोडीदारावर जबाबदारी ढकलण्यापेक्षा, स्वतः अपत्य संगोपन केल्याने तुमचा मतलब साधला जाईल. पण जर का ह्याच काळात दुसरा घरोबा करून, अधिक संततीद्वारे, अधिकाधिक जनुक संक्रमण शक्य असेल, तर संसारावर लाथ मारून दुसरा घरोबा करणे हाच पर्याय श्रेष्ठ ठरतो.

आता कल्पना करा, की नुकताच समागम झालेला आहे, नुकतेच स्त्रीबीजाचे फलन झाले आहे आणि माताश्री आणि पिताश्री ह्याच विचारात गढले आहेत. बाह्यफलनात कोणावरही कसलेच बंधन नाही. दुसरा जोडीदार शोधून, पुन्हा मिलनाची दोघांना मुभा आहे. त्यांच्या पुढ्यातल्या जीवांनाही संगोपनाची गरज असू शकेल, पण ती जबाबदारी दुसऱ्याच्या गळ्यात घालणे दोघांनाही तितकेच शक्य आहे.  पण जर फलन मादीत घडत असेल, तर एकदा दिवस राहिल्यावर  अंडी घालेपर्यंत किंवा बाळ जन्मेपर्यंत, त्याचे पोषण करणे तिला भागच आहे... आणि ही मादी सस्तन असेल तर पुढे स्तनपानही हिनेच द्यायचे आहे. अंगावर पाजण्याच्या  कालावधीत संभोगातून संतती संभव कमीच, तेंव्हा अपत्य संगोपनात तिचा विशेष तोटा नाही.

पण नुकताच एकीशी रतलेला नर पुन्हा पुढच्याच क्षणी दुसरीशी संग करून अधिक संततीद्वारे आपली जनुके अधिकाधिक प्रमाणात संक्रमित करू शकतो.

पुरुषाच्या एका वेळी सोडल्या जाणाऱ्या वीर्यात सुमारे ७५ ते २०० कोटी पुंबीजे (शुक्रजंतू) असतात. ही संख्या महाप्रचंड आहे.  त्याने नुकत्याच फळवलेल्या स्त्रीचा गरोदरपणाचा कालावधी २८० दिवसांचा आहे. या कालावधीत जर दर २८ दिवसांनी वीर्यपतन झाले आणि काहीतरी युक्ती करून एका स्त्रीपर्यंत फक्त एकच पुरुष बीज पोहोचवता आले, तर जगातल्या सगळ्या, म्हणजे दोन अब्ज जननक्षम स्त्रिया फळतील. इतके सगळे पुरुष, स्वतःची गर्भार भार्या सोडून, अन्य भामेवर का भाळतात, ह्याचे हे उत्क्रांतीशास्त्रातले स्पष्टीकरण. अपत्य संगोपनाला वाहून घेऊन, पुरुष अनेकानेक संभाव्य संधींवर पाणी सोडत असतो. इतरही अंतर्गत फलनवाल्या प्राण्यांच्या नर-माद्यांना, हाच तर्क लागू होतो. नरांना पुनःपुन्हा अंगसंग करण्याची संधी असते आणि या घटकामुळे प्राणीजगतातही माद्याच वात्सल्याने पिलांचा सांभाळ करतात अशी सर्वसाधारण रचना दिसते.

रहाता राहिला, परित्यक्त सहचर, जबाबदारीने पालकत्व निभावेल का ह्याचा भरवसा. अंडी-पिल्ली वाढवण्यासाठी जर वेळ, श्रम आणि अन्न पुरवायचेच आहे तर ही अंडी-पिल्ली आपली स्वतःची आहेत याची किमान खात्री हवी. ती जर दुसऱ्याची असतील तर तुम्ही उत्क्रांतीचा डाव हरल्यातच जमा आहे. स्पर्धकाला साथ देऊन तुम्ही स्वतःच्याच पायावर धोंडा मारून घेतल्यासारखे आहे.

स्त्रिया आणि अंतर्गत फलनवाल्या इतर माद्यांना, मूल आपलेच आहे ह्याची खात्री असतेच. स्त्रीबीज शरीरातच असते, त्याचे फलन करणारे पुंबीज बाहेरून येते आणि काही कालावधीने अंडे/पिल्लू बाहेर येते. आईच्या शरीरातच बालकांची अदलाबदल झाली वगैरे शक्यच नाही. त्यामुळे आपल्या अंड्या-पिल्लांची काळजी वहाणे हा आईच्या दृष्टीनी, फायद्याचा खेळ आहे, उत्क्रांती सुसंगत आहे.

पण सस्तन आणि अन्य अंतर्गत फलनवाल्या पित्यांना मात्र, पितृत्वाची खात्री नसते. वीर्य मादीच्या शरीरात सोडल्याची खात्री असते. काही दिवसांनी अंडी-पिल्लीही निपजतात. पण बाहेर येणारी प्रजा आपलीच आहे, आपल्या अपरोक्ष त्या मादीने अन्य नरांशी सूत जुळवलेले नाही; हे कसे समजावे? बीज-फलन करणारा तो एकमेवाद्वितीय शुक्रजंतू (पुंबीज) आपलाच का अन्य कोणाचा, हे कसे समजावे? या अटळ अनिश्चिततेमुळे, बहुतेक सस्तन नरांनी, संभोग संपताच तात्काळ गृहत्याग करून दुसरा घरोबा करणे आणि त्याही घराचे गोकुळ होणार असे दिसताच, त्याही घरधनिणीला बाळगोपाळ-पालनाला जुंपून, तिसरा घरोबा करणे; हेच उत्क्रांतीदृष्टया श्रेयस्कर मानले आहे. आपण भोगलेल्या एक वा अनेक माद्यांच्या पोटी आपलेच मूल  वाढत असेल आणि ती मादी ते एकटीने लहानाचे मोठे करेल, अशी त्या नराला आशा असते. पितृवात्सल्याचा वर्षाव करीत पित्याने पिल्ले सांभाळणे हा उत्क्रांती विसंगत जुगार झाला.

......

अर्थात आपला आणि आसपासचा अनुभव असे सांगतो की रतीक्रीडेनंतर मी नाही त्यातला, असा विश्वामित्री पावित्रा  घेण्याच्या नरांच्या वागणुकीला, काही अपवाद आहेत. हे अपवाद तीन प्रकारात मोडतात. एक अर्थात बाह्य फलनवाले. यात मादी अ-फलीत बीजे सोडते, त्यावर नर आपले वीर्य सोडतो आणि तात्काळ ह्या बीज-बीज-पुरीचा ताबा घेऊन अन्य कोणा नरवीराचे वीर्य तिथे पोहोचू नये, अशी काळजी घेतो. आता पितृत्वाच्या खात्रीने

अंड्यांवर पितृछायाछत्र धरले जाते. काही मत्स्यराव, आणि काही बेडूकराव असे एकल पालकत्व का स्वीकारतात, याचा उत्क्रांतीवाचक उलगडा हा असा आहे. उदाहरणार्थ मिडवाईफ़ बेडकातले बेडूकराव (मिडवाईफ़ म्हणजे दाई, ह्यांचे नावच दाई बेडूक) अंडी आपल्या मागच्या पायात गुंतवून ठेवतात, काच-बेडूकराव (Glass Frog) पाण्यावर वाकलेल्या एखाद्या तृणपात्यावर अंडी ठेवतात आणि त्यातून बाहेर पडणारे बेडूकमासे थेट पाण्यात पडतात. स्टिकलबॅक मासेबुवा अंडी सांभाळण्यासाठी घरटे बांधतात.

 ‘रतीक्रीडेनंतर विश्वामित्री पावित्रा’, या नरांच्या लौकिक तऱ्हेला दुसरे अपवाद असतात ते, ‘विपरीत-भूमिका-बहुपतीत्व’ (Sex Role Reversal Polyandry) पत्करणारे जीव. नावाप्रमाणे इथे नेहेमीच्या उलटी तऱ्हा दिसते. भल्याथोरल्या नराने अन्य नरांशी क्रूर स्पर्धा करत ज़नाना बाळगून असणे ही झाली नेहेमीची, बहुपत्नीत्वाची चाल. या उलट इथे भली थोरली मादी, अन्य माद्यांशी क्रूर स्पर्धा करत बऱ्याच  किरकोळ नरांना ‘बाळगून’ असते. (ज़नानाच्या चालीवर याला ‘नरनाना’ म्हणता येईल.) त्या त्या नरापाशी ती अंडी घालते आणि तो तो नर ती अंडी जीवापाड जपतो, उबवतो आणि पिल्लांचा सांभाळ करतो. या स्त्री सुलतानांची  सर्वज्ञात उदाहरणे म्हणजे जकाना, बुट्टेरी सँडपायपर किंवा विल्सन्स फालारोप्स हे द्विजगण. दहा एक फालारोप पक्षिणींचा थवा एखाद्या पक्ष्याचा मैलोंमैल पाठलाग करतो. विजयी पक्षिण आपल्या नव्या गुलामावर राखण ठेऊन असते, जेणेकरून तो फक्त तिच्याशीच संग करेल आणि होणारी प्रजा वाढवेल.

‘विपरीत-भूमिका-बहुपतीत्व’ म्हणजे त्या विजयी वनितेसाठी उत्क्रांतीतील स्वप्नपूर्तीच. नर मादीचा हा आदीम झगडा इथे तिनी जिंकला आहे. एकटीने किंवा एखाद्याच नराच्या मदतीने कधीच शक्य होणार नाही इतक्या पिलात तिने आपली जनुके संक्रमित केलेली आहेत. अन्य पक्षिणींना हरवून, गृहकृत्यदक्ष असा सुयोग्य नर मिळताच, तिच्या अंडी घालण्याच्या क्षमतेचा तिने पुरेपूर वापर केला आहे. पण ही अशी विपरीत रीत उत्क्रांत झालीच कशी? पाणपक्ष्यातले हे नरवीर या नर-मादीच्या झगड्यात पराभूत झालेच कसे? अन्य पक्षीगणात असे बहु-नर-सहचरत्व तर सोडाच, उलट बहुपत्नीत्वाची चाल असताना ह्यांच्यातच ही उरफाटी तऱ्हा का?

किनारी पक्ष्यांच्या जगावेगळ्या प्रजननशास्त्रात याचे उत्तर आहे. हे एकावेळी फक्त चार अंडी घालतात आणि त्यातून बऱ्यापैकी पंख-पिसे असलेली, डोळे उघडलेली आणि आसपास फिरून अन्न वेचू शकणारी पिल्ले निपजतात. पालकांचे मुख्य काम हे त्यांना भरवणे हे नसून त्यांना  उब देणे हे आहे. हे एकट्याने सहज करता येते. चारा भरवायला मात्र दोन्ही पालक हवेत.

अशक्त परावलंबी पिलांपेक्षा, आसपास आपले आपण अन्न शोधणारी पिल्ले व्हायची तर अंड्यातच त्यांची भरपूर वाढ झालेली हवी. म्हणजे अंडेही चांगले मोठे हवे. (कबुतरांच्या इवल्याश्या अंड्यातून अगदी अशक्त पिलू निपजते. याउलट कोंबडीचे अंडेही मोठे आणि पिलूही स्वावलंबी. म्हणूच तर व्यवसायीक कुक्कुटपालन किफायतशीर आहे, कबुतरपालन नाही.) बुट्टेरी सँडपायपरचे एक अंडे आईच्या एक पंचमांश वजनाचे भरते. चार अंडी, म्हणजे पक्षिणीचे तब्बल ८०% वजन अंड्याचेच. अगदी एकपतिव्रती पाणपक्षिणीही जरा थोराडच असतात. पण ह्या बहुपतीवाल्या, ‘नरनाना’ बाळगणाऱ्या, महा-अंडीवाल्या, अगदी रक्त-मांस अर्पून पोटात अंडी पोसतात, चांगल्या लठ्ठमुठ्ठ होतात. जर त्या नराने पिल्लुपालनाचे हलके काम पत्करले आणि मादीला पुन्हा गलेलठ्ठ व्हायला वेळ दिला तर मादीच्या या उदरभरणाचा, त्या नराला, तात्कालिक आणि दीर्घकालीन असा दोन्ही फायदा होतो.

तात्कालिक फायदा असा की, जरी पहिली अंडी भक्ष्यस्थानी पडली तरी, ती मादी, पुन्हा जुगायला, अंडी घालायला, खाऊनपिऊन लवकरच ‘तैय्यार’ होते, सक्षम होते. हा मोठाच फायदा म्हणायचा, कारण किनारीपक्षी जमीनीवर अंडी घालतात आणि बरीच अंडी-पिल्ली मृत्युमुखी पडतात. उदाहरणार्थ १९७५ साली, मिनेसोटात, पक्षीतज्ञ लेविस ओरिंग अभ्यासत असलेली, बुट्टेरी सँडपायपरची सगळीच्या सगळी घरटी एका मिंकनी (मुंगसासारखा एक प्राणी) एकाच हल्यात उध्वस्त केली. पनामातल्या जकाना पक्ष्यातही पंचावन्नपैकी बेचाळीस घरटी अपेशी ठरल्याचे एका अभ्यासात दिसून आले आहे.

   जोडीदारीणीला पोराबाळातून मोकळीक दिल्याचा नराला दूरगामी फायदाही होतो. विणीच्या एकाच हंगामात खुडूक होण्यापेक्षा, तीला आता तो पुढच्या हंगामातही ‘घेऊ’ शकतो. अनुभवी, संसारात मुरलेली पक्षी-जोडपी ही नवविवाहित पक्षी जोडप्यांपेक्षा जास्त निगुतीने, यशस्वीपणे  पिल्ले वाढवतात; माणसासारखेच आहे हे.

पण भविष्यातल्या वायद्याच्या भरवशावर आत्ता हात सैल सोडणे, यात आपल्यासारखेच, पक्षीही जोखीम पत्करत असतात. एकदा नराने एकट्याने पालकत्वाचा  सगळा जिम्मा घेतला की ती मादी उंडारायला मोकळीच की. समजा अंड्यांचा पहिला वाढा नष्ट झाला तर कदाचित ती केल्या उपकाराचे स्मरण ठेऊन, पुन्हा त्याच नराशी रतेल आणि अंड्यांचा दुसरा वाढाही त्याचा होईल. पण ती कदाचित स्वतःपुरता विचार करून, आणखी कोणी नर शोधेल आणि दुसरा वाढा त्या दुसऱ्याचा होईल. अशात तिचे दोन्हीही वाढेही सुखरूप वाढले तर तिचा जनुकीय वाटा दुप्पट झाला म्हणायचे.

अर्थातच अन्य माद्याही असाच विचार करणार, त्याही नरांसाठी एकमेकींशी स्पर्धा करणार. उपलब्ध नर हळूहळू कमी होत जाणार. हंगाम सरकेल तसे अधिकाधिक नर पहिल्याच पोरवड्यात गुंतून पडणार. पुढच्या वाढ्यासाठी आणि पिल्लावळीसाठी  त्यांना उसंत कुठली. सुरवातीला जेवढ्यास तेवढे नर-मादी असले तरी जसा हंगाम जातो तसे नर संसारात गुंतून पडतात आणि कामोत्सुक माद्या वाढत जातात. बुट्टेरी सँडपायपर किंवा विल्सन्स फालारोप्समधे, दर  नरामागे तरसणाऱ्या सात माद्या एवढे हे प्रमाण असू शकते. नरांच्या ह्या क्रूर टंचाईमुळे ‘विपरीत भूमिका बहुपतीत्व’ अगदी कळसाला पोहोचते. अगडबंब अंडी तयार व्हावीत म्हणून माद्या आधीच लंबोदर आहेत पण अन्य माद्यांशी दोन पंख करता यावेत म्हणून त्या महाकायही आहेत. पालकत्वाची जबाबदारी संपूर्णतः सोडून नर गटवणे एवढेच काम त्यांनी पत्करले आहे.

थोडक्यात स्वावलंबी, सबल पिल्ले, मोजकी पण भली थोरली अंडी, जमिनीवरची घरटी आणि भक्षकांमुळे होणारी सततची हानी ह्या किनारी पक्ष्यांच्या खास जीवशास्त्रीय वैशिष्ठ्यांमुळे; त्यांना गृहकृत्यदक्ष पित्याचे एकल पालकत्व आणि मातेचे गृहकृत्य-मुक्त वर्तन अनुकूल ठरते. तरीही किनारी पक्ष्यातील बऱ्याच प्रजातीतील पक्षिणींना, या बहु-नर-सहचर संधीचे सोने करता आलेले नाही. उदाहरणार्थ आर्क्टिक प्रदेशातील सँडपायपर; तिथला विणीचा हंगाम इतका अल्पकाळ असतो की एकाच हंगामात दोनदोन बाळंतपणे शक्यच नाहीत. त्यामुळे विपरीत भूमिका बहुपतीत्वाचाही प्रश्न नाही. उष्ण कटीबंधातले जकाना, दाक्षिणात्य बुट्टेरी सँडपायपर अशा मोजक्याच प्रजातीत हा प्रघात सर्रास आढळतो. मानवी कामाचाराशी दुरान्वयानेही संबंध नसला तरीही पक्ष्यातील हे प्रघात आपल्याला बरेच काही शिकवून जातात. प्रजातीचे कामचार हे त्या त्या प्रजातीच्या जीवशास्त्रीय गुणवैशिष्ठ्यांवर अवलंबून असतात, हा या ग्रंथातील गाभ्याचा विचार आहे. असा काही निष्कर्ष, थेट मानवाशी ताडून बघण्यापेक्षा पक्ष्यांशी जोडणे आपल्याला मानवते कारण पक्ष्यांना आपण नैतिक निकष लावत नाही.

.....

आपल्यासारखेच अंतर्गत फलन घडते आणि अगदी आपल्यासारखेच एकेकट्याने पिलांचे लालन-पालन, भरण-पोषण शक्य नाही, अशा प्रजातीतही नरांच्या गृहत्यागाच्या जनरीतीला अपवाद आढळतात.

पिल्लाला किंवा पिल्लू अन् पालकाला पोसायला इथे दुसऱ्या पालकाची गरज असते. एक जण चारा आणायला गेला की पिल्लं राखायची गरज असते. आसपासच्या परिसरात आपला अंमल राखायची गरज असते. पिल्लांना शिकवायची गरज असते. अशा प्रजातीत मादीला एकटीला घर आणि दार सांभाळणे शक्यच नाही. फळवलेल्या मादीला वाऱ्यावर सोडल्यास ती पिल्लं उपाशी मरतील. तेंव्हा तिला सोडून  इतर माद्यांच्या मागे लागण्यात औत्क्रांतिक फायदा शून्य. थोडक्यात आपमतलबासाठी का होईना, दोघांनी एकमेकांना धरून असणे भाग आहे.

आपल्याला परिचित अशा बऱ्याचशा उत्तर अमेरिकेतील वा युरोपातील पक्ष्यांची रीत, ही अशी असते: नर मादी एक-साथी-व्रती असतात आणि जोडीने पिल्लांचा सांभाळ करतात. माणूसही बराचसा असाच आहे. मोल मोजताच आयाबाई आणि मॉलमधे सगळे काही मिळत असूनही, एकट्यानी मूल वाढवायचे हे आव्हानात्मकच आहे. भटकत भटकत शिकार आणि कंदमुळांवर गुजराण करण्याच्या काळात, माता, पिता किंवा दोघेही हरपलेले अनाथ मूल जगण्याची शक्यता अगदी कमी होती. आपली जनुके संक्रमित व्हावीत ही माता पित्याची आकांक्षा आहे. ती फलद्रूप होण्यासाठी  मुले सांभाळणे भागच आहे. त्यामुळे मुले सांभाळण्यात आईवडिलांचा जनुकीय हितसंबंध आहे. म्हणून तर बऱ्याचशा पुरुषांनी आपल्या पत्नी आणि मुलांसाठी अन्न, निवारा आणि संरक्षणाची व्यवस्था केली आहे. यातूनच, नावापुरती एक-साथी-व्रती विवाहित जोडपी आणि क्वचित ज़नाना बाळगून असणारे शेठ-सावकार, अशी मानवी समाज व्यवस्था उदयाला आली आहे. फक्त बापच मुलांचा सांभाळ करतो अशा, गोरिला, गिब्बन आणि इतर काही अल्पसंख्य, पितृ-छत्र-धारी, सस्तन प्रजातींची कथाही, ही अशीच आहे.

जोडीने आणि गोडीने संसार असे परिचित मानवी चित्र असले तरी नर-मादीचा आदीम झगडा इथे संपत नाही. दोघांची प्रसूतीपूर्व गुंतवणूक असमान असते. त्यामुळे आई बापाचे परस्परविरोधी हितसंबंध असतातच, ताणतणाव असतातच. पिल्लू पालनात बापाचा  सहभाग असलेल्या सस्तन आणि पक्षी प्रजातीतील बापांचा, कमीतकमी कष्टण्याकडे कल असतो. मुख्यत्वे आईच्या जीवावरच पिल्ले लहानाची मोठी होतात. शेजाऱ्याच्या पत्नीवरही यांचा डोळा असतो. शेजाऱ्याचा डोळा चुकवून ते तिच्याशी संगही करतात. शेजारी बिचारा आपली समजून दुसऱ्याचीच प्रजा पोसत बसतो. स्वपत्नीच्या वर्तनावर पती बारीक नजर ठेऊन असतो ते काही उगीच नाही.

जोडीच्या संसारातील अंगभूत तणावांचे, अत्यंत बारकाईने अभ्यासले गेलेले मासलेवाईक उदाहरण म्हणजे युरोपातील पाईड फ्लायकॅचर जातीची द्विज दांपत्ये. यातले बहुतेक नर हे नावापुरते एकपत्नीव्रती असतात. अन्यत्र चोच मारता येते का, याचा सतत शोध चालू असतो आणि यात काहींना यशही येते. मानवी लैंगिकतेचा शोध घेणाऱ्या या पुस्तकातील काही पाने पुन्हा एकदा पक्षीगणाला वहायला हवीत; कारण काही पक्ष्यांची वागणूक अगदी माणसासारखी आहे आणि वागणूक माणसासारखी असली तरी त्यांच्यावर माणसासारखा अनैतिकतेचा, अश्लीलतेचा आरोप होऊ शकत नाही.

पाईड फ्लायकॅचरना बहुभार्याव्रताचा कसा फायदा होत ते पाहू या. वसंतसमयेप्राप्ते नर, घरट्यासाठी एक छानशी जागा शोधतो, त्या प्रदेशी आपला हक्क जाहीर करतो, एखादी मादी पटवतो आणि तिच्याशी जुगतो. ही प्रथम भार्या अंडे घालते. हे अंडे आपणच फळवल्याची नराला खात्री वाटते. ती आता अंडे उबवण्यात मग्न असणार, अन्य नरात तिला रस नसणार आणि तसेही ती तात्पुरती वांझच आहे अशीही त्याला खात्री वाटते. मग तो आता दुसऱ्या घरट्यासाठी जागा शोधतो, दुसरी भार्या पटवतो आणि तिच्याशी जुगतो.

आपणच तिला फळवले आहे, तीची अंडीही आपलीच आहेत असा त्याला भरवसा वाटतो. याच सुमारास प्रथम भार्येच्या अंड्यातून पिल्ले बाहेर येतात. आता हा नर पहिल्या पत्नीकडे परततो, तिच्या पिल्लांना चारा पाणी करतो आणि तिच्या सवतीच्या पिलांकडे जेमतेम लक्ष देतो किंवा अजिबातच लक्ष देत नाही. आकडेवारीने ही क्रूर कथा अधिक स्पष्ट होईल. चारा घेऊन, तासाभरात पहिल्या घरी सरासरी चौदा हेलपाटे होतात, तर दुसऱ्या घरी तासाभरात फक्त सात चारा-फेऱ्या होतात. जागा मिळताच बहुतेक नर दुसरा घरोबा करण्याच्या प्रयत्नात असतात आणि त्यापैकी ३९% यशस्वी होतात.

अर्थात यातून जेते आणि पराजित असे दोन पक्ष तयार होतात. सुरवातीला फ्लायकॅचर नर-माद्यांची संख्या साधारण सारखीच, त्यामुळे प्रत्येकीला नर-वर मिळतो पण प्रत्येक द्विभार्या-धारी नरामागे एक दुर्दैवी नर जोडीविना उरतो. बहुभार्यावाले नर हे या स्पर्धेतले महाविजेते. यांना वर्षाला सरासरी ८.१ पिल्ले होतात उलटपक्षी एक-पत्नी-व्रतींना सरासरी ५.५ पिल्ले होतात. बहुभार्यावाले जरा वयस्क, धष्ट आणि पुष्टही असतात. उत्तम परिसरातील  उत्तमोत्तम जागा हे पटकावतात. ह्यांची पिल्लेही मग जरा धष्टपुष्ट निपजतात. त्यांचे सरासरी वजन अन्य पित्यांच्या पिल्लांपेक्षा १०%नी अधिक भरते.  सहाजिकच अशक्त पिल्लांपेक्षा ही सशक्त पिल्ले जगण्याची, तगण्याची शक्यता अधिक.

यात महा-पराजित ठरतात ते सक्तीने ब्रम्हचर्य लादले गेलेले नर. यांना ना रतीसूख, ना मूल, ना बाळ. दुसरी पत्नी म्हणून राहिलेल्या पक्षिणीही पराभूतच. प्रथम पत्नीच्या तुलनेत यांना पिल्लांचे जास्त करावे लागते. पहिलीच्या मदतीला नरही असतो. पहिलीला चाऱ्यासाठी जेंव्हा तेरा हेलपाटे पुरतात तेंव्हा दुसरीला मात्र वीस हेलपाटे मारावे लागतात. पार थकून जाते ती. इतकी, की या श्रमाने ती कधी कधी अकाली मरते. कितीही पंख-पाय आपटले तरीही एकटीने संसाराचा गाडा ओढणे अशक्य होऊन जाते. जोडीने मिळवलेले दाणापाणी आणि एकटीने मिळवलेले दाणापाणी यात फरक पडतोच. दुसरीची काही पिल्ले उपाशी मरतात. पहीलीची सरासरी ५.४ पिल्लं जगतात तर दुसरीची सरासरी ३.४ पिल्ले फक्त. जी जगतात तीही पहिलीच्या पिल्लांपेक्षा अशक्त असतात; हिवाळा, स्थलांतर वगैरे त्यांना झेपत नाही.

ही हृदयद्रावक आकडेवारी पहाता या पक्षिणी ‘दुसरेपण’ स्वीकारतातच का असा प्रश्न पडतो. वैराण क्षेत्रातील, दुबळ्या नराची पहिली होण्यापेक्षा, धट्याकट्या नराची दुर्लक्षित दुसरी होणे चांगले; मिळमिळीत सौभाग्यापेक्षा ढळढळीत दुसरेपण बरे;  असा विचार ह्या पक्षिणी करतात, असा जीवशास्त्रज्ञांचा कयास होता. (विवाहित श्रीमंत पुरुष संभाव्य रखेलीला अशीच तर लालूच दाखवतात.) पण असे दिसते की पक्षिणी असा विचार करत नाहीत. त्या फसगत होऊन या जाळ्यात ओढल्या जातात.

नर-वरांच्या या चलाखीतली मेख म्हणजे, दुसरे घरटे हे पहिल्यापासून  चांगले शंभर एक यार्ड दूर असते. मधे इतरांची घरे/प्रदेश असतात. हे चलाख नर शेजारच्याच घरट्यात शेज-शेजार मुळीच शोधत नाहीत. सखी शेजारीणीशीच सूत जुळवले, तर दोन्ही घरी

जाण्यायेण्यातला वेळ वाचेल, पिल्लांकडे अधिक लक्ष देता येईल, शिवाय आसपासच येणेजाणे असल्यामुळे, आपल्या अनुपस्थितीत, आपलीच घरवाली बेवफा होणार नाही यावरही लक्ष ठेवता येईल. पण हे सगळे तोटे स्वीकारून द्विभार्यावाले नर, दूरवरची दुसरी भार्या करतात. दुसरीला पहिलीचा थांगपत्ता लागू नये म्हणून ही काळजी घेतली जाते. या घरचा विचित्र नेमानेमच असा, की पाईड फ्लायकॅचरच्या दुसरीला पडते घ्यावेच लागते. एकदा अंडी घातल्यावर आपला जोडीदार बाहेरख्याली आहे हे कळूनही उपयोग काही नसतो. आहेत ती अंडी सोडून देण्यापेक्षा उबवणे चांगले. ही अंडी सोडून, दुसरा नर जरी गाठला, तरी तो तरी एकनिष्ठ असेल, पहिल्यापेक्षा बरा असेल कशावरुन? शेवटी इथून तिथून नर सगळे सारखेच.

पाईड फ्लायकॅचर नरांच्या उरलेल्या व्युहाला शास्त्रज्ञांनी  नीती-निरपेक्ष नाव दिले आहे, ‘बहुविध प्रजनन व्यूह’ (ब.प्र.व्यू. अर्थात Mixed Reproductive Strategy). याचा अर्थ असा की एकीशी समागम उरकल्यावर हे नर अन्य नरांनी पटवलेल्या माद्यांच्या मागे लागतात. घरवाला जर्रा कुठे बाहेर गेलाय असे दिसले की घरवालीशी संग करायला बघतात, बरेचदा हे जमून जाते. काही तारस्वरात गात आपला इरादा स्पष्ट करतात तर काही गुपचूप झडप घालून संधी साधतात. यात न बोलता, करूनसवरून नामानिराळे रहाणारे अधिक यशस्वी होतात.

ह्या शिंदळकीचे प्रमाण मानवी कल्पनेबाहेरचे आहे. प्रसिद्ध युरोपिअन संगीतकार मोझार्टच्या ‘डॉन जिओव्हानि’ ह्या संगीतनाट्यातला (Opera) डॉनचा चाकर, लोपेरल्लो, मादाम इलेव्हिराला मोठया टेचात सांगतो की, ‘डॉननी स्पेनमधेच एक हजार तीन स्त्रिया केल्या आहेत’. हे वाचून आपण अचंबित होतो, पण मानवी आयुर्मान बघीतले तर हे काहीच नाही. समजा डॉनला हे कर्तृत्व गाजवायला तीस वर्ष लागली असे समजले, तर त्यानी दर अकरा दिवसाला एक स्पॅनिश बाई केली असा हिशोब निघतो. उलटपक्षी जर नर पाईड फ्लायकॅचर जर्रा कुठे इकडे तिकडे गेला की तर दहाव्याच मिनिटाला दुसऱ्या नराचा डाका पडतो आणि चौतिसाव्या मिनिटाला तो मादीशी जुगलेला असतो. सुमारे एकोणतीस टक्के समागम हे असे दांपत्य-बाह्य संबंध (दां.बा.सं.) असतात आणि चोवीस टक्के पिल्ले ‘अनौरस’ असतात. बरेचदा हा चितचोर घुसखोर, स्मार्ट शेजारीच असतो.

ह्या भानगडीत पार मार खातो तो फसगत झालेला नर. त्याच्यासाठी दां.बा.सं. आणि ब.प्र.व्यू. म्हणजे उत्क्रांतीदृष्टया आफतच. त्याच्या इवल्याश्या आयुष्यातला एक हंगाम, स्वतःची जनुके नसलेल्या, अशा  दुसऱ्याच्याच पिल्लांना भरवण्यात गेलेला आहे.  दांपत्य-बाह्य-संबंध ठेवणारा बाहेरख्याली नर हा वरवर पहाता भाग्यवान वाटतो पण हा ताळेबंद इतका सोपा नाही. तुम्ही ‘बाहेर’ जाताच तुमच्याही घरात बाहेरचा घुसू शकतो. तुमच्या नारीशी त्याचा अंगसंग रंगू शकतो. पहिल्या मादीच्या आसपास दहा यार्डा दरम्यान दांपत्य-बाह्य संबंध जुळणे अवघड. पण याहून लांब जाऊन प्रयत्न केला तर सूत जुळू शकते, पण मग मागे काय होईल हे कोणी सांगावे? यामुळेच बहुपत्नीवाल्या नरासही ‘बहुविध प्रजनन व्यूह’ हा जोखमीचा असतो. दोन्ही घरी लक्ष ठेवता ठेवता त्याची पुरती तारांबळ उडते. त्यातच स्वतःचे बाहेर कुठे जुळतंय का हे हेरण्याचा त्याचा प्रयत्न जारीच असतो.

दर पंचवीस मिनिटाला हे आसपास हुंगून येतात तर दर अकरा मिनिटाला आसपासचा कोणी यांच्या घरवालीसाठी गळ टाकून बघत असतो. अर्ध्या वेळी तर हे तिसरीकडे भानगडबाजीत रमलेले असताना ह्यांच्या घरी लफडे रंगात आलेले असते.

ह्यावरुन असे वाटेल की बहुविध प्रजनन व्यूहाचा नराला विशेष फायदा नाहीच. पण हे पाईड फ्लायकॅचरबुवा भलतेच हुशार, घरट्यात आलेल्या मादीला अंगाखाली घेईपर्यंत ते तिथल्या तिथेच घुटमळत रहातात. तिच्यावर बारीक नजर ठेवतात. एकदा तिच्याशी संग फत्ते झाला की मगच हे बाहेर इश्कबाजी करायला जातात.

.......

नर-मादीच्या आदीम झगड्याचे प्राणीजगतातील हे विहंगम दर्शन, आता यात माणूस कुठे बसतो हे पाहूया. अन्य बाबतील एकमेवाद्वितीय असलेली मानवी लैंगिकता नर नारीच्या झगड्यात मात्र अन्यांसारखीच आहे. अंतर्गत फलन आणि जोडीने पालकत्व करणाऱ्या अन्य प्राणी प्रजातींशी मानवी लैंगिकता मिळतीजुळती आहे. बाह्यफलन आणि एकल पालकत्व किंवा अंडी-पिल्ली वाऱ्यावर सोडणाऱ्या प्रजातीपेक्षा ती भिन्न आहे.

सर्व पक्षी (ब्रश टर्की वगळून) आणि अन्य सस्तन प्राण्यांप्रमाणे माणसाचे पिल्लू जन्मतः अगदी असहाय्य असते. ते स्वतंत्रपणे जगू शकत नाही. आपले आपण अन्नपाणी शोधून आई-बापाविना रहायला माणसाच्या अपत्याला इतर अनेक प्राण्यांपेक्षा खूप खूप वेळ लागतो. म्हणुनच पालकांकडून सांभाळ अत्यावश्यक ठरतो. प्रश्न एवढाच की सांभाळायचे कोणी? आईनी? बापानी? का दोघांनी?

प्राण्यांमध्ये, त्या नवजात जीवात कोणाची गुंतवणूक जास्त, पोरांची जबाबदारी घेतल्यास प्रजननाच्या कोणत्या संधी गमवाव्या लागतात आणि मातृत्वा/पितृत्वा बद्दल विश्वास; यावर याचे उत्तर ठरते हे आपण पहिले. यातल्या पहिल्या घटकाचा विचार करता, स्त्रीने पुरुषापेक्षा अधिक गुंतवणूक केलेलीच असते. फलनसमयी स्त्रीबीज हे पुरुषबीजापेक्षा कितीतरी मोठे असते. अर्थात स्खलित वीर्यातील सर्व पुरुष बीजांचा विचार केल्यास हे गणित बरोबरीचे किंवा उलटे सुद्धा होईल. फलन होताच पुढे नऊ महिने नऊ दिवस स्त्रीने एकटीच्याच बळावर गर्भ पोसायचा आहे. मग काही काळ त्याला अंगावर पाजायचे आहे. सुमारे दहा हजार वर्षापूर्वी शेतीचा शोध लागेपर्यंत, भटक्या अवस्थेतील सर्व समाजात, मूल चार चार वर्ष अंगावरच प्यायचे. मलाही अगदी स्पष्ट आठवतय, माझी पत्नी जेंव्हा आमच्या मुलाला अंगावर पाजत होती तेंव्हा फ्रीजमधले अन्नपदार्थ फटाफट संपायचे. स्तनपानाला अफाट उर्जा लागते. साधारण कष्ट करणाऱ्या पुरुषापेक्षाही स्तनदा मातेला जास्त कॅलरीज लागतात. एकूणच बायकांना स्तनपानापेक्षा जास्त उर्जेची गरज फक्त मॅरॅथॉनसाठी तयारी करताना वगैरे लागते. तेंव्हा शय्यासोबत होताच,

पतीच्या वा प्रेमिकाच्या डोळ्याला डोळा भिडवून कोणीही स्त्री, ‘हा गर्भ जगावासा वाटत असेल तर तूच त्याची काळजी घे, मी काही त्याला सांभाळणार नाही!’, असे म्हणू  शकत नाही. ही पोकळ वल्गना आहे हे त्याच्या तत्काळ लक्षात येईल.

स्त्री पुरुषांच्या बालसंगोपनातील सहभागावर परिणाम करणारा दुसरा घटक म्हणजे, यामुळे वाया जाणाऱ्या प्रजननाच्या अन्य संधी. गरोदरपण आणि (भटक्या अवस्थेत) स्तनपान यासाठी स्त्रीला इतका वेळ द्यावा लागतो की दुसऱ्या अपत्याचा विचार अशक्यच. पूर्वी दिवसभर मुलाला थोड्याथोड्या वेळाने सतत अंगावर घेतले जात असे. ह्यामुळे निर्माण होणाऱ्या संप्रेरकांमुळे पाळीच बंद होत असे. भटक्यांच्या बायकांना बऱ्याच वर्षाच्या अंतराने मुले होत असत. आधुनिक समाजात, वरचे दूध पाजल्याने किंवा सोयीसाठी कमी वेळा अंगावर घेतल्याने, स्त्री काही महिन्यातच पुन्हा गर्भार राहू शकते. अशामुळे पाळीही लगेच येते. असे जरी असले तरी, अंगावर न पाजणाऱ्या आणि गर्भनिरोधक न वापरणाऱ्या ललनेचा  पाळणाही, वर्षाच्या आत क्वचितच हलतो. आयुष्यात एका बाईला डझनापेक्षा जास्त मुले क्वचितच होतात. आयुष्यात जास्तीजास्त मुले होण्याचा उच्चांक एकोणसत्तर आहे. (एकोणीसाव्या शतकातील एक मॉस्कोवासी बाई, हीला बरीच तिळी झाली). ही बायकांची महत्तम कामगिरी. पण पुरुषांची ‘काम’गिरी पुढे ही थिटी वाटायला लागेल.

जास्त नवरे केल्याने स्त्रीला अधिक मुले होत नाहीत. बहुपतित्वाची चाल अगदी मोजक्याच मानवी समाजात दिसते. अशी प्रथा असणाऱ्या तिबेटमधील ट्रे-बा जमातीचा बराच अभ्यास झाला आहे. इथलीही सरासरी पहाता, दोन नवरे असणाऱ्यांना, एक नवरावाली इतकीच मुले होतात. बहुपतीत्वाच्या चाली मागील खरे कारण हे जमिनीचे वाटप होऊ नये हे आहे. ट्रे-बा समाजात भाऊ भाऊ बरेचदा एकाच स्त्रीशी विवाहबद्ध झालेले असतात. अशाने आधीच लहान असलेलल्या शेतीचे आणखी तुकडे पडत नाहीत.

म्हणजेच  बालसंगोपनाची जबाबदारी ‘स्वीकारल्यामुळे’ स्त्रीला  प्रजननाच्या अन्य नेत्रदीपक संधींवर पाणी वगैरे सोडावे लागत नाही. या उलट फालारोप पक्षिणीने एकच नर वरल्यास तिला  सरासरी १.३ पिल्ले निपजतात, दोघांबरोबर अंगसंग रंगल्यास तिला २.२ पिल्ले होतात, तर तिघांबरोबर संधान साधले तर ३.७ पिल्ले होतात. स्त्री पुरुषात हा विशेष भेद आहे. एकाच पुरुषाने जगातल्या तमाम बायका फळवणे, हे प्रत्यक्षात नाही, तरी कल्पनेत शक्य आहे हे आपण आधी बघितलेच आहे. ट्रे-बांच्या बायकांचे बहुपतित्व हे जनुकीय दृष्ट्या आतबट्याचे आहे. याउलट मोर्मोनात असलेली बहुपत्नीत्वाची चाल मोर्मोन पुरुषांना एकोणीसाव्या शतकात भरभरून देऊन गेली. एक बायको केलेल्यांना सरासरी सात मुले होत, तर द्विभार्याधारकांना सोळा आणि त्रीभार्यावंतांना वीस अपत्ये होत होती. तिथल्या चर्चमधील प्रभूसेवकांना सरासरी पाच बायका आणि पंचवीस लेकरे असत.

बहुपत्नीत्वाचे हे फायदे तर काहीच नाहीत. आजही राजेशाहीच्या एकछत्री अंमलाखाली साऱ्याच नाड्या राजांच्या हातात असतात. ह्यांना बरीच अनौरस संतती असते आणि  त्यांचे पालनपोषण, परस्पर होत असते. ह्यांना पैची तोशीश पडत नाही.  एकोणीसाव्या शतकात हैदराबादच्या निझामाच्या भेटीचा वृतांत एका प्रवाशाने लिहिला आहे. त्या भेटी दरम्यान आठवड्याभरातच निझामाच्या चार बायका बाळंत झाल्या आणि पुढच्या आठवडयात आणखी नऊ बायका प्रसूत होणार होत्या. मोरोक्कोच्या रक्तपिपासू सम्राट इस्माईलची ह्या बाबतीतली कामगिरी उच्चांकी म्हणता येईल. आयुष्यात ह्याला सातशे पुत्र आणि साधारण तेवढ्याच कन्या झाल्या असाव्यात. कन्या कोणी मोजलेल्या नाहीत. ह्या आकडेवारीवरुन  असे दिसते की एकच नारी भोगून, तीच्यापासूनची संतती सांभाळणारा पुरुष, हा प्रचंड पर्यायी शक्यता आधीच नाकारत असतो.

बालसंगोपन बायकांना धार्जिणे आहे आणि पुरुषांना जनुकीय फायद्याचे नाही, ह्याचे उर्वरित कारण म्हणजे पितृत्वाबद्दलची सततची, रास्त, साशंकता. ही तर अंतर्गत फलन असणाऱ्या सर्व प्रजातीच्या नरांची चिंता. पोरं सांभाळताना, आपण नकळत दुसऱ्याची पोरं तर वाढवत नाही ना, ही जोखीम पुरुषांनी घेतलेलीच असते. पितृत्वाची सर्वाधिक खात्री हवी असेल तर आपल्या स्त्रीचा परपुरुषाशी संपर्क टाळणे सर्वोत्तम. समाजातल्या कित्येक  घृणास्पद, पुरुषी, चालीरीतींमागे पितृत्वाबद्दलची साशंकता, हे जीवशास्त्रीय तथ्य आहे. कौमार्याची खात्री असेल तर नवरीची किंमत जास्त, स्त्रीच्या वैवाहिक स्थितीशी निगडीत

व्यभिचाराचे कायदे (पुरुषाची वैवाहिक स्थिती गैरलागू), बायकांना सतत सोबत कोणीतरी हवे, त्यांनी चार भिंतींच्या आतच रहायला हवे, कामभावना नष्ट करणारी, स्त्रियांची शिश्निका उडवणारी, ‘खतना’ नामे स्त्रियांची सुंता, बाह्य जननेंद्रिये चक्क शिवून टाकणे... ह्या आणि अशा साऱ्या प्रथा याच भयगंडापोटी जन्मलेल्या आहेत.

गुंतवणुकीतील लिंगसापेक्ष फरक, पालकत्वामुळे वाया दवडाव्या लागणाऱ्या प्रजननाच्या अन्य शक्यता आणि पितृत्वाबद्दल साशंकता; ह्या तिनही घटकांमुळे बायका-मुलांचा परित्याग करण्याकडे, स्त्रियांपेक्षा पुरुषांचा कल जास्त असतो. पण तरीही पुरुषाला हमिंगबर्ड किंवा वाघ किंवा इतर अनेक प्रजातीतील नरासारखे, आपला कार्यभाग उरकला की गेला उडत किंवा गेला निघून, असे नाही करता येत. आपण गेलो तरी आपली परित्यक्ता पडेल ते काम करून,  आपली जनुके वाढवेल अशा निश्चिंत भावनेने इतर नर वागतात. पण माणसाच्या  लेकरांना दोन्ही पालक लागतात. पारंपारिक समाजात तर लागतातच लागतात. बापाच्या बालसंगोपनातील सहभागाला, संगोपनाशिवाय इतरही अनेक अदृष्य आयाम आहेत. ह्या साऱ्यांचा विचार आपण पाचव्या प्रकरणात करणारच आहोत. पारंपारिक समाजातील बहुतेक पुरुष आपल्या पत्नी आणि मुलांच्या कल्याणासाठी झटतच असतात. निव्वळ भक्षकांपासून नाही तर आसपासच्या भुभूक्षित पुरुषांपासूनही ते कुटुंबाचे संरक्षण करतात.  आसपासच्या पुरुषांना त्या बाईत रस असतो आणि तीची मुले (ह्यांची संभाव्य सावत्र मुले), म्हणजे ह्यांचे तापदायक जनुकीय स्पर्धक असतात. बहुतेक पुरुष कुटुंबासाठी अन्न कमावतात, कुटुंबाची शेतीवाडी सांभाळून त्यातून उत्पन्न घेतात, घर बांधतात, बागबगीचा राखतात, मुलांना, विशेषतः मुलग्यांना, त्यांचा निभाव लागेल असे शिक्षण देतात आणि एकूणच कष्टाची कामे करतात.

स्त्री-पुरुषांना पालकत्व पत्करण्याची जनुकीय किंमत चुकवावी लागते आणि दोघांसाठी ती वेगवेगळी असते. या  जीवशास्त्रीय सत्यामुळे विवाहबाह्य संबंधांकडे पहाण्याचा दोघांचा दृष्टीकोन भिन्न आहे. माणसाच्या मुलांना बापाचीही गरज आहे. तेंव्हा विवाहित स्त्रीशीच  विवाहबाह्य संबंध ठेवणे हे पुरुषाला सर्वात फायदेशीर. कारण होणारी संतती, इथे तिचा पती परस्पर पोसणार असतो. विवाहितेशी नातेबाह्य संभोग म्हणजे त्या पुरुषाचा अपत्यसंभव वधारणार पण स्त्रीचा नाही वधारणार. नातेबाह्य संबंध ठेवण्यात हा फरक निर्णायक ठरतो. अशा संबंधां संबंधी स्त्रीपुरुषांच्या प्रेरणा भिन्न असतात ते ह्या निर्णायक फरकामुळे. पुरुषांना लैंगिक वैविध्य, तात्पुरते संबंध, हे सारे भावते असे जगभरची सर्वेक्षणे सांगतात. ह्या वर्तनामुळे पुरुषांची जनुके अधिकाधिक संक्रमित होतात, पण स्त्रीची मात्र नाही. ह्या  पुरुषी वर्तनाची अशी संगती लागते. ह्याउलट, अनेक स्त्रियांचे स्वानुभवाचे बोल असे सांगतात की, विवाहबाह्य संबंधासाठी स्त्री तयार होते, ती हरपलेल्या वैवाहिक सुखासाठी. अशा स्त्रिया पुनर्विवाहाच्या किंवा दीर्घ विवाहबाह्य नात्याच्या शोधात असतात. हा दुसरा पुरुष, नवऱ्यापेक्षाही जास्त पैसाअडका, अधिक पतप्रतिष्ठा आणि चांगली जनुके बाळगून असणारा हवा असतो.

प्रकरण १ सर्वात विचित्र कामजीवन जगणारा प्राणी

जारेड डायमंड यांच्या 'व्हाय इज सेक्स फन' या लाजवाब पुस्तकाचा सुरस मराठी भावानुवाद

प्रकरण १

सर्वात विचित्र कामजीवन जगणारा प्राणी

तुमच्या कुत्र्याला जर तुमच्या सारखीच अक्कल असती आणि जर त्याला बोलता येत असते आणि जर तुमच्या कामजीवनाबद्दल त्याला विचारले असते तर त्याचे भाष्य  ऐकून तुम्ही सर्द झाला असतात. तो श्वानउवाच साधरणपणे असा काहीतरी असता...

“ही घृणास्पद माणसे महिन्याच्या कोणत्याही दिवशी संभोग करतात! बार्बराला मनोमन माहित असते की नुकतीच पाळी येऊन गेली आहे, आपण आता माजावर नाही, आता संभोग करून दिवस रहाणार नाहीत, तरीही तिची तशी मागणी असते. जॉनरावही सतत वखवखलेला असतो, अपत्य-संभव असो वा नसो. या उप्परही तुम्हाला काही भयंकर ऐकायचे असेल तर सांगतो, बार्बराला दिवस होते तेंव्हाही दोघे एकत्र येत होते! कधी कधी बार्बराचे सासू-सासरे येतात, त्यांच्याही खोलीतून हे असले आवाज येत असतात, म्हणजे बघा! सासूबाईंची पाळी जाऊनही आता बरीच वर्ष झाली म्हणे. म्हणजे संततीचा प्रश्नच मिटला. तरीही सासुबाईंना ह्यात रस फार आणि सासरेबुवाही सदा तैय्यार. सगळे मुसळ केरात, हे ठाऊक असूनही. जॉन-बार्बरा काय किंवा जॉनचे आई-वडील काय, विचित्रच आहेत. उजळ माथ्याने, चार कुत्र्यांसमोर करावेत असे सगळे उद्योग, ह्यांच्या बाबतीत बंद दाराआड चालतात.”

                                                  

हा श्वान उवाच समजावून घ्यायचा असेल तर, आपण आधी कामाचाराबद्दलचा आपला मानवकेंद्री दृष्टीकोन सोडून द्यायला हवा. चालू जमान्यात, आपल्या आदर्शाच्या साच्यात न बसणाऱ्यांचा अनमान करणे हे कोतेपणाचे आणि पूर्वग्रहदूषित समजले जाते. कोतेपणाचे असे प्रकार ‘भेदाभेद अमंगळ’ म्हणून प्रसिद्ध आहेत; उदाः वर्णभेद, लिंगभेद, युरोपकेंद्री दृष्टीकोन अथवा शिश्नकेंद्री दृष्टीकोन. या भेदाभेदाच्या भाऊगर्दीत आता आणखी एका अमंगळ भेदाची भर प्राणीमित्रांनी घातली आहे; ‘प्रजाती’भेद (Species-ism). जगातल्या तीस कोटी अन्य प्राणीमात्रांच्या दृष्टीनी, कामव्यवहाराबद्दलच्या आदर्शाच्या आपल्या मानवी कल्पना, ह्या अगदीच विकृत, प्रजाती-वादी आणि मानवकेंद्री म्हणायला हव्यात. तसेच वनस्पती, बुरश्या आणि सूक्ष्मजंतूंच्या दृष्टीनेही आपण विकृतच ठरू. पण एवढा विशाल दृष्टीकोन परवडणारा नाही. मीही अजून माझ्या ‘प्राणीकेंद्री’पणातून पूर्ण मुक्त नाही. तेंव्हा अन्य ‘प्राणी’मात्रांशी तुलना करता करता मानवी लैंगिकता तपासणे एवढाच ह्या पुस्तकाचा पैस आहे, विस्तार आहे.

जगातल्या सस्तन प्राण्यांच्या ४३०० प्रजातींशी तुलना करता मानवी लैंगिकता कशी दिसते ते आपण सुरवातीला पाहू. बहुतेक सस्तन प्राण्यांमध्ये, जोडीने संसार आणि जोडीने पिल्लांचे संगोपन असा प्रकार नसतो. बहुतेकदा एरवी वेगवेगळे रहाणारे नर मादी निव्वळ समागमापुरते एकत्र येतात. परिणामी  पिल्लांवर पितृछत्र वगैरे नसते; पुं-बीज वगळता नराची मादीत किंवा संततीत कोणतीच गुंतवणूक नसते.

सिंह, कोल्हे, चिम्पान्झी, अनेक तृणभक्षी (hoofed mammals), अशा कळपाने रहाणाऱ्या बहुतेक सस्तन प्रजातीतही जोड्या जोड्या आढळत नाहीत. कळपातले नर आपले पिल्लू वेगळे  ओळखतात, इतर बछड्यांपेक्षा त्याची विशेष काळजी घेतात, असे काही दिसत नाही. अर्थात कोणत्या पिल्लाचा बाप कोण ह्याचा उलगडाही अभ्यासकांना अगदी अलीकडे व्हायला लागला आहे. डीएनए फिंगरप्रिंटींग तपासणीचा हा प्रताप. सर्व नियमांना असतात तसे ह्याही नियमाला काही अपवाद आहेत. बहु-नारी-गमनी झेब्रे, जनानखाना बाळगून असणारे गोरिला, एकपत्नीव्रती गिब्बन आणि सॅडलबॅक तामेरीन माकड हे पिल्लांना पितृछाया पुरवणारे अपवादात्मक पिते. पैकी तामेरीन माकडीण दोन नर ‘ठेऊन’ असते, हे विशेष.

सस्तन प्राण्यांच्या कळपात सेक्स, संभोग, ही चव्हाट्यावर, इतरांदेखत साधायची गोष्ट आहे. बार्बरी मकाक्वे माकडीण माजावर आली रे आली की टोळीतल्या प्रत्येक नराशी रत होते आणि इतर नरवरांपासून, हा प्रकार लपवण्याचा जराही प्रयत्न करत नाही. चारचौघातल्या संभोगाच्या ह्याही नियमाला चिम्पान्झी अपवाद आहेत.  चिम्पान्झी आणि त्याची चिम्पान्झीण काही दिवसासाठी कळपातून पळून जातात. पण इकडच्या स्वारीबरोबर तिकडे सगळे उरकल्यावर चिम्पान्झीणी पुन्हा टोळीतल्या इतर नरांशी खुशाल जुगतात.

बहुतेक सस्तन प्राण्यांच्या वयात आलेल्या माद्यात, पाळीच्या नेमक्या काळात, माजावर आल्याची लक्षणे स्पष्ट दिसतात. आता बीज निर्मिती झाली असून आपण फळू शकतो असे खुले आमंत्रण त्या मिरवत असतात. असे मिरवणे, अशी जाहिरातबाजी कधी दृश्य असते (उदाः बाह्यांग लालेलाल होते), कधी खास वास सोडले जातात, कधी विशिष्ठ आवाज काढले जातात तर कधी खुलेआम, पार्श्वभाग उचलून, नराला बाह्यांग नजर केले जाते. मीलनाचा हा संकेत निव्वळ फलनक्षम काळापुरताच असतो, इतर वेळी माद्या काम-निरस असतात, नरांनाही  कामाकर्षक वाटत नाहीत आणि कामातुर नरांच्या कामुक चाळ्यांना त्याही भिक घालत नाहीत. म्हणजेच निव्वळ सुखासाठी संभोग असा प्रकार नसून, फलन हाच त्याचा प्रधान हेतूने दिसतो. याही नियमाला सन्मान्य अपवाद आहेत; उदाः बोनोबो माकडे आणि डॉल्फिन मासे. यांच्यात फलनक्षमतेचा आणि शरीर संबंधाचा अर्थाअर्थी संबंध नाही.

सस्तन प्राण्यात ऋतूसमाप्तीही (मेनोपॉज, पाळी जाणे) सार्वत्रिक नाही. माणसात जननक्षम कालावधीच्या अखेरीस ऋतूसमाप्तीद्वारे जननक्षमता अगदी झटपट संपुष्टात येते. जननक्षमता संपूनही नैसर्गिक, पण वांझ आयुर्मान, बरेच असते. पण बहुतेक सस्तनप्राणी मृत्यूपर्यंत जननक्षम असतात किंवा वयानुसार त्यांची जननक्षमता ओसरते, पूर्ण संपत मात्र नाही.

..............

अन्य सस्तन प्राण्यांचे कामजीवन आणि मानवी कामजीवन यांची तुलना करता काय बरे दिसत? आपण ज्याला प्राकृत (Normal) लैंगिक वर्तन समजतो ते म्हणजे...

1.     बहुतेक मानवी समाजातील बहुतेक स्त्री-पुरुष दीर्घकालीन नात्यात गुंततात (विवाह). या नात्याला आणि त्यातील परस्परांप्रतीच्या कर्तव्यांना  सामाजिक मान्यता असते. लैंगिक निष्ठा आणि वारंवार समागम या नात्यात अनुस्यूत असतो.

2.     लैंगिक भागीदारी बरोबरच लग्नातून निपजणाऱ्या संततिची जोडीनं देखभालही केली जाते. मानवी समाजात पुरुष आणि स्त्री दोघेही ही जबाबदारी पार पाडतात.

3.     जोडीने (वा कधी कधी अंगवस्त्र बाळगून) असणारे नवरा बायको (बायका) हे (गिब्बन माकडांसारखे) आपला आपला प्रदेश राखत, इतरांना त्यात मज्जाव करत, ‘दुक्कलकोंडे’ रहात नाहीत. उलट अन्य जोडप्यांशी आर्थिक सहकार्य करत सामायिक प्रदेशात वहिवाट मिळवतात.

4.     विवाहित जोडप्यात समागम हा सहसा खाजगीत उरकला जातो. जनाची लाज राखली जाते.

5.     मानवी बीजोत्पादन छुपे असते. ते उघडपणे मिरवायची सोयच नाही. नेमके बीजोत्पादन कधी झाले याचा पत्ता ना नवऱ्याला लागतो ना स्वतः बायकोला. स्त्रीची काम-कामना ही फलनकालापुरती मर्यादित नसते. ती सार्वकालीन असते. त्यामुळे बहुतेक मानवी शरीरसंबंध हे फलनदृष्टया निष्फळ ठरतात. थोडक्यात मानवी संभोग म्हणजे रेतनाची सोय तर आहेच पण यापेक्षाही रतीसुखाची-मदनसुखाची सोय होय.

6.     चाळीशी-पन्नाशीत महिलांची पाळी जाते. जननक्षमता संपते. पुरुषांमध्ये हा प्रकार नाही. वैयक्तिकरित्या संततीप्राप्तीत काही अडचणी उद्भवू शकतात पण वयानुरूप सर्वच पुरुषांची जननक्षमता संपते असा प्रकार नसतो.

जिथे प्राकृत आहे तिथे विकृतही आहेच. सहसा जे सार्वत्रिक ते प्राकृत आणि अपवाद ते विकृत असे समजले जाते. इतर आचारांप्रमाणे कामाचारालाही हाच नियम लागू आहे. मागील दोन पानांत मी सर्वसाधारण म्हणून सांगितलेल्या नियमांना, जरी तुम्ही वाचता वाचता अपवाद शोधले असलेत, तरी सर्वसाधारण नियम म्हणूत ते ग्राह्य आहेतच. उदाः वैवाहिक निष्ठेला कायद्यानी अथवा परंपरेनी  मान्यता असलेल्या  समाजातही, विवाहपूर्व संबंध, विवाहबाह्य संबंध आणि अल्पकालीन संबंध घडतातच. ‘रात गयी, बात गयी’ असेही घडते. वाघ किंवा ओरांगउटांग हे नेहमीच एका रात्रीचे सांगाती असतात; तर  बहुतेक जनता वर्षानुवर्ष, दशकानुदशके आपापल्या जोडीदाराशी एकनिष्ठ असते. अमेरिकेत, इंग्लंडमधे आणि इटलीत, अर्धशतकभर चालू असलेल्या जनुकीय पितृत्व चाचण्यामधून, बहुसंख्य बालकांचे पितृत्व हे नवऱ्याकडे किंवा वर्षानुवर्षाच्या बॉयफ्रेंडकडेच जाते असेच दिसून आले आहे.

मानवी समाज एक पती/पत्नी व्रती आहे हे वाचूनही काहींना आश्चर्य वाटेल. बरीचशी माणसे एका वेळी एक पती/पत्नी व्रती असतात. काही देशात बहुपत्नीत्व कायदेमान्य आहे तर बहुपतित्वाची चालही काही समाजात दिसते. राज्यसंस्था विकसित होण्यापूर्वी बहुतेक ठिकाणी बहुपत्नीत्वाची चाल होती. पण आजही, अनेक बायका करणे विधिसंमत असलेल्या समाजातही, बहुतेक पुरुष एकावेळी एकच लग्न करतात. अनेक बायका करणारा आणि सांभाळणारा एखादाच तालेवार. जनानखाना म्हणताच डोळ्यापुढे येणारी अरबी किंवा भारतीय राजेरजवाड्यांची  चित्र ही अगदी अलीकडची कथा आहे. राज्यसत्तेच्या उदयाबरोबर मोजक्याच माणसांकडे अमाप संपत्ती साठली आणि हे शक्य झाले. म्हणुनच सर्वसाधारण म्हणून सांगितलेला नियम योग्यच आहे: बहुतेक समाजातील, बहुतेक माणसे, ही बहुतेक वेळी, एकाच, कायदेमान्य जोडीदाराशी, प्रदीर्घ काळ एकनिष्ठ रहातात.

लग्न हे दोघांनी मिळून मुलांचे संगोपन करण्यासाठी आहे. हे वाचूनही काहींना आश्चर्याचा धक्का बसला असेल. कारण बहुतेक मुलांचे लालन-पालन-पोषण बाबांपेक्षा आईच करते. पुढारलेल्या देशात तर आपले मूल एकटीने सांभाळणाऱ्या कुमारीमातांचे प्रमाण बरेच आहे. पण तरीही, बहुतेक मुलांना बापाकडून प्रेम, पोषण, शिक्षण, संरक्षण, निवारा आणि पैसा पुरवला जातो, हे सर्वसाधारणपणे सत्य आहेच.

प्रदीर्घ दांपत्यजीवन, जोडीने पालकत्व, खाजगीत समागम, अन्य जोड्यांच्या बरोबर सहजीवन, छुपे बीजोत्पादन, सदैव भोगक्षम नारी, सुखासाठी कामक्रीडा आणि ऋतुसामाप्ती; ही मानवी लैंगिक जीवनाची वैशिष्ठ्ये ठरतात. ही आपल्या दृष्टीने प्राकृत (नॉर्मल) आहेत. आपल्यापेक्षा भलतेच भिन्न कामाचार असलेल्या एलिफंट सील, मार्सुपिअल उंदीर किंवा ओरांगउटांगच्या  कामकथा कधी आपल्यातील वासना चाळवतात, कधी चकित करतात, तर कधी शिसारी आणतात. त्यांचे कामजीवन आपल्याला अगदी विचित्र वाटते. पण हा तर आपल्या अति प्रजातीखोर दृष्टीकोनाचा परिणाम. जगातल्या ४३०० सस्तन प्रजाती आणि त्यातील आपले सगेसोयरे म्हणावेत असे कपीकुळातील वानर (चिम्पान्झी, बोनोबो, गोरिला आणि ओरांगउटांग), ह्यांच्या दृष्टीनी विचार करता, विचित्र आपण आहोत.

हा माझा दृष्टीकोनही प्राणीसृष्टीकेंद्रितच नव्हे तर चक्क अत्यंत कोता असा सस्तन-प्राणी-केंद्रित दृष्टीकोन म्हणायला हवा. सस्तन नसलेल्या जीवांशी तुलना करता आपण जरा बरे, जरा कमी विचित्र ठरतो का? सस्तनांपेक्षा इतर प्राण्यांची लैंगिक आणि सामाजिक आयुष्ये नाना परींची आहेत. सस्तनांची बाळे सहसा आई पोसते, बाप नाही. ह्याउलट काही पक्षी, बेडूक आणि मासे प्रजातीत त्यांचा बाप हा एकल पालकत्व निभावत असतो.

खोल सुद्रातील काही मत्स्य प्रजातीत नर हा मादीला चिकटलेला जणू परोपजीवी प्राणी. काही कोळी आणि कीटक माद्या तर समागम होतानाच नरावर चक्क ताव मारतात. माणसे आणि बरेचसे इतर सस्तन प्राणी वारंवार वितात, तर साल्मन मासे, ऑक्टोपस वगैरे विणीच्या एकाच धमाक्यात बरीच प्रजा जन्माला घालतात... आणि सरळ मरण पत्करतात. काही पक्षी, बेडूक, मासे आणि कीटकांतील (काही वटवाघळे आणि काळवीटसुद्धा) नर, काही परिसर हा भोग-आश्रम म्हणून राखून असतात. आपापल्या आश्रमात अधिकाधिक कन्या याव्यात म्हणून नर श्रमत असतात. या स्पर्धक नरामधून माद्या स्वयं ‘वर’ निवडतात. बरेचदा, बऱ्याच माद्या, एकाच नरावर फिदा होतात. त्याच्याशीच रततात आणि लांब कुठेतरी जाऊन त्याच्या मदतीशिवाय पिल्लं सांभाळतात.

काही बाबतीत आपल्यासारखाच काम-कारभार असणाऱ्याही काही प्रजाती आहेत. बहुतेक युरोपीय आणि उत्तर अमेरिकेतील पक्षी किमान एका हंगामापुरती  का होईना जोडी जमवतात (काही प्रजातीत जन्मभरासाठी), जोडीने पिल्लांची काळजी घेतात. बहुतेक पक्षी हे आपापले स्वतंत्र क्षेत्र राखून असतात. पण अनेक समुद्र पक्षी आपल्यासारखेच दाटीवाटीने कॉलनीत रहातात. आपल्यात नाही पण यांच्यात बीजनिर्मिती मिरवली जाते. यांच्यात मादीची कामेच्छा आणि कामक्रीडाही बीजनिर्मितीच्या आसपासच बहरते. यांच्यात सुखासाठी संभोग नसतो आणि जोड्याजोड्यात आर्थिक सामाजिक सहकार्यही जेमतेम असते किंवा नसतेच.

बोनोबो हे ही बरेचसे आपल्यासारखेच. मादीची कामेच्छा मासिक आवर्त काळापैकी बराच काळ जागृत असते, कामक्रीडेत करमणूकचाही भाग असतो आणि कळपात थोडं आर्थिक सहकार्यही असते. पण बोनोबोत आपल्यासारख्या नरमादीच्या जोड्या जोड्या नसतात, आपल्यासारखी गुप्त बीजनिर्मिती नसते आणि पितृत्वाची जाणीव आणि जबाबदारीही नसते. यातल्या बहुतेक सगळ्याच प्रजातीत ऋतूनिवृत्तीही नसते.

........

थोडक्यात काय, अगदी सस्तन-केंद्री दृष्टीकोन सोडला तरीही ‘श्वान उवाच’ सत्यच आहे म्हणायचा, आपणच विचित्र आहोत. मोरांची आणि धूमधडाक्याने पैदास करणाऱ्या मार्सुपिअल उंदरांची वागणूक आपल्याला विचित्र आणि आश्चर्यकारक वाटते, पण हे तर प्राणीसृष्टीतल्या रीतीरिवाजांच्या मर्यादेत आहेत. आपणच सगळ्यात विचित्र आहोत. जीवशास्त्रज्ञांनी वटवाघळामध्ये (हॅमर हेडेड फ्रुट बॅट) भोग-आश्रमाची पद्धत कशी काय उत्क्रांत झाली याचे अनेक सिद्धांत मांडले आहेत. पण त्यापेक्षाही आपल्या समाजातल्या कामपरंपराची संगती लावणे हे महत्वाचे आहे. आपण इतके वेगळेच का उत्क्रांत झालो?

सस्तनातील गिब्बन इ. हे छोटे कपी, Little Apes, हे आपले लांबचे सगे. आपले जवळचे नातेवाईक म्हणजे महाकपी (Great Apes) कुळातील  माकडे. या महाकपिंशी ताडून बघता हा प्रश्न आणखी टोकदार होतो. त्यातही आफ्रिकेतले चिम्पान्झी आणि बोनोबो हे महाकपी आपले सगळ्यात जवळचे नातेवाईक.

आपल्या आणि त्यांच्या जनुकीय मालात (DNAत) फक्त १.६%चा फरक. गोरिला (२.३%चा फरक) आणि आग्नेय आशियातील ओरांगउटांग (३.६%चा फरक) हे ही तसे जवळचेच. आपल्या साऱ्यांच्या समान पूर्वजांपासून चौदा कोटी वर्षापूर्वी ओरांगउटांग ही वेगळी प्रजाती निर्माण झाली. पुढे नऊ कोटी वर्षापूर्वी जे वेगळे झाले ते गोरिला झाले आणि ‘केवळ’ सात कोटी वर्षांपुर्वी, अगदी अलीकडे, चिम्पान्झी-बोनोबो, अशी एक फांदी फुटली आणि दुसऱ्या फांदीवर मानव निपजला.

(चित्र आवश्यक)

मानवी आयुर्मानाशी तुलना करता हा केवढातरी काळ भासतो, पण उत्क्रांतीच्या कालपटावर हा निमिषमात्र. पृथ्वीवर सजीव अवतरले ते तीन अब्ज वर्षापुर्वी. अर्ध्या अब्ज (पाचशे कोटी) वर्षापूर्वी कडक-कवच-धारी, जटील-रचना-धारी, भल्यामोठ्या वैविध्यपूर्ण सजीवांचे अचानक पेवच फुटले. ह्या तुलनेत आपण आणि महा-कपी नुकतेच तर वेगळे झालो आहोत. या अल्पशा काळात आपण काही महत्वाच्या बाबतीत, थोडेसे बदललो आहोत. दोन पायावर चालणे आणि मेंदूचा आकार वाढणे, या छोटयाशा बदलांनी आपले वर्तन मात्र आरपार बदलले आहे.

ताठ चाल आणि मेंदूचा आकार या बरोबरच काम वर्तणुकीतील बदल लक्षात घेतले तर मानव आणि महाकपीतील वेगळेपणाचे  तीन निर्णायक पैलू समोर येतात. ओरांगउटांग बरेचसे एकेकटे रहातात, नर-मादी समागमापुरते एकत्र येतात आणि नर पिल्लांची काळजी वहात नाहीत. प्रत्येक गोरिला बऱ्याच गोरीलीणींचा ज़नाना सांभाळून रहातो. यातल्या गर्भार आणि स्तनदा गोरीलिणी वगळता अन्य माद्यांशी हा वारंवार जुगतो.

चिम्पान्झी आणि बोनोबो हे कळपानी रहातात, जोडपी अशी टिकत नाहीत आणि त्यांच्यात पिता-पिल्ले हे नातेही दिसत नाही. मोठा मेंदू आणि ताठ कणा यांच्या निर्णायक साथीमुळे तर आपण आज माणूस झालो आहोत- आता आपण भाषा वापरतो, पुस्तकं वाचतो, टीव्ही बघतो, आपले अन्न आपणच पिकवतो वा विकत आणतो. सर्व खंड आणि सागर व्यापून आहोत आपण. आपल्या वा अन्य प्रजातीच्या प्राण्यांना आपण पिंजऱ्यात बंदिस्त करतो आणि अन्य कित्येक झाडा-प्राण्यांचे प्रच्छन्न निर्दालन करतो. याउलट महा कपी, मूकपणे जंगलात मिळेल त्या फळे-कंद-मुळावर गुजराण करतात, उष्णकटीबंधीय जंगलांमध्ये आक्रसून रहातात, कोणा प्राण्याला पिंजऱ्यात ठेवत नाहीत आणि अन्य कोणत्याही प्रजातीला काळ ठरत नाहीत. मग आपल्या विचित्र कामजीवनाची आपल्या या वैशिठ्यपूर्ण मानवावतारात नेमकी भूमिका काय आहे?

आपण आणि महाकपीतील लैंगिक भेद हे आपल्यातील अन्य भेदांशी संबंधित आहेत काय? ताठ कणा आणि मोठया मेंदूबरोबरच (आणि कदाचित त्यामुळेच) आपण जेमतेमच केसाळ आहोत, हत्यारे वापरतो, अग्नी कह्यात ठेऊन आहोत, भाषा, कला आणि लिपी आपण निर्माण केली आहे. ह्या भेदांमुळे जर आपली लैंगिकता भिन्न असेल, तर या दोहोतील दुवे  अस्पष्ट आहेत. उदाहरणार्थ अंगावरचे केस कमी असण्यानी, सुखासाठी (संततीसाठी नाही) संभोग कसा काय शक्य झाला आहे? किंवा अग्नी कह्यात आल्यामुळे, ऋतूसमाप्ती कशी काय उत्क्रांत झाली? हे काही सहजासहजी लक्षात येत नाही.

माझी तर उलटीच मांडणी आहे; ताठ कणा आणि मोठया मेंदूमुळे अग्नी, भाषा, कला आणि लिपीच्या शोध शक्य झालाच पण सुखासाठी संभोग आणि ऋतूसमाप्तीमुळेही या शोधांना थेट बळ मिळाले. .

........

मानवी लैंगिकता समजावून घ्यायची तर आधी मानवी कामाचार हे उत्क्रांतीशास्त्रातील एक गहन गूढ आहे हे लक्षात घ्यायला हवे. चार्ल्स डार्विननी जेंव्हा ‘द ओरिजिन ऑफ स्पेसीज’ या महद्ग्रंथात, जैविक उत्क्रांतीचे घटीत मांडले, तेंव्हा सजीवांच्या शरीररचनेतील साम्य, हा एकच मोठा पुरावा त्याच्यापाशी होता. सजीवांचे अवयव ‘उत्क्रांत’ होतात, कारण पिढ्यांपिढ्या त्यात ‘बदल’ घडत रहातात, असा त्याचा निष्कर्ष होता. ह्या ‘बदल’ आणि ‘उत्क्रांती’मागची कर्तुम्अकर्तुम् शक्ती म्हणजे ‘नैसर्गिक निवड’. डार्विन समजावतो की, निसर्गतः सजीवांची शरीरे थोडी थोडी वेगळी निपजतात. यातील काही बदल हे त्या सजीवाला जगायला आणि पुनरुत्पाद्नाला सहाय्यभूत ठरतात. असे सजीव हे इतरांपेक्षा वरचढ ठरतात. मग असे विशिष्ठ शारीरिक बदल असलेल्यांची प्रजा पिढ्यांपिढ्या वाढत वाढत जाते. डार्वीननंतरच्या जीवशास्त्रज्ञांनी हाच युक्तिवाद शरीरक्रियांना (उदाः रक्त, वीर्य, स्वेद तयार होणे) आणि जैवरसायनिक क्रियांनाही (उदा: अन्नाचे उर्जेत रुपांतर होणे) लागू होतो हे दाखवून दिले. त्याही  उत्क्रांत होतात म्हणुनच कोणत्याही प्राणी वा वनस्पतीच्या शरीरक्रिया, जैवरासायनिक क्रिया या त्या त्या जीवनशैलीला, परिसराला अनुकूल असतात.

आता तर उत्क्रांतीतज्ञांनी परिस्थितीनुसार, परिसरानुसार प्राणीजगतात सामाजिक संस्थाही उत्क्रांत होतात असे साधार दाखवून दिले आहे. अगदी निकटच्या नात्यातल्या प्रजातीतही

काही प्रजाती एकांतप्रेमी असतात, काही टोळक्यानी रहातात तर काही कळपानी रहातात. अशा सामाजिक वर्तनाचा जगण्यावर, तगण्यावर आणि प्रजोत्पादनावर परिणाम होत रहातो. उदाहरणार्थ अन्न हे एके ठिकाणी मिळते का अन्नासाठी दाही दिशा फिराव्या लागतात यावर आणि भक्षकांचा हल्ला होण्याची शक्यता किती यावर, एकेकटे रहाणे वा एकत्र रहाणे, यापैकी काय तगण्याला आणि प्रजोत्पादनाला पूरक आहे हे ठरत असते.

असेच घटक लैंगिक वर्तनही ठरवतात. त्या त्या प्रजातीच्या अन्नपुरवठ्यानुसार, भक्षकांच्या भीतीनुसार आणि इतर जैविक गुणानुसार काही कामाचार हे तगण्याला आणि प्रजननाला पूरक ठरतात. एकच उदाहरण द्यायचे तर मी ‘संभोगान्त-नर-भक्षणाचे’ उदाहरण देईन. काही कीटकांच्या किंवा नाकतोड्यांच्या माद्या या संभोग संपताच किंवा काही वेळा तर संभोगादरम्यानच त्या भोगी नराला खाऊन टाकतात. वरवर पहाता उत्क्रांतीच्या नियमाविरुद्ध अशी ही वागणूक. याला नराची सक्रीय संमती असते. आधी पुढाकार नरानेच घेतलेला असतो, मग तो सुटकेचा यःकिंचितही प्रयत्न करत नाही उलट स्वतःहून डोकं, छाती पुढे काढून मादीला जणू आपलाच घास भरवतो. दरम्यान पोटाचा भाग रेतनाचे आपले जीवित्कार्य सुखेनैव पार पाडत असतो.

उत्क्रांती म्हणजे नैसर्गिक निवडीत जगण्याची धडपड असा विचार केला तर या आत्मघाती स्व-नर-भक्षणाची संगतीच लागत नाही. वास्तविक नैसगिक निवडीच्या प्रभावामुळे जनुकांचे पुढच्या पिढीत संक्रमण होते. जगलात तर ही संधी वारंवार मिळण्याची शक्यता जास्त. पण ‘अधिक जगणे’ ही निव्वळ एक चाल झाली. समजा संभोगाची संधी ही क्वचित आणि

अकल्पितपणे मिळत असेल आणि त्यातून निपजणाऱ्या पिल्लांची संख्या मादीच्या उत्तम  पोषणावर थेटपणे अवलंबून असेल तर? अत्यल्प प्रजा असणाऱ्या काही कोळी आणि नाकतोड्यांमध्ये नेमके हेच आढळते. मादी सापडणे हाच मुळी दुर्लभ योग आणि असाच  योग पुन्हा जुळून येणे दैवदुर्लभ. तेंव्हा आपली जनुके पुढे संक्रमित करण्यासाठी, याच संधीचे सोने करत, एकाच प्रयत्नात अधिकाधिक संतती, हे धोरण नरासाठी सर्वात फलदायी. मादी धष्टपुष्ट असेल तर अंडी घालताना तिला अधिक शक्ती (कॅलरी) आणि प्रथिने उपलब्ध असतील. समागम उरकताच जर नर निघून गेला तर त्याला पुन्हा दुसरी मादी सापडणे मुश्कील; म्हणजे उरलेले आयुष्य व्यर्थच म्हणायचे. तेंव्हा स्वतःचे शिरकमल अर्पण करून, आपल्याच जनुकांनी फळलेली  भरपूर अंडी  तयार व्हावीत, अशी सोय साधली जाते. शिवाय नर-शीर-कमल खाता खाता मादी इतकी तल्लीन होऊन जाते की जुगायला अगदी भरपूर वेळ मिळतो, अगदी भरपूर वीर्य पतन पावते आणि अगदी भरपूर अंडी फळवली जातात. नर नाकतोड्याचे उत्क्रांतीचे तर्कगणित बिनतोड असते. आपल्याला त्यात खोट दिसते, वावगे वाटते, कारण मानववंशाच्या अन्य गुणांमुळे असला नरभक्षी व्यवहार हा आपल्यासाठी आतबट्याचाच ठरतो. बहुतेक पुरुषांना समागमाची संधी आयुष्यात वेळोवेळी प्राप्त होते आणि चांगल्या खात्यापित्या बायकाही एका वेळी एकाच, क्वचित जुळ्या, अपत्याला जन्म देतात आणि गर्भपोषक आहार म्हणून ‘वर’-भक्षण करायचे म्हटले तरी बसल्या बैठकीला खाऊन खाऊन किती खाणार?

उत्क्रांत झालेले लैंगिक व्यवहार हे पर्यावरण आणि त्या त्या प्रजातीचे जैविक गुणावगुण  या दोन्हींवर अवलंबून आहेत, हे यातून स्पष्ट व्हावे. प्रजाती गणिक या दोन्ही गोष्टी बदलतात. त्या त्या प्रजातीतील कोळ्यांची  आणि नाकतोड्यांची  अत्यल्प लोकसंख्या, त्यामुळे क्वचित होणारी आमने सामने भेट, मादीची बकासुरी पचनशक्ती आणि सु-पोषणाने सुधारणारी बीजोत्पत्ती हे सारे संभोगान्त-नर-भक्षणाच्या उत्क्रांतीला पूरक ठरले आहे. नव्या ठिकाणी वस्तीला जाताच पर्यावरणाचे आयाम लगेच बदलतील, पण अंगभूत जैविक गुणांचा पिढीजात वारसा काही तडकाफडकी बदलत नाही. नैसर्गिक निवडीच्या प्रभावाने, अत्यंत संथपणे तो बदलतो. एखाद्या प्रजातीच्या परिसंस्थेचा, जीवनशैलीचा अभ्यास करून, अपेक्षित लैंगिक वर्तनाच्या आदर्श तऱ्हा आपण भले कागदावर उतरवू; पण प्रत्यक्षात  ताडून पहाता अपेक्षाभंगच होण्याची शक्यता जास्त. कागदावरच्या  आदर्श अपेक्षित वर्तनाऐवजी, भलतेच काही तरी उत्क्रांत झालेले आढळेल. लैंगिक वर्तनाची उत्क्रांती ही अनुवंशिक यमनियम आणि  त्या त्या प्रजातीचे उत्क्रांतीचे पूर्वटप्पे यांनी सीमीत असते.

उदाहरणार्थ बहुतेक माश्यांच्या माद्या ह्या आपली अंडी (स्त्रीबीज) पाण्यात सोडतात आणि मग नर मासे त्यावर वीर्य सोडून ती फळवतात. अंड्यांचे फलन हे मादीच्या शरीराबाहेर होते. सर्व सस्तन प्राण्यात मात्र वीर्य मादीच्या शरीरात सोडले जाते आणि बीजाचे फलन मादीच्या शरीरात होते. अपरा (वार) असणारे सस्तन प्राणी (Placentate) आणि मार्सुपिअल (पिल्लांना पिशवीत पोसणारे कांगारूसम) प्राणी हे अंडी घालत नाहीत, थेट इवल्या इवल्या पिल्लांना जन्म देतात. शरीरांतर्गत फलन आणि थेट पिल्लांना जन्म देणे, हे साध्य होण्यासाठी प्रचंड जीवशास्त्रीय आणि जनुकीय बदल घडत गेलेत. इतके की गेली कोट्यवधी वर्ष अपराप्राप्त सस्तन प्राणी आणि मार्सुपिअल याचे हेच जनुकीय भागधेय राहिले आहे.

निव्वळ पिता पालकत्व करतो अशी एकही सस्तन प्रजाती नाही. आसपास पिल्लांना सांभाळणारे बेडूक किंवा मत्स्य एकल-बाप असतानाही सस्तनात असे बाप दिसत नाहीत. अनुवंशिक यमनियमांच्या आधारेच ह्याची संगती लावता येते, हे आपण पुढे बघणारच आहोत.

आपल्या चमत्कारीक कामजीवनातून उद्भवणाऱ्या कूट प्रश्नांची आपण फेरमांडणी करू या. गेल्या सात कोटी वर्षात, आपले अगदी निकटचे नातेवाईक, चिम्पान्झींशी तुलना करता, आपली शरीररचना जेमतेम बदलली, आपली शरीरक्रिया (Physiology) काहीशी बदलली आणि आपले लैंगिक वर्तन तर आरपार बदलले. आपल्या आणि चीम्पान्झींच्या परिसंस्था आणि जीवनशैलीचे प्रतिबिंब यात पडलंय. पण हे बदल अनुवंशिक गुणवारश्याने सीमित आहेत. आपल्या चमत्कारीक कामजीवनाला, जीवनशैलीतील कोणते बदल आणि जनुक वारशातील कोणती बंधने कारणीभूत ठरली आहेत; हा तो प्रश्न आहे?

सत्य, सत्यपालसिंह आणि डार्विन

सत्य, सत्यपालसिंह आणि डार्विन.

डॉ. शंतनू अभ्यंकर, वाई (जि. सातारा) पिन ४१२ ८०३

मो. क्र. ९८२२० १०३४९

“माकडा पासून माणूस निर्माण झालेला नाही कारण आमच्या पूर्वजांनी तसे काही नोंदलेले नाही”, इतिः सत्यपालसिंह. खरेतर त्यांनी असे काही बोलल्यावर, प्रचलित पद्धतीनुसार, ‘आमच्या ‘नाजूक वैज्ञानिक भावना’ दुखावल्याबद्दल त्यांचा शिरच्छेद करायला हवा’, अशीच मागणी मी करायला हवी. अर्थात मी तसे म्हणणार नाही. त्यांना शिरच्छेदाची नाही तर माहितीची गरज आहे. सर्वसामान्यपणे उत्क्रांतीबद्दल समाजात जे गैरसमज असतात तेच त्यांच्या बोलण्यातून दिसतात.

मुळात माणूस हा माकडापासून निर्माण झाला असे डार्विनने कुठेच म्हटलेले नाही. त्यांनी असे दाखवून दिले की मानव आणि मर्कट हे एकाच पूर्वजांचे वंशज आहेत. म्हणजे आपल्या चुलत भावापासून आपण जन्माला आलो असे आपल्याला म्हणता येईल का? नाही, पण आपले आजोबा एकच होते, हे सत्य आहे. तसेच हे. हा धक्का पुढारलेल्या पाश्चात्यांच्याही पचनी पडलेला नाही. डार्विनच्या हयातीतही यावर अत्यंत हीन वाद झडले होते.

आजही तिकडे उत्क्रांतीवादाला विरोध करणारे आणि बायबलमधील विश्वनिर्मिती हेच अंतिम सत्य मानणारे अनेक धर्मांध लोक आहेत. तिथेही सत्यपालसिंह आहेत. बरेच आहेत. तिथल्या राजकारणात, समाजकारणात याचं मोठं प्रस्थ आहे.

उत्क्रांतीवाद्यांचा दावा असा की संपूर्ण जीवसृष्टी ही प्राथमिक अवस्थेतल्या सजीवांपासून सावकाशपणे उत्क्रांत  होत आली आहे. आजची सजीवांची विविधता हा उत्क्रांतीचाच एक भाग आहे आणि माणूस हा देखील एक प्राणीच असून या उत्क्रांतीचंच फलित आहे. तर विरोधी पक्षाचं म्हणणं असं की अगदी प्रथमावस्थेतील प्राण्यात देखील अत्यंत गुंतागुंतीची जैवरासायनिक रचना असते. केवळ चार रसायने अपघाताने एकत्र आली म्हणून ते रेणू ‘जीव’ धरू शकत नाहीत. तेव्हा सजीवांची उपज ही कोण्या बुद्धिवान निर्मिकानं केलेली करामत आहे. ही मंडळी यासाठी मोठा मासलेवाईक दाखला देतात. समजा चालता चालता तुम्हाला एक दगड दिसला तर तो तिथे निसर्गतः आहे हे मान्य करता येईल, पण एखादं घड्याळ आढळलं तर ते काही निसर्गतः घडलेलं नाही हे उघड आहे. घड्याळ्याच्या निर्मितीमागे कोणीतरी कसबी कारागीर आहे हे निश्चित. तद्वतच सजीवांची गुंतागुंतीची रचना निव्वळ निसर्ग-अपघातांनी, आपोआप घडून येणे, अशक्य आहे. हा तर कुणा कुशल निर्मिकाचा खेळ.

उत्क्रांतीवाद असे दाखवून देतो की, अशा कोण्या घड्याळजीची गरजच नाही. स्वतःच्या नकला काढू शकणारे रेणू (म्हणजे आपली गुणसूत्रे), ह्या नकला काढताना होणारे किंचित किंचित बदल आणि नैसर्गिक निवडीची न-नैतिक, दिशारहित, शक्ती हीच जीवोत्पत्तीचे कारण आहे. ही शक्ती अशी आंधळी आहे(Blind watchmaker). तिला काया, वाचा, मन, काही काही नाही.

आणखीही काही युक्तीवाद आहेत. समजा एखाद्या जंबोजेटचे सारे भाग सुटे करून एखाद्या आवारात ठेवले आणि चक्रीवादळासरशी ते एकत्र येऊन जम्बोजेट बनलं, असं कुणी सांगितलं, तर ते विश्वसनीय वाटेल का? जम्बोजेट सारखी गुंतागुंतीची रचना केवळ वाऱ्यानं घडू शकेल का? निर्मितीवाद्यांचं म्हणणं असं, की वादळानं जम्बोजेट बनणं जसं असंभवनीय आहे, तद्वतच उत्क्रांतीनं सजीवांची निर्मितीही असंभवनीय आहे.

मात्र उत्क्रांतीवाद्यांच्या मते हा सारा उत्क्रांतिवादाचा शुद्ध विपर्यास आहे. आलं वारं आणि झालं जम्बोजेट तयार, असा मुळी युक्तीवादच नाहीये. पृथ्वीचं काही कोटी वर्षं असलेलं वय, त्या काळातले भूकवचातले आणि वातावरणातले बदल, प्रयोगशाळेत निर्माण करता आलेली अमिनोआम्ल, ठिकठिकाणी सापडलेले जीवाश्म आणि अव्याहतपणे तयार होणाऱ्या, आणि बदलाशी जुळवून न घेता आल्यामुळे, नष्ट होणाऱ्या प्रजाती, हा सारा उत्क्रांतीच्या बाजुने भक्कम पुरावा आहे.

अशा साऱ्या चर्चेत पाश्चात्य धर्मवाद्यांनी केलेली अचाट आणि अफाट विधानं वाचून खूप बरं वाटतं. बरं अशासाठी की झापडबंद विचार करण्याचा मक्ता काही निव्वळ भारतीयांकडे नाही, त्यात थोडे पाश्च्यात्यही आहेत, ही ती सुखद जाणीव.

जीवोत्पत्तिच्या अनेक कल्पना अनेक शास्त्रज्ञ मांडत होते. डार्विन कोणी साक्षात्कारी पुरुष होता किंवा त्याच्या पंजोबाना काही ‘दिसलं’ होते म्हणून त्याचा सिद्धांत मान्य झाला असे काही नाही. त्याच्या पुढे मागे अनेक सिद्धांत आले आणि गेले. उदाहरणार्थ लामार्क यानेही उत्क्रांतीचा सिद्धांत मांडला होता. पुढे तो मागे पडला. जगताना झालेले शारीरिक बदल पुढील पिढीत संक्रमित होतात अशी त्याची मांडणी होती. ह्याचे गाजलेले उदाहरण म्हणजे जिराफाची लांब मान. लामार्कची मांडणी अशी, की उंचावरचा पाला खाता खाता आखूड मानेच्या जीराफांच्या माना लांबल्या, मग त्यांच्या मुला-बाळांच्याही लांबल्या आणि परिणामी काहे पिढ्यात लांब मानेचे जिराफ तयार झाले. अर्थात एके काळी ह्या मांडणीला बरीच मान्यता असली तरी नवीन संशोधनानंतर हा सिद्धांत मागे पडला. कोणाचा हात तुटला म्हणून त्याला थोटी मुले होत नाहीत आणि जन्मतः सुंता केल्याने कुणाला सुंता झालेली मुले होत नाहीत.

उत्क्रांतिवाद सांगतो, निसर्गतः काही जिराफ ऊंच मानेचे निपजतात (Variation); त्यांना जगण्याच्या, तगण्याच्या आणि म्हणून जुगण्याच्या, अधिक संधी प्राप्त होतात (Natural Selection); परिणामी पिढ्यांपिढ्या माना ऊंच ऊंच होत जातात, अखेरीस ऊंच मानेचा जिराफ ही नवीनच प्रजाती उत्पन्न होते (Speciation). थोडक्यात नव्या नव्या प्रकारचे जीव निर्माण होण्यात कर्ताकरविता हात हा नैसर्गिक निवडीचा आहे, त्यासाठी कोणत्याही शक्तीची कल्पना अनावश्यक आहे.

उत्क्रांतीचा प्रवास हा चुकतमाकत, खाचखळग्यातून, वेडावाकडा, कित्येक बंद गल्ल्यांशी घुटमळणारा प्रवास आहे. हा प्रवास ‘उन्नती’च्या दिशेने नाही तर ‘परिस्थितीशी अनुकूल बदल’ होण्याचा दिशेने आहे. हे बदल यादृच्छेने (Random), निसर्गतः होत असल्याने, त्यांना निश्चित दिशा नाही, अनिश्चित कालावधी मात्र आहे. अक्षर ओळख नसताना निव्वळ काहीतरी आकार काढता काढता आपले नाव आपल्याकडून बिनचूक लिहिले जाण्याची शक्यता खूप कमी आहे. तसे व्हायचेच झाले तर कितीतरी काळ प्रयत्न करत रहावे लागेल. उत्क्रांतीला असाच प्रचंड काळ लागतो. हा कालपट समजावून घेणे हा उत्क्रांतीचा अभ्यास करण्यातला महत्वाचा टप्पा आहे. पृथ्वीचे कोट्यवधी वर्षांचे वय आणि जीवांच्या उत्पतीचा कालावधी पहाता, आपली आयुष्ये निमिषमात्रही नाहीत. त्यामुळे आपल्याला दोन-तीन पिढया, किंवा काही हजार वर्षे, एवढी कल्पना सहज जमते. पण उत्क्रांतीसाठी जी अति दीर्घकाळाची कल्पना करावी लागते तिथे आपले घोडे अडते. उत्क्रांती आपल्याला अशक्य कोटीतली वाटायला लागते.

उत्क्रांती म्हणजे सतत उर्जीतावस्थेकडे प्रवास असाही काहींचा गोड गैरसमज असतो. बऱ्याच फांद्यावाले डेरेदार झाड आणि त्याच्या टोका-टोकाला एकेक सजीव असे चित्र जीवशास्त्राच्या पुस्तकात हमखास दिसते. या झाडाच्या सर्वात ऊंच फांदीवर असतो माणूस. माणूस हा सगळ्यात अधिक उत्क्रांत प्राणी, असे सुचवणारे हे चित्र साफ चुकीचे आहे. लक्षात घ्या, गांडूळ चिखलात राहू शकते, तुम्ही आम्ही नाही. म्हणजेच चिखलात रहाण्यासाठी गांडूळ हा सर्वात उत्क्रांत जीव आहे. आपण गांडूळाची जागा घेऊ शकत नाही आणि गांडूळ आपली जागा घेऊ शकत नाही. त्या त्या ठिकाणी तो तो जीव सर्वात उत्क्रांत जीव आहे, म्हणुनच तर तो आहे. अन्यथा तो केंव्हाच नष्ट झाला असता. थोडक्यात सर्वच जीव त्यांच्या त्यांच्या परिस्थितीत, परिसंस्थेत सर्वात उत्क्रांत आहेत. माणूस म्हणून आपण फार माज टाकायची काही गरज नाही. आधुनिक जीवशास्त्र कोणत्याही जीवाला कमी लेखत नाही. उलट सारी सृष्टी ही देवाने माणसाच्या करमणुकीसाठी आणि खाण्यापिण्याची सोय म्हणून उत्पन्न केली; सबब माणूस सोडता अन्य जीव नीच आणि माणूस, देवदूत, देव अशी पुढे चढती भाजणी अशी बऱ्याच धर्मांची मांडणी आहे. ती किती कोती आहे हे उत्क्रांतिवाद दाखवून देतो. ‘मानवाचे अंती गोत्र एक’ ही भावना उदात्त आहेच पण उत्क्रांतीची, ‘सजीवांचे अंती गोत्र एक’, ही भावना तर त्याहीपेक्षा उदात्त आहे.

उत्क्रांतीच्या स्पर्धेत सबल तेवढे टिकतात असाही एक लोकमान्य गैरसमज आहे. मुळात हत्यारे आणि संस्कृती काढून घेतली तर माणूस दुर्बलाहूनही दुर्बल आहे. तेंव्हा बळ हे अनेक प्रकारचे असते हे लक्षात घेतले पाहिजे. बाहू-बळ आहे तसेच बुद्धिबळही आहे. मानवापेक्षाही महाकाय असे प्राणी काळाच्या ओघात नष्ट झाले आहेत आणि इवली लव्हाळी टिकली आहेत. लढायाही अनेक प्रकारच्या असतात. दुष्काळात तगण्यासाठी शुष्कतेशी सामना जमायला हवा, थंडीत तगून रहाण्यासाठी शीत-युद्ध जिंकता यायला हवे आणि तुमच्या सवयीच्या आहारातल्या ऐवजी एखाद्या वेगळ्याच वनस्पतीने सर्व परिसर व्यापला, तर आता ती पचवण्याची तुमची ‘ताकद’ हवी. अशा अनेक ताकदी, अनेक लढाया, अनेक कुरुक्षेत्रे, जीवांची क्षमता जोखत असतात. प्रश्न निव्वळ शारीरिक ताकदीचा नाही. बदलता परिसर, बदलती परिसंस्था, बदलते वातावरण या साऱ्याचा सजीवांच्या, जगण्या-तगण्या-जुगण्या-प्रसवण्यावर अनेकांगांनी दबाव येत असतो (Selection Pressure). उत्क्रांती म्हणजे या नित्यनूतन, दबावात जे उरतात ते पुढे पुढे जातात. जे मोडतात ते संपतात. उद्याच्या दाब-दबावाचा ना  उत्क्रांतीला थांग असतो, ना सजीवांना पत्ता. बंदुकीच्या शोधाचा अंदाज वाघांना होता काय?

जगण्याची जर ‘स्पर्धा’ असेल तर प्रत्येक स्पर्धकाचं अ-हित हेच आपलं हित नाही का? आपल्याच भाईबंधांप्रती प्रेम, जिव्हाळा, त्यांचं लालन, पालन, पोषण म्हणजे स्वतःला वैरी निर्माण करणे नाही का? यावर बराच उहापोह झाला आहे. या अशा सहकार्यामुळे तो समूहच्या समूह/कुटुंब/प्रजाती तगायला मदत होते. इतकंच काय कुणाला किती सहाय्य करायचं याचंही गणित मनातल्यामनात मांडलेलं असत. आधी सगे, मग सोयरे, मग जातभाई, मग अन्य काही, अशा क्रमानी उपकार केले जातात. पुढे कधीतरी परत फेडीच्या अपेक्षेनेही उपकार केले जातात. सबब स्पर्धेसारखाच सहकार हाही उत्क्रांतीला उपकारच असतो.

डार्विनकडे जीवमात्रांच्या शरीर रचनेतील साम्य एवढाच पुरावा होता. आता जीवाश्मातील, शरीरक्रीयातील, जैव-रासायनिक आणि जनुकीय साम्य असा सज्जड पुरावा आहे. हा नाकारून नव्या सिद्धांतासाठी तीतकाच भरभक्कम पुरावा समोर आला तर डार्विनचा सिद्धांतही नापास ठरेल. डार्विन नाकारणारी नवी समज, ही तपासता येतील अशा तत्वांवर बेतलेली असावी. ‘आमचे पूर्वज काही वेडे होते का?’ वगैरे अभिनिवेशी भाषा त्यात नसावी, अशी किमान अपेक्षा आहे. ‘आमच्या आजा-पणज्यांनी काही म्हटलेले नाही, सबब डार्विन अमान्य’, हे सत्यपालसिंहांचे विधान म्हणुनच मान्य करणे शक्य नाही.

 प्रथम प्रसिद्धी महाराष्ट्र टाईम्स, २८ जाणे २०१८

Bridge course for Homeopaths

Homeopathic doctors & NMC Bill – In defence of the bridge course allowing them to prescribe allopathic medicines

January 9, 2018, 2:00 AM IST Kushal Banerjee in TOI Edit Page | Edit Page, India | TOI

The National Medical Commission Bill, in its first iteration, proposes a bridge course which will allow homeopathic and ayurvedic practitioners to prescribe some allopathic medicines. This proposal of a bridge course has met with opposition by members of the medical fraternity and, surprisingly, some practitioners of alternative medicine.

I must begin by stating that homeopathy is a complete science and is in no way limited by the inability to prescribe allopathic medicines. However, each system of medicine has its scope and limitations. The bridge course should be understood with the reasons behind its proposal; principal among which is to ease the burden on overworked allopathic doctors and to share the disease burden of the nation.

Homeopaths undergo a five and a half year, full time, undergraduate course in India. They are trained in every subject that a student of allopathy is taught except pharmacology. This includes anatomy, physiology, biochemistry, pathology, gynaecology, obstetrics and internal medicine. The students use the same textbooks, the syllabi for these subjects are the same, and the time allotted for these to be taught is also almost the same as the MBBS (Bachelor of Medicine, Bachelor of Surgery) syllabus.

In universities where both MBBS and BHMS (Bachelor of Homeopathic Medicine and Surgery) courses are taught students may often share lecture halls for common lectures. The faculty is often the same! As in the MBBS course, the students must complete a rotational internship. This includes six months at a regular hospital.

There are concerns that homeopaths may not be able to interpret modern investigations and diagnostic tests. These concerns are entirely unfounded. Homeopaths all over the country are using modern diagnostic techniques to assess outcomes of their treatment. Patients themselves are doing this! It is ludicrous to suggest that a homeopath is unable to interpret diagnostic test results because of an inherent and insurmountable lack of understanding.

I have sat in rooms with various kinds of doctors, surgeons and paramedical personnel, in my undergraduate years, in my time as an MD-Homeopathy student, while reading for a post graduate degree at the University of Oxford, and in conferences in various parts of the world. I have sensed the scepticism in the room when i introduce myself many, many times.

No one, however, has ever managed to arrive at the conclusion that i will simply not understand what is being taught or said because i am a homeopath. This seems to be the presumption being made by those opposed to the proposed bridge course. In the absence of details of the specific nature of this course, how is it being opposed, if not for this reason? When the training of both allopathic and homeopathic courses is so similar, i fail to understand the logic to this opposition.

The most facile argument concerns the dual registration of homeopaths in another national register once they complete the bridge course. Apparently, this is ‘neither permissible nor open’. I’m not sure what this means but maintaining a register of homeopaths who have completed the bridge course seems to be both ‘possible’ and ‘not a big deal’ to me.

It is time that the opponents relax this perceived sanctity around the medical profession and become more sensitive to the healthcare needs of India. There are large parts of the country where no medical practitioner is present, and none are willing to go. This is despite changes in regulations like making rural internships compulsory and enforcing of bonds for graduates of government colleges, preventing their departure from the country. Homeopaths are well positioned to shoulder the disease burden of the nation. Only in India, because of the stellar training provided to homeopaths, is such a move even possible.

If providing a bridge course can make them better equipped to handle at least some illnesses that they couldn’t earlier and spread healthcare services to far flung areas of the country, what can possibly be the problem? If ignorance of the structure and scope of the training of a homeopath was the problem, i hope this has helped. If prejudice is the problem, the nation will do well to rise above it.

Here is my rebuttal…

I was amused to read Dr. Kushal Banerjee’s take on, the bridge course for homeopaths to practice modern medicine (erroneously referred to as Allopathy). I am a qualified homeopath but having concluded that it is nothing less than pseudoscience, gave it up, studied for the all India entrance and got into modern medicine. I therefore have seen all of both the worlds and stand uniquely qualified to comment on the issue.

What surprises most is that he begins by firmly stating that Homeopathy is a, ‘complete science and is in no way limited by the inability to prescribe allopathic medicine’. If this is so why don’t our worthy Homeopaths simply practice this panacea of a pathy and provide solace to the beleaguered Indian masses? Why seek something that they have learned to debunk, deride and despise?

The fact remains that Homeopathy goes against the very basic scientific dogma, has never been able to produce good, strong evidence in support of its claims of magic cures, has been rightly dubbed as quackery in many countries and banned in several others.

Homeopathic colleges have thrived in India, simply because such qualification provides back door entry to the world of medicine. Plug this loop hole and these colleges will wilt, sooner than toadstool post monsoon. Day by day the law is becoming more stringent, enforcing agencies more threatening, patients armed with the CPA, are more belligerent and cross-pathy practice is becoming hazardous. It is on this back ground that the idea of a bridge course is being mooted with the ostentatious purpose of filling the gaps in the Indian healthcare system.

Agreed, that any person with average intelligence can become a doctor with appropriate training. But the contention that a bridge course in Pharmacology alone will do the trick for homeopaths is hollow.

Homeopaths do learn ‘all’ the subjects that are taught in colleges of modern medicine but the depth of understanding that is expected is far less. Auxiliary nurses and midwifes too learn about normal labor and delivery and so does a person appearing for post graduate degree in Obstetrics. Although it’s the same subject, the expected level of understanding is totally different. Thus what is needed is a complete course than a bridge course.

Just a bridge course won’t suffice because the Homeopathic doctrine simply does not believe in the current clinical-pathological correlation. Homeopaths believe in a ‘vital force’, deny the germ theory, believe that ‘miasms’  explain chronic conditions, think that dilution potentiates a drug’s action and that drugs work in absentia.  Given this total alienation from science and evidence based thinking, most that homeopaths do in college is pick up some jargon, some terminology with hardly any insight into what exactly is meant by it. Not that it is necessary to know, since homeopathic practices are not based on evidence at all. Take for example cancer cervix, which is staged into nine different stages; since modern therapy and the expected outcome hinges on this. Homeopaths will hear about this, will read this too but will not know its application, since homeopathic therapy is not based on this at all.

If at all such bridge course is mooted, then apart from a lot of learning homeopaths will have a lot to unlearn. Homeopaths are taught about 25 disadvantages and shortcomings of Allopathy, that a person, who practices Allopathy in spite of homeo training, be called a mongrel, that couples practicing contraception are doomed to suffer chronic maladies…! Thus just a sprinkling of pharmacology will not do. Extensive teaching will be needed.

Such a course will endorse a system that bypasses the correct one, will mock at the efforts of the students who have slogged it to get into modern medicine and what one completely fails to understand is how do the authorities keep tab on whether this ‘bridge course’ed doc is practicing within permitted limits?

Such a shrill demand for a bridge course from homeopaths means that these graduates aren’t equipped to earn their livelihood with whatever they are taught. They are in need of rehabilitation. The university has failed them, taken them for a ride. So what is the point in continuing with the homeopathic colleges? What is the point in providing rehabilitation, if more in need of rehab will be incessantly churned out?  Why not stop Homeopathic teaching and convert all these colleges into colleges to train paramedics since that is the segment that our health care woefully lacks?