प्रकरण ५ पुरुष काय कामाचे? पुरुषांच्या सहभागाची उत्क्रांती

प्रकरण ५

पुरुष काय कामाचे?

पुरुषांच्या सहभागाची उत्क्रांती

जेराड डायमंड यांच्या व्हाय इज सेक्स फन? या मजेशीर पुस्तकाचे मजेशीर भाषांतर

मागच्या वर्षी एका  दूरच्या विद्यापीठाकडून मला एका महत्वाच्या परिषदेमधे व्याख्यानासाठी निमंत्रण आले.  माझा आणि त्या निमंत्रक व्यक्तीचा काहीच परिचय नव्हता आणि नावावरून ती व्यक्ती प्राध्यापक आहे का प्राध्यापिका आहे याचा अंदाज येत नव्हता. जायचे तर कितीतरी तासांचा विमान प्रवास आणि जवळजवळ आठवडाभर रजा आवश्यक होती. पण आमंत्रण मोठे आग्रहाचे आणि अगत्याचे होते. परिषदही अशीच छान असेल, खूप मजा येईल असे वाटले. मग अगदी वेळात वेळ काढून मी जाण्याचे जमवले.

अपेक्षेप्रमाणे परिषदेचा सोहळा लाजवाब रंगला. मी खूष झालो. परिषदेशिवाय म्या दूरदेशीच्या पाहुण्यासाठी, आसपासचा प्रदेश हिंडण्याची खास सोय केली होती. शॉपिंग, पक्षीनिरीक्षण, पार्ट्या, ऐतिहासिक आणि पुरातन स्थळांना भेटी असा भरगच्च कार्यक्रम होता. हे अफलातून नियोजन आणि ते आग्रही निमंत्रण होते एका प्राध्यापिका बाईंचे.  त्यांनी त्या परिषदेत उत्कृष्ठ भाषण तर केलेच; आपल्या दिलदार, सालस स्वभावाने सगळ्यांना आपलेसेही  केले पण त्याहीपेक्षा त्यांच्या सौंदर्याने मी स्तिमित झालो. आजवर मला भेटलेली सर्वात लावण्यसुंदर स्त्री.

त्यांच्याच तर्फेच्या एका शॉपिंग ट्रिपमध्ये, मी पत्नीसाठी बरीच खरेदी केली. माझ्या बरोबर सोबत म्हणून आलेल्या त्यांच्या विद्यार्थिनीने सगळी बित्तंबातमी त्यांना पुरवली असणार, कारण रात्रीच्या पार्टीत त्यांनीच हा विषय काढला आणि म्हणाल्या, ‘माझा नवरा मला कधीच काही भेट आणत नाही. पूर्वी मी त्याच्यासाठी काय काय घ्यायचे पण त्याचा प्रतिसाद शून्य. मग आता मीही काही घेणे बंद केले आहे.’

इतक्यात कोणीतरी, माझ्या पक्ष्यांच्या अभ्यासाबद्दल विषय काढला. न्यू-गिनीतील स्वर्गीय सौंदर्य लाभलेले पक्षी (Birds Of Paradise) मी अभ्यासले आहेत. मी सांगितले की,

‘ह्यांच्यातले नर पिल्लांकडे मुळीच लक्ष देत नाहीत. ते निव्वळ जास्तीतजास्त माद्या पटवण्याच्या मागे असतात.’

‘अगदी पुरुषांसारखेच की!’, यजमानीणबाई घुश्श्यात बोलल्या. मी आश्चर्यचकित. त्या म्हणाल्या, त्यांचा नवरा, इतरांपेक्षा बराच बरा म्हणायचा. त्यांच्या करिअरला अगदी उत्तेजन वगैरे देतो; पण रोज संध्याकाळी ऑफिसमधल्या मित्रांच्या अड्ड्यात असतो, शनिवार-रविवार तिन्हीत्रिकाळ  टीव्ही पहातो आणि दोन मुलांचे करायला जरासुद्धा मदत करत नाही. बऱ्याच मिनत्या करूनही तो काही घरकामाचे मनावर घेत नाही म्हटल्यावर, नुकतीच त्यांनी एक कामवाली नेमलेली आहे. ह्यात जगावेगळे काहीच नाही. घरोघरी मातीच्या चुली. पण त्या बाईंचे सौंदर्य, बुद्धिमत्ता आणि लाघव पहाता, अशा स्त्रीचा नवरा तिच्याविना वेळ घालवतो, हे जरा वेगळे वाटले मला.

अर्थात इतर अनेक बायकांपेक्षा प्राध्यपिकाबाईंच्या घरचे बरे होते म्हणायचे. मी सुरवातीला न्यू गिनीला गेलो, तेंव्हा तिथल्या महिलांचे शोषण बघून माझा संताप व्हायचा. जंगलवाटांवर भेटणाऱ्या जोडप्यांपैकी बाई, डोक्यावरच्या सरपणाच्या ओझ्याने पार वाकलेली, त्यात एका हातात वेचलेला भाजीपाला आणि कडेवर एखादे किरटे पोर. त्या नवऱ्याकडे फक्त त्याचे धनुष्य बाण. तो नवरा तिच्यासोबत आरामात चालत असायचा. पुरुष शिकारीसाठी भटकणार  म्हणजे त्यांना मित्रांचा अड्डा जमवण्याची जणू संधीच. मैत्रभाव वगळता बाकी काही हाती लागायचे नाही. मिळालीच काही शिकार, तर तिथल्या तिथे संपवली जायची. बायका विकल्या जात, विकत घेतल्या जात आणि सोडून दिल्या जात. त्यांच्या मनाला, मताला कोण किंमत शून्य.

पुढे मला स्वतःला मुलेबाळे झाली आणि त्यांना हाकलत हाकलत फिरायला नेताना, ते न्यू गिनीतले पुरुष मला अधिक समजले, असे हटकून वाटायला लागले. मुलांच्या बरोबर जाताना, सतत ते रस्त्यात तर जात नाहीत ना, चुकत तर नाहीत ना, धडपडत तर नाहीत ना, याकडे मी डोळ्यात तेल घालून लक्ष ठेऊन असायचो. न्यूगीनितल्या माणसाला तर कितीतरी अधिक सतर्क रहावे लागायचे. त्याच्या बायकामुलांना किती तरी अधिक धोके. ओझ्याने वाकलेल्या बायकोसोबत चालणारे ते रिक्तहस्त, तथाकथित रिकामे पुरुष खरे तर सतत टेहेळणीचे आणि रक्षणाचे  काम करत असत. कुठूनही कधीही परक्या टोळीने हल्ला केला, तर तीरकमठा सज्ज करता यावा म्हणून दोन्ही हात मोकळेच हवेत. पण पुरुषांचा शिकारीचा ‘खेळ’ आणि बायकांची खरेदी विक्री हे मला अस्वस्थ करतच होते.

‘पुरुष काय कामाचे?’ हा तर अति नाजूक प्रश्न. आपल्या समाजाची दुखरी नस. पुरुषांनी स्वतःला बहाल केलेले उच्चासन स्त्रियांना असह्य होते आहे. निव्वळ स्वतःपुरते बघणाऱ्या आणि बायका-मुलांकडे दुर्लक्ष करणाऱ्या पुरुषांना महिलांच्या टीकेला तोंड द्यावे लागते आहे. मानववंशशास्त्रासाठी हा मोठाच जटील वैचारिक गुंता आहे. जोडीदाराची आणि पिल्लांची, नर किती काळजी घेतात हा निकष लावला, तर बहुतेक सस्तन नर निव्वळ मादीला फळवण्यापलीकडे काही करत नाहीत असे दिसते. समागम होताच ते काढता पाय घेतात. पुढे लालनपालन, संरक्षण, शिक्षण ही जबाबदारी सर्वस्वी मादीची. माणसाचे नर मात्र वेगळे आहेत. समागमानंतर सहसा ते मादी आणि पिलांसंगे रहातात. पुरुषांची ही जगावेगळी भूमिका, आपल्या प्रजातीच्या जगावेगळ्या लैंगिकतेला करणीभूत आहे असे मानववंशशास्त्रज्ञ मानतात. हा युक्तिवाद येणेप्रमाणे...

दहा हजार वर्षापूर्वी शेतीचा शोध लागेपर्यंत सर्व मानवी समाज हा भटका, कंद-मुळांवर आणि शिकारीवर गुजराण करणारा होता. पुरुष मोठ्या शिकारीच्या मागे लागणार तर बायका कंद-मुळे गोळा करता करता, छोटी मोठी शिकार साधणार आणि मुलांकडे लक्ष देणार. आजच्या भटक्या समाजातल्या स्त्री-पुरुषांतही, आर्थिक जबाबदारीतले हे पूर्वापारचे भेद दिसतात.

मानववंशशास्त्रज्ञांच्या मते, ह्या सार्वत्रिक कर्म-भेदामुळे, ‘सहकारातून उद्धार’ ह्या धोरणामुळे, एकूणच कुटुंबाचे  हित साधले जाते. शिकारीचा माग काढणे आणि शिकार करणे हे पुरुषांचेच काम. एक तर त्यांना लेकरे अंगावर पाजायची नसतात आणि बायकांपेक्षा ते अधिक तगडे असतात. बायका मुलांना मांस मिळावे म्हणून पुरुष शिकार करतात असे मानववंशशास्त्रज्ञ मानतात.

आधुनिक उद्यमशील समाजातही अशीच काहीशी रचना आहे. आजही पुरुषांपेक्षा बायकाच मुलांसाठी अधिक वेळ देतात. पुरुष आता शिकार करत नाहीत, पण नोकऱ्या करून दिडक्या कमावतात (अमेरिकेत तर बऱ्याच बायकाही कमावतात) आणि बायकामुलांना अन्न-पाणी पुरवतात. घरातला ‘कर्ता पुरुष’ ह्या संज्ञेला असा प्राचीन अर्थ आहे.

पुरुषांनी शिकार घरी आणणे, हे ही खास मानवी वैशिष्ठ्य. लांडगे,आफ्रिकेतील शिकारी कुत्रे अशा इतर मोजक्याच सस्तन प्रजातीत हे आढळून येते. ह्याचा संबंध मनुष्य आणि इतर सस्तन प्राण्यातील भेद ठळकपणे दर्शवणाऱ्या, इतर काही सार्वत्रिक घटकांशी आहे. समागमानंतर माणसे जोडीने रहातात आणि बाल्यावस्थेत बराच काळ माणसाच्या पिल्लांना आपापले अन्न मिळवता येत नाही, हे घटक विशेष महत्वाचे.  (कपिंच्या (Apes) पिल्लांना हे सहज जमते)

पुरुष शिकार करतात ते कुटुंब निर्वाहासाठी, हा सिद्धांत इतका स्वाभाविक वाटतो की त्याची सत्यता गृहीतच धरली जाते. खरेच जर असे असेल तर, यातून पुरुषांच्या शिकारीबाबत दोन भाकिते वर्तवता येतात. पहिले : जर शिकारीचा प्रधान हेतू  कुटुंबासाठी मांस मिळवणे हा आहे, तर अधिकाधिक मोठी शिकार मिळवण्याची व्यूहरचना हवी. म्हणजेच किरकोळ शिकारीच्या मागे लागण्याऐवजी, मोठी शिकार मिळवून, दरदिवशी अधिकाधिक मांस पदरी पडते आहे असे दिसायला हवे. दुसरे : शिकार ही घरी आणली जायला हवी. परक्यांपेक्षा  निदान बायका-मुलांना त्यात भक्कम वाट मिळायला हवा. ही भाकिते प्रत्यक्ष निरीक्षणाशी जुळतात का?

.....

आश्चर्य म्हणजे मानववंशशास्त्राच्या इतक्या प्राथमिक गृहितकावर आधारित भाकीते, आजवर फारशी तपासली गेली नव्हती. शेवटी एका स्त्रीने हे संशोधन करायचे मनावर घेतले यात आश्चर्य ते कसले. उटाह विद्यापीठातील ख्रिस्तीन हॉकेस ह्या विदुषीने (आणि किम हिल, ए. माग्दालेना हुर्टाडो आणि एच. काप्लन ह्यांनी), उत्तर पराग्वेतील आशे इंडिअन टोळ्या दिवसभरात किती कॅलरी अन्न मिळवतात,  हे  मोजले. टांझानियातील हाझ्दा जमातीवरही तिनी (निकोलास बर्टन जोन्स आणि जेम्स ओकोनेल यांच्या सहाय्याने) संशोधन केले. आधी आपण आशे इंडियन बाबतचे निष्कर्ष पाहू.

उत्तरेतील आशे जमाती ह्या कंद-मुळे गोळा करूनच गुजराण करत असत. अगदी १९७०च्या सुमारास मिशनऱ्यांच्या शेती वसाहतीत स्थायिक होऊनही, त्यांचा बराचसा वेळ हा भटकंतीत जायचा. इतर मानवी टोळ्यांप्रमाणेच आशे पुरुष, रानडुक्कराच्या, हरीणाच्या, अशा मोठया शिकारीत पटाईत. पोळी काढून मध गोळा करण्यातही तरबेज. बायकांची कामे म्हणजे ताड (Palm) कुटून  स्टार्च काढणे, फळे, कीटक आणि अळ्या गोळा करणे आणि मुले सांभाळणे. आशे पुरुषाच्या

पोतडीत रोज वेगवेगळे अन्नपदार्थ आढळतात. रानडुक्कर मिळाला, मधाचे पोळे मिळाले तर सगळ्यांना पुरून उरते, पण एक चतुर्थांश वेळा पुरुषांना काहीच मिळत नाही, रिक्त हस्ते परत यावे लागते. याउलट महिलांची आवक मात्र नियमित आणि रोज साधारण सारखीच  असते. ताड सगळीकडे असतातच, तेंव्हा स्टार्च किती निघते हे ती बाई किती वेळ कुटते यावर अवलंबून असते. तिच्या आणि तिच्या मुलाबाळांपुरते तर तिला नक्कीच मिळते. पण सगळ्यांना पुरून उरेल एवढे नक्कीच नाही.

हॉकेस आणि सहकार्यांना पहिला धक्का होता तो स्त्री-पुरुषांच्या आमदनीतील तफावतीचा. अर्थातच स्त्रियांपेक्षा पुरुषांनाच बक्कळ मिळायचे. नशिबात रानडुक्कर असेल तर झटक्यात ४०,००० कॅलेरीज घरी यायच्या. पण पुरुषाची सरासरी कमाई (९६३४ कॅलेरीज) ही बाईपेक्षा (१०३५६ कॅलेरीज) कमीच असायची. ह्या विरोधभासाचे कारण हे, की डुकराची शिकार मिळण्याचा एखादाच भाग्यशाली दिवस, इतर बहुतेक दिवशी मान खाली घालून, हात हलवतच परतायचे.

म्हणजेच आशे जमातीच्या मर्दांनी, शिकारीचा बेभान पाठलाग सोडून कुटण्याच्या बायकी कामात लक्ष घातले तर ते अंतिमतः हिताचे झाले असते. पुरुष महिलांपेक्षा अधिक बलवान असल्याने, त्यांनी ठरवले तर  रोज महिलांपेक्षा जास्त कुटणे होईल, जास्त स्टार्च मिळेल, जास्त कॅलऱ्या मिळतील. भरघोस मिळेल ह्या आशेवर बेभरवशाच्या शिकारीच्या मागे लागणारे आशे पुरुष, म्हणजे जॅकपॉटच्या आशेने खेळणाऱ्या जुगाऱ्यांसारखे. जुगाऱ्यांनी पैसे बँकेत ठेवले तर त्यावर, शिकारीतला ‘मझा’ वगळून, निश्चित दराने व्याज मिळेलच की.

दुसरे आश्चर्य असे की, आशे पुरुष बायकामुलांसाठी शिकार घरी आणत नाहीत, तर आसपास जे कुणी असतील त्यांच्याशी वाटून खातात. मध सापडला तरी हीच पद्धत असते. असे वाटून खाण्याच्या पद्धतीमुळे, अन्नाचा फक्त पाव हिस्साच आशे कुटुंबांनी स्वतः कमावलेला असतो.

आशे बायका शिकार का करत नाहीत, हे समजणे सोपे आहे. तितका वेळ ती मुलाबाळांपासून दूर राहू शकत नाही आणि दिवसच्या दिवस  उपास घडूनही चालणार नाही. गर्भारपण, स्तनपान ह्या सगळ्याला उपास बाधक. पण पुरुष स्टार्च कुटणे सोडून, सरासरी कमी कमाई देणाऱ्या शिकारीमागे का धावतो? पारंपारिक मानववंशशास्त्र सांगते, तसे तो शिकार थेट घरी का आणत नाही?

या विरोधभासाचा अर्थ असा की आशे पुरुष  मृगयेच्या मृगजळामागे धावतो, त्यात बायकापोरांचे कल्याण, यापलीकडे काही  हेतू आहे. ख्रिस्तीन हॉकेस स्वतः मला हे अंतर्विरोध समजावून देत होत्या. पुरुषाच्या ‘कर्ते’पणामागचे त्या सांगत होत्या ते करकरीत सत्य, फारसे गोंडस नाही हे माझ्या लक्षात आले. माझ्या अंगावर काटाच आला. ह्या सत्यदर्शनाने मी भांबावलो. माझ्या नरबांधवांच्या वतीने भांडावे असे मला वाटू लागले. नर वर्तनाची थोरवी माझ्याच मनात पुनःश्च ठसावी, म्हणून मी युक्तिवाद शोधू लागलो.

माझी पहिली हरकत होती, की शिकारीची मोजदाद कॅलरीच्या भाषेत केली गेली होती. विचक्षण वाचकांना माहित असेल की सर्वच कॅलरी समान नसतात. शिकारीतून पोषणदृष्टया बहुमूल्य अशी प्रथिने (Proteins) मिळतात आणि स्टार्चमधून फक्त  किरकोळ कर्बोदके (Carbohyadrates). तेंव्हा शिकारीमधे ही प्रथिनांची गरज भागवणे हा प्रधान फायदा असू शकेल. पण आशे पुरुष काही फक्त प्रथिनपुष्ट शिकारच करतो असे नाही, तो मधही गोळा करतो आणि मधातली कर्बोदकेही स्टार्चमधील कर्बोदकांसारखीच किरकोळ असतात. कलहारीतील सॅन पुरुष (बुशमेन) शिकारीला जातात, तेंव्हा त्यांच्या बायका मोन्गोन्गोच्या बिया गोळा करतात. ह्या बियांत तर केवढी तरी प्रथिने असतात. न्यू गिनीतील भटक्या जमातीतील पुरुष, जेंव्हा कांगारूच्या निष्फळ शोधात दिवस-दिवस वाया घालवतात, तेंव्हा त्यांची बायका-मुले, मासे, उंदीर, किडे आणि कोळी पकडून खात्रीची आणि भरपूर प्रथिने मिळवतच असतात. मग सॅन आणि न्यू गीनियन पुरुष त्यांच्या बायकांचेच अनुकरण का करत नाहीत?

नंतर मला वाटायला लागले, की आशे पुरुष शिकारीत पटाईत नसावेत. आजच्या भटक्यांशी विसंगतच हे. तुम्ही एस्किमो किंवा आर्क्टिक प्रदेशातील रेड इंडियन असाल, तर शिकारीत तरबेज असणे अपरिहार्य आहे. शिकार केल्याशिवाय हिवाळ्यात काहीही खायला मिळत नाही. टांझानियातल्या हाझ्दा जमातीतले पुरुष छाटछुट शिकार करण्यापेक्षा मोठ्ठे प्राणी मारतात आणि  आशेंपेक्षा त्यांना बरीच जास्त शिकार मिळते. पण  आशे पुरुष फारसे काही गवसत नसूनही शिकारीच्या मागे लागतो. हाझ्दा तर प्राण पणाला लावून शिकार करतात. एकोणतीसपैकी अठ्ठावीस दिवस त्यांना काहीच हाती लागत नाही. बाप जिराफ आणेल ह्या आशेवर रहाणाऱ्या

हाझ्दा कुटुंबाला उपाशीच रहावे लागेल. तसेही, आशे किंवा हाझ्दा शिकाऱ्याला अधूनमधून मिळणारी मोठी शिकार, ही केवळ कुटुंबासाठी नसते. त्यामुळे मोठया शिकारीपेक्षा इतर मार्ग लाभदायी आहेत वा नाहीत, ही चर्चा त्यांच्यालेखी फक्त पुस्तकी चर्चा. मोठ्ठी शिकार हा उदरनिर्वाहाचा सर्वोत्तम मार्ग नाही एवढे खरे.

अजूनही पुरुषांची बाजू लढवायची म्हणून मी विचार केला... शिकार आणि मध वाटून खाण्यामागे, ‘उपकार आणि परतफेड’ असे काही गणित असेल का? म्हणजे असे, की मला जिराफ दर एकोणतीस दिवसात एकदाच मिळतो. इतर शिकारी मित्रांनाही अशीच शिकार मिळते. मग  रोज सारेजण भिन्न दिशांना माग काढत गेलो तर प्रत्येकाला वेगळ्या दिवशी जिराफ मिळेल, अशीच शक्यता जास्त. जेंव्हा ज्याला मिळेल, तेंव्हा त्याने सर्वांबरोबर वाटून खाल्ले तर सगळ्यांना रोजच भरपेट मिळेल. ह्याच तर्काने, शिकाऱ्यांनी आपली शिकार इतर निष्णात शिकाऱ्यांशी वाटून खाल्ली तर पुढे केंव्हातरी परतफेड होण्याची शक्यता वाढते.

प्रत्यक्षात मात्र आशे किंवा हाझ्दा लोकं आपली शिकार सर्वांशी वाटून खातात, चांगले शिकारी, वाईट शिकारी, सगळ्यांशीच. शिवाय सगळ्यांच्यातला वाटा जर मिळणारच आहे तर आपण शिकार कराच कशाला; असा आप्पलपोटा विचार आशे किंवा हाझ्दा लोक का करत नाहीत? इतर कुणालाही वाटा न देता कंद-मुळे आणि उंदीर पकडून कुटुंबाचे भागत असेल तर तसेच का करू नये? शिकार करण्यातला पुरुषांचा  काही उदात्त हेतू शोधण्याच्या नादात काही हीन हेतू माझ्या नजरेतून सुटत होता.

आणखी एक संभाव्य उदात्त हेतू म्हणजे मांस सर्वात वाटून खाल्यामुळे साऱ्या टोळीचेच भले होते; किंवा काय जे भले बुरे व्हायचे, ते साऱ्यांचे एकसाथ होते. बाहेरच्या टोळीचा हल्ला परतवायला सारी टोळीच खातीपिती हवी, फक्त आपलेच  कुटुंब धष्टपुष्ट असून उपयोग नाही. पण हा हेतू ग्राह्य मानला, म्हणजे आपण पुन्हा पहिल्या विसंगतीशी आलो. सर्व टोळीला सुपोषित ठेवण्याचा खात्रीचा मार्ग, म्हणजे सर्वांनीच गपगुमान ताड कुटून स्टार्च काढणे आणि फळे, कंद-मुळे, किडे, गोळा करणे. उगीच पुरुषांनी रानडुक्कराची आस धरून वेळ वाया घालवण्यात काय हशील?

पुरुषांच्या शिकार करण्यामागे काही कौटुंबिक मूल्य शोधण्याचा शेवटचा प्रयत्न, म्हणून मी कुटुंबरक्षक म्हणून पुरुषांच्या भुमिकेबाबत विचार करू लागलो. आपापल्या परीसरावर मालकी हक्क सांगणाऱ्या अनेक प्रजातीतील नर, उदाः गाणारे पक्षी, सिंह, चिंपांझी, इ. सतत सीमेवर गस्त घालत असतात. ह्या टेहळणीचे अनेक उपयोग होतात. आसपासच्या घुसखोर, आगंतुक नरांना हुसकावून लावणे, आपण घुसखोरी करायची संधी जोखणे, मादी-पिल्लांवर हल्ला करण्यास कोणी भक्षक येत नाही ना, याची खबरबात ठेवणे आणि बदलत्या ऋतूनुसार अन्न-पाण्याची तजवीज पहाणे. पुरुषही शिकारीला जातो तेंव्हा टोळीसाठी संभाव्य धोके आणि घबाडयोग यावर लक्ष ठेऊन असतो. शिकार करता करता लढायचे प्रशिक्षण मिळत असते. टोळीच्या रक्षणार्थ लढायची तयारी होत असते.

शिकारीचा हा लाभ अत्यंत महत्वाचा आहे. पण प्रश्न असा आहे की हे शिकारी नेमकी कोणती संकटे ओळखू पहात आहेत आणि ह्यातून कोणाचा फायदा आहे? सिंह वगैरे मोठ्या मांसाहारी प्राण्यांचा धोका काही ठिकाणच्या जमातींना आहे. पण भटक्या, शिकारी जमातींचा, सगळ्यात मोठा शत्रू म्हणजे इतर माणसांच्या टोळ्या. टोळी युद्धे आणि त्यातील नरसंहार नित्याचाच. कैदी बायका-मुलांची कत्तल केली जाणार किंवा बायका जनान्यात आणि मुले गुलाम म्हणून कामाला जुंपली जाणार. सीमांवर गस्त घालणारे हे पुरुष  इतर टोळ्यांतल्या पुरुषांशी स्पर्धा करत स्वतःचे संकुचित जनुकीय हितसंबंध जपत असतात, असा हेत्वारोप करता येईल... किंवा अन्य टोळ्यांतल्या पुरुषांपासून, ते आपल्या बायका मुलांचे संरक्षण करतात, असा विशाल दृष्टीकोन ठेवता येईल. पण असा विशाल दृष्टीकोन ठेऊनही पुरुषांच्या टेहेळणीमुळे टोळीला होणारा फायदा-तोटा समसमानच ठरेल.

....

येणेप्रमाणे, शिकार म्हणजे आशे इंडियन पुरुषांनी बायकामुलांच्या उत्कर्षासाठी पत्करलेला शहाणपणाचा मार्ग आहे, असा काही उदात्त हेतू शोधण्याचे माझे पाचही प्रयत्न, विफल झाले. वास्तविक शिकारीत बायका मुलांचे नाही, तर आशे पुरुषांचे स्वतःचे हित साधले जात असते, हे अप्रिय सत्य ख्रिस्तीन हॉकेस मला नजर करत्या झाल्या. शिकारीने उदरभरण तर होतेच पण इतरही अनेक कारणाने  शिकारीत फायदा पुरुषाचाच.

आशे जमातीत, इतर टोळ्यांप्रमाणेच, विवाहबाह्य संबंध हे काही दुर्मिळ नाहीत. काही आशे स्त्रियांना, ‘तुमच्या मुलाचा संभाव्य पिता कोण?’ (दिवस राहिले त्या वेळचा जोडीदार) असे विचारताच, एकूण ६६ मुलांच्या आयांनी, मुलामागे सरासरी २.१ पुरुषांचे नाव घेतले. अठ्ठावीस आशे पुरुषांपैकी, शेळपट शिकाऱ्यापेक्षा तरबेज शिकाऱ्याचे नाव, बायकांनी ‘सखा’ म्हणून अधिक वेळा घेतलेच, पण संभाव्य ‘पिता’ म्हणूनही अधिक वेळा घेतले.

व्यभिचाराचा जीवशास्त्रीय अन्वयार्थ लक्षात येण्यासाठी पुरुष आणि स्त्रियांचे हितसंबंध हे मूलतः परस्पर तारक नसून, मारक आहेत हे  प्रजनन सत्य आणि तथ्य लक्षात ठेवले पाहिजे. दुसऱ्या प्रकरणात आपण हे विस्ताराने पहिले आहे. अनेक जोडीदार असण्याने स्त्रीला प्रजननदृष्टया कोणताही थेट फायदा होत नाही. एकदा एकाशी संबंध राहून पोटुशी राहिल्यावर, इतर पुरुषांची संबंध ठेवल्याने निदान नऊ महिने तरी दुसरे अपत्य होत नाही. भटक्या समाजात तर पुढे कित्येक वर्षे स्तनपान चालू असते आणि मूल रहात नाही. पण किंचित काळ जरी व्यभिचार आचरला, तर एरवी एकनिष्ठ  पुरुषाला दुप्पट संतती होणार असते.

म्हणजेच हॉकेस बाईंच्या मते पुरुषांच्या शिकारीच्या दोन तऱ्हा असतात. दोन्ही प्रकारानुसार प्रजनन लाभाची तुलना करून पाहू. एक आहे खाऊपिऊ तऱ्हा (Provider Strategy) आणि दुसरी आहे भावखाऊ तऱ्हा (Show Off Strategy). खाऊपिऊवाले  खाऊनपिऊन सुखी असतात. स्टार्च, उंदीर अशी त्यांची खात्रीची पण मध्यम कमाई असते.  भावखाऊवाले मोठया शिकारीच्या मागे असतात. बरेचदा ते हात हलवत परत येतात. त्यांना अधूनमधून शिकार मिळते, पण एकुणात खाऊपिऊवाल्यांपेक्षा ह्यांची सरासरी कमी भरते. खाऊपिऊवाले, बायकामुलांना पुरेल एवढे आणतात पण इतरांना देण्यासाठी, जास्तीचे त्यांच्याकडे कधीच काही नसते. भावखाऊवाले, रोज जरी पुरेसे कमवत नसले, तरी अधून मधून त्यांच्या घरी, इतरांनाही पुरून उरेल, इतके रग्गड मांस असते.

समजा स्त्रीने आपले जनुकीय हितसंबंध, आपण किती मुलांना लहानाचे मोठे करू शकतो यावर बेतले, तर अर्थातच मुलांना नीट खाऊपिऊ घालण्याने हे साध्य होईल. अशा गृह्स्वमिनीला खाऊपिऊ  तऱ्हेचा नवरा शोभेल. पण शेजारी म्हणून हिला भावखाऊ असेल तर उत्तम. शरीरसंगाच्या बदल्यात तो अधूनमधून शिकारीतला वाटा देईल. हिला आणि हिच्या मुलांना चार चांगले घास मिळतील. टोळीतही भावखाऊ सगळ्यांना प्रिय; कारण वेळोवेळी शिकारीचा खाना-खजाना तो टोळीसाठी जिंकून आणत असतो.

आपले जनुकीय भले साधण्यात भावखाऊ पुरुषाला फायदा आणि तोटा दोन्ही असतो. त्याची गुणसूत्रे घेऊन जन्मणारी अनौरस संतती हा मोठाच फायदा. भाऊखाऊला सामाजिक प्रतिष्ठाही लाभते. प्रसंगोपात मांस भक्षणासाठी भावखाऊचा मैत्रलाभ व्हावा ही साऱ्यांचीच इच्छा. प्रसंगी आपल्या मुलीबाळी भावखाऊला नजर करण्यास टोळीतले काही तयार असतात.

भावखाऊच्या मुलांचाही मग टोळीत खास मान राखला जातो. भावखाऊचा तोटा असा, की तो त्याच्या घरी सरासरी कमी अन्न आणतो. यामुळे त्याच्या औरस संततीपैकी कमी मुले जगतात. त्याची पत्नीही त्याच्या अनुपस्थितीत व्यभिचार करू शकते. त्यामुळे तिची मुले ह्याचीच असतील असे नाही. खाऊपिऊला मुले कमी होतात, पण होतात ती स्वतःची, ह्याची खात्री असते. भावखाऊला मुले चिक्कार पण पितृत्वाची खात्री कमी. पितृत्वाच्या खात्रीचा बळी देऊन, खंडीभर पोरांचे पितृत्व पदरी पाडून घेण्यात, भावखाऊचा निश्चित फायदा आहे का?

उत्तर अनेक संख्यांवर अवलंबून आहे. म्हणजे खाऊपिऊवाल्यांच्या बायका अजून किती औरस संतती पोसू शकतात? खाऊपिऊवाल्यांच्या बायकांत अनौरस संततीची टक्केवारी किती? त्यांच्या खाशा स्थानामुळे भावखाऊची किती मुले जास्त तगतात? ही आकडेवारी स्थानिक परिस्थितीनुसार, टोळीगणिक  बदलत रहाणार. जेंव्हा हॉकेस बाईनी आशेंसाठी ही आकडेवारी काढली, तेंव्हा असे दिसून आले की नाना परीच्या संभाव्य परिस्थितीत, खाऊपिऊंपेक्षा  भावखाऊंचे जनुकीय वारस अधिक असतात. म्हणजे शिकारीमागे लागण्यात कुटुंब-निर्वाह हा गौण हेतू असून, जनुक-प्रसार हा प्रधान हेतू आहे असे दिसते. आशे पुरुष शिकार साधतात ती निव्वळ स्वतःच्या स्वार्थासाठी, कुटुंबवात्सल्यामुळे मुळीच नाही.

म्हणजे पुरुषांनी शिकार करणे आणि बायकांनी कंद-मुळे गोळा करणे, ही काही एकत्र कुटुंबाच्या उत्कर्षासाठीची श्रमविभागणी नाही. हे म्हणजे टोळीच्या भल्यासाठी श्रमशक्तीचे जाणते उपयोजनही नाही. उलट भटक्या-शिकारी समाजाची जीवनशैली, म्हणजे नर-मादी हितसंबंधांची नमुनेदार लढाई. दुसऱ्या प्रकरणात पाहिल्याप्रमाणे, जे पुरुषाच्या जनुकीय हिताचे ते

स्त्रीच्या जनुकीय हिताचे असेलच असे नाही. जोडप्याचा समांतर सामायिक स्वार्थ असतोच पण परस्परांना छेदणारा वैयक्तिक स्वार्थही असू शकतो. खाऊपिऊ तऱ्हेचा नवरा मिळणे हे बायकोसाठी उत्तम, पण खाऊपिऊ तऱ्हेचा नवरा बनणे पुरुषास धार्जिणे नाही.

अलीकडच्या काही दशकातील जीवशास्त्रीय अभ्यासातून, प्राण्यांत आणि माणसांत  असे अनेक तऱ्हेचे आपमतलबी हेवेदावे  लक्षात आले आहेत. पती-पत्नीत (किंवा प्राण्यांच्या कामजोडीदारात) हेवेदावे आहेतच, पण पालक विरुद्ध बालक असेही वैर आहे. गर्भवती विरुद्ध गर्भ अशीही लढाई आहे. भाऊबंदकी आहे, बहीणबंदकी आहे आणि बहीण-भाऊ बंदकीही आहे. पालकांची जनुके बालकात असतात. भावंडातही काही जनुके समान असतात. भावंडे एकमेकांची संभाव्य  (कट्टर) प्रतिस्पर्धी असतात. आईबाप आणि मुलाबाळांतही स्पर्धा असते. पिल्ले वाढवण्यासाठी जन्मदात्यांना  बरेच सायास करावे लागतात आणि बरीच जोखीम पत्करावी लागते. ह्यामुळे लेकुरवाळ्या  प्राण्यांचे आयुर्मान कमी होते, असे अनेक अभ्यासात दिसून आले आहे. जन्मदात्यांच्या दृष्टीने पिल्लू म्हणजे जनुके संक्रमित करण्याची एक संधी. पण जन्मदात्यांना अशी संधी फिरून मिळू शकते. कदाचित एका पिल्लाचा त्याग करून, एकाचेच नीट पालन पोषण करण्यात जन्मदात्यांचा जनुकीय स्वार्थ साधला जाईल.... आणि आई-बापाच्या जीवावर, मिळेल ते मिळवून, तगून रहाण्यात पिल्लाचा स्वार्थ साधला जाईल. माणसाच्या जगाप्रमाणे प्राण्यांच्या जगातही ह्या लढाईत, कधी जनकांकडून भृणहत्या घडते,  कधी पिल्लांकडून जनक-हत्या घडते, तर कधी भावंडे एकमेकांच्या जीवावर उठतात. जनुकशास्त्र, परिसरतील उपलब्ध अन्न, अशी बरीच काही आकडेमोड करून जीवशास्त्रज्ञ ही यादवी समजावून सांगतात. पण कोणतीही आकडेमोड न करता आपल्याला हे अनुभवातून आधीच उमजलेले असते. लग्नाच्या किंवा रक्ताच्या नात्यातले स्वार्थांध वैर, हेच सर्वाधिक शोकांतीकांचे मूळ कारण आहे.

.....

ह्या निष्कर्षांना किती सर्वसमावेशक आणि  ग्राह्य समजायचे? हॉकेस बाईंनी केवळ दोन भटक्या-शिकारी टोळ्यांचा अभ्यास केला होता, आशे आणि हाझ्दा. त्यांचे निष्कर्ष अन्य टोळ्यांशी ताडून बघणे बाकी आहे. तिथे टोळीगणिक किंवा व्यक्तिगणिक, कदाचित वेगळी उत्तरे निघतील. माझ्या न्यू गीनितील अनुभवानुसार, हॉकेस यांचे निष्कर्ष तिथे तर प्रकर्षाने लागू पडतात. न्यू गिनीत मोठे प्राणी फारसे नाहीतच, शिकार जेमतेमच मिळते, बरेचदा रिक्त हस्ते परतावे लागते. बरीचशी शिकार पुरुष जंगलातच खाऊन संपवतात. मोठी शिकार मिळाली तरच घरी आणली जाते आणि ती सर्वांत वाटून खाल्ली जाते. कमाईच्या दृष्टीने न्यू गीनितील शिकार व्यवहार्य नाही, पण शिकाऱ्याला मिळणारा मानमरातब हे खरे बक्षीस.

हॉकेसचे निष्कर्ष आपल्या समाजाला लागू आहेत काय? मी असला काही प्रश्न उपस्थित करणार हे ओळखून कदाचित तुम्हाला आधीच राग आला असेल आणि आता मी अमेरिकी पुरुष बिनकामाचे आहेत असे सांगणार अशीही तुमची अपेक्षा असेल. अर्थातच असा काही माझा निष्कर्ष नाही. बरेच (सगळे? जवळजवळ सगळे?)  अमेरिकन पुरुष अगदी निष्ठावान नवरे आहेत, उत्पन्न वाढावे म्हणून सतत कष्टत असतात, मिळेल ते बायको आणि मुलाबाळांसाठी खर्च करतात, मुलांची काळजी घेतात आणि बाहेरख्यालीपणा करत नाहीत.

पण आशेंच्या अभ्यासातील निष्कर्ष आपल्या समाजातील काही पुरुषांना नक्कीच लागू होतात. काही अमेरिकी पुरुष, बायका मुलांना सोडून देतात. ठरलेली पोटगी देण्यास बरेच टाळाटाळ करतात. इतके, की आता सरकारही ह्या प्रश्नात लक्ष घालते आहे. आता अमेरिकेत पालक-जोड्यांपेक्षा  एकल पालक जास्त आहेत आणि यात बहुसंख्य महिला आहेत.

जे पुरुष लग्नबंधनात आहेत, त्यातही पत्नी आणि मुलांपेक्षा स्वतःची हौसमौज  पुरवणारे आपल्या माहितीत आहेत. बाहेरख्यालीपणात आणि ख्यालीखुशालीवर ते वेळ आणि पैसा उधळतात. गाड्या, खेळ आणि आणि दारू ही अगदी सार्वत्रिक उदाहरणे. फारशी कमाई घरी दिली जात नाही. किती टक्के अमेरिकी पुरुष खाऊपिऊवाले आणि किती भावखाऊवाले असा काही मी अभ्यास केलेला नाही, पण भावखाऊंचे प्रमाण काही नगण्य नाही.

दोघेही नोकरीधंदा करतात अशा घरातही बायका पुरुषांपेक्षा दुप्पट वेळ कष्ट करतात (काम, घरकाम आणि मुले सांभाळणे) आणि तरीही त्याच कामासाठी बायकांना सरासरी कमी मोबदला मिळतो. एकदा अमेरिकी पुरुषांना, ते आणि त्यांची पत्नी घरासाठी आणि मुलांसाठी देत असलेल्या वेळेचा अंदाज करायला सांगितले. पुरुषांचा स्वतःबद्दलचा अंदाज अतिरंजित होता आणि बायकोबद्दलचा अति-संकुचित.  ऑस्ट्रेलिया, जपान, कोरिया, जर्मनी, फ्रान्स, आणि पोलंड  अशा उद्योगप्रधान देशात पुरुषांचा घरातील सहभाग सरासरीपेक्षा आणखी कमी असेल असा माझा कयास आहे. मला ओळखीचे असलेले हे काही देश, बाकी बरेच आहेत. म्हणूनच ‘पुरुष काय कामाचे?’ हा प्रश्न आपल्या समाजात आणि मानववंशशास्त्रात नेहमीच चर्चिला जातो.

प्रकरण ३ पिते का न पाजती पिलांना?

प्रकरण ३

पिते का न पाजती पिलांना?

बापाच्या दुधाची अनुत्क्रांती

जेराड डायमंड यांच्या 'व्हाय इज सेक्स फन?' या मती गुंग करणाऱ्या पुस्तकाचे रसाळ मराठी भाषांतर

आज पुरुषांनीही बाल-संगोपनात सहभाग घेतला पाहिजे हे अपेक्षितच आहे. सबब सांगण्यात काही अर्थ नाही कारण बाळासाठी जे जे आई करते, ते ते करण्यास बापही समर्थ आहेच. जेंव्हा १९८७ साली मला जुळे मुलगे झाले, तेंव्हा मी अगदी हौसेने लंगोट बदलायला शिकलो, उलटी काढायला शिकलो आणि इतरही संगोपन कौशल्ये शिकून घेतली.

सुदैवाने एका कामातून मात्र मला सूट होती, मुलांना अंगावर पाजणे! हे किती दमणूक करणारे काम आहे ते माझ्या पत्नीकडे पाहून मला दिसतच होते. मित्र गमतीने म्हणायचे, की मी होर्मोनची इंजेक्शने घेऊन तिचे हेही ओझे हलके करावे. पण मातृ-महतीच्या  किंवा पितृ-अगतिकतेच्या ह्या शेवटच्या बुरुजावर, लिंगसमानता आणू पाहणाऱ्यांसमोर, एक  क्रूर जीवशास्त्रीय सत्य ठामपणे उभे आहे. पुरुषांकडे तशी शरीररचना नाही, स्तन आणि स्तन्यवृद्धी करणारे गरोदरपण नाही आणि आवश्यक संप्रेरकेही (होर्मोन्स) नाहीत. अगदी १९९४ पर्यंत, चार हजार तीनशे सस्तन प्रजातींपैकी, एकाही प्रजातीत बाप पिलांना पाजत असेल, अशी शंकाही कोणी घेतली नव्हती. त्यामुळे बापाच्या दुधाच्या अनुत्क्रांतीची तर चर्चाही करण्याची गरज नाही असे वाटेल. हे तर सुटलेले कोडे. शिवाय खाशा मानवी कामाचाराच्या उत्क्रांती विषयक पुस्तकात तर ही चर्चा अगदीच अप्रस्तुत वाटू शकेल. पिते पिलांना पाजत नाहीत हा उत्क्रांतीभाव नाही; हा तर शरीरक्रियेचा स्थायीभाव झाला. सगळ्याच सस्तनांच्या माद्याच तेवढया दूध स्रवतात  तेंव्हा माणसात खास वेगळे असे काही घडत नाही.

प्रत्यक्षात नर-दुग्ध-स्राव (खरे तर त्याचा अभाव) हा नर-नारीच्या आदीम झगड्याचाच पुढचा भाग आहे. निव्वळ ‘शरीरक्रियेचा हा स्थायीभाव आहे’, ही मीमांसा तोकडी आहे. इथेही मानवी लैंगिकतेबद्दल उत्क्रांतीभाव काय सांगतो हे  समजावून घेणे महत्वाचे आहे.  कोणीही सस्तन नर कधीच गरोदर राहिला नाही हे बरोबरच आहे आणि जवळपास सगळेच सस्तन नर दूधही स्रवत नाहीत हे ही मान्य आहे. प्रश्न असा आहे की सस्तनात निव्वळ माद्यांच्यात दुग्धनिर्मितीची जनुके का? फक्त माद्यांतच दुग्धग्रंथी का विकसित होतात? गर्भारपणाचा दुग्धप्रेरक सोहळा, स्तनपान-पूरक संप्रेरके फक्त त्यांच्यातच का? पुरुषांत का नाही? पारवे, कबुतरातील  नर-मादी दोघांतही पिलांसाठी अन्ननलिकेतून दुधासारखा स्त्राव झरत असतो. हे दूध दोघेही पिलांना पाजत असतात. समुद्रअश्वांत तर नर गरोदर रहातात. मग माणसात का नाही? पुरुषांनी काय घोडे मारलंय?

दुग्धपानासाठी आधी गरोदरपण आवश्यक आहे असे वाटेल पण अनेक सस्तन माद्यांना, यात माणसाच्या माद्याही आल्या, दिवस न जाऊन सुद्धा दुध येऊ शकते. योग्य ती संप्रेरके (होर्मोन्स) दिली तर कित्येक प्राण्यांतील नरांना आणि मानवप्राण्यातील नरवरांना, स्तनवृद्धी होते, दूधही येते. काही विशेष परिस्थितीत कित्येक पुरुषांची थाने वाढतात आणि दूध येते. काही पाळीव मेंढे आणि काही जंगली सस्तनांतही असे घडल्याचे दिसले आहे.

म्हणजेच नरांतही दुग्धनिर्मितीची क्षमता असतेच. मानवी पिते जर अंगावर पाजू लागले  तर अन्य सस्तन नरांपेक्षा आधुनिक मानवी नरांत ते उत्क्रांती सुसंगत ठरेल. कसे ते पुढे पाहू. पण हा काही आपला जन्मदत्त गुणविशेष नाही आणि एखादा अपवाद वगळता अन्य सस्तन नरांतही हे वैशिष्ठ्य आढळत नाही. नैसर्गिक निवडीच्या ओघात नरांत दुग्धस्त्राव निर्माण झालाही असता, पण मग का नाही झाला? हाच तर यक्षप्रश्न. निव्वळ, ‘तसे अवयव नरात घडत नाहीत म्हणून’, एवढ्यावर ह्याची वासलात लावता येणार नाही. नर-स्तन्य-अभाव हा तर मानवी लैंगीकतेच्या उत्क्रांतीतील, सर्व आयामांचे एक ठसठशीत उदाहरण; नर-मादीच्या औत्क्रांतिक झगड्याचे, पितृत्वाबद्दलच्या डळमळीत विश्वासाचे, मातृत्वाच्या पक्क्या खात्रीचे, प्रजननात असलेल्या दोघांच्या गुंतवणुकीतील दरीचे आणि जैविक वारशाशी असलेल्या अटळ बांधिलकीचे.

या विविध पैलूंच्या शोधाची पहिली पायरी, म्हणजे ‘पिते पिलांना पाजू शकतात’,  हा विचारच अस्पर्श ठरवणाऱ्या मानसिकतेवर मात करणे. आपली शरीररचना आणि कार्य बघता हे अशक्यच आहे ह्या आपल्या नि:शंक धारणेवर मात करणे. स्त्री पुरूषांतील जनुकीय भेद, अगदी स्तन्यजनक जनुकांतील भेदही, अत्यंत किरकोळ आणि तकलादू आहेत. ह्या प्रकरणांती नर-स्तन्य-जनन शक्य आहे हे  तुम्हाला पटेल आणि मग हे व्यवहार्य कार्य व्यवहारात का उतरत नाही हेही आपण पाहू.

......

आपल्या लैंगिकतेचा पाया अंतिमतः आपल्या जनुकांनी (Genes) रचलेला असतो. प्रत्येक पेशीच्या  केंद्रकात (Nucleus), गुणसूत्रांच्या (Chromosomes) तेवीस जोड्या असतात. ही गुणसूत्रे म्हणजेच अनेक जनुकांचा समुच्चय. ह्या गुणसूत्रात ही जनुके ओळीने मांडलेली (की माळलेली)  असतात. गुणसूत्रांच्या प्रत्येक जोडीतील एक गुणसूत्र आपल्याला आईकडून मिळते तर एक वडीलांकडून. प्रत्येक गुणसूत्राचा सूक्ष्मदर्शकाखाली दिसणारा तोंडावळा वेगवेगळा असतो. ह्यावरूनच त्यांना एक ते तेवीस असे क्रमांक दिलेले आहेत. यातील एक ते बावीस ह्या जोड्यातील दोन्ही गुणसूत्रे दिसायला तंतोतंत एकमेकांसारखी असतात. तेविसाव्वी जोडी सेक्स गुणसूत्र म्हणवली जाते.  स्त्रियात ही जोडी एकसारखीच असते. या दोहोंना ‘एक्स’ गुणसूत्र म्हणतात. पुरुषांच्यात मात्र तेविसाव्या जोडीतील गुणसूत्र एकमेकांपेक्षा वेगळी दिसतात. पुरुषांच्यात एक ‘एक्स’ गुणसूत्र असतेच पण ह्याच्या जोडीला असलेले लहानसे गुणसूत्र ‘वाय’ नामेकरून प्रसिद्ध आहे.

ह्या सेक्स गुणसूत्रांचे नेमके कार्य काय? एक्स गुणसूत्रावरील अनेक जनुके (Genes) सेक्सशी अजिबात संबंध नसलेले गुणविशेष बहाल करतात. उदाहरणार्थ रंगांधळेपणा (लाल व हिरव्या रंगातील भेद न ओळखता येणे). वाय गुणसूत्र मात्र वृषण (Testes) निर्मितीचा आराखडा बाळगून असते. मानवी गर्भात, फलनानंतर पाचव्या आठवडयात, स्त्री अथवा पुरुषबीजग्रंथीत (Ovary किंवा Testes) परिवर्तीत होऊ शकेल, अशी दुहेरी क्षमता असणारी, उभयक्षम बीजग्रंथी (Bipotential Gonad) निर्माण होते. ज्या गर्भात वाय गुणसूत्र असेल त्या गर्भात ही ग्रंथी, वाय-कडून येणाऱ्या इशाऱ्यानुसार, वृषण म्हणून वाढू लागते. साधारण सातव्या आठवडयात हे बदल दिसतात. पण जर वाय गुणसूत्र नसेल, तर तेराव्या आठवड्यानंतर ग्रंथी धोपटमार्ग (Default Pathway) स्वीकारते आणि स्त्रीबीजग्रंथी म्हणून वाढू लागते.  

हे जरा आश्चर्यकारक वाटेल. तुमची अशी कल्पना असेल, की मुलींत स्त्रीबीजग्रंथी निर्मितीचे काम, त्या दुसऱ्या एक्स गुणसूत्राकडे असेल आणि मुलग्यांत पुरुषबीजग्रंथी वाय गुणसुत्रामुळे निर्माण होत असतील. कधी कधी एक्सच्या जोडीबरोबर एक ज्यादाचे वाय गुणसूत्र असते (XXY, क्लाईनफेल्टर सिंड्रोम). असा गर्भ पुरुषाचा म्हणून वाढतो. चुकून जर तीन एक्स गुणसूत्र (XXX, सुपर फीमेल सिंड्रोम) असली किंवा एकच एक्स गुणसूत्र असले (X_, टर्नर सिंड्रोम, हे XO असे दर्शवतात. उच्चार एक्सओ, इथे ओ म्हणजे शून्य, काहीही नाही.) तरीही गर्भाची वाढ, स्त्रीगर्भ म्हणुनच होते.  म्हणजेच आपल्या उभयक्षम बीजग्रंथीची नैसर्गिक वाढ ही स्त्रीबीजग्रंथीच्या दिशेने होत असते. वाय गुणसूत्राने वेगळी दिशा दाखवली तरच ही ग्रंथी पुरुषग्रंथी म्हणून वाढते. 

हे सारे जरा अलंकारिक भाषेत मांडता येईल. संप्रेरकतज्ञ आल्फ्रेड जोस्टच्या शब्दात, ‘पुरुष होणे म्हणजे एक लांबलचक, कटकटीचा, जोखीमीचा प्रवास आहे; स्त्रीत्वाकडे झुकणाऱ्या निसर्गदत्त प्रेरणेविरुद्ध सततचा झगडा आहे.’ पुरुषप्रधानतेचे पुरस्कर्ते तोऱ्यात म्हणतील की पुरुष होणे ही खरी मर्दानगी, हे खरे पौरुष; स्त्री होणे म्हणजे नुसतेच, जे जे होईल ते ते पहाणे. उलटपक्षी असेही म्हणता येईल, की नारीरुपी जन्म हे तर मानवाचे नैसर्गिक भागधेय आणि नरजन्म म्हणजे नाईलाजाने सहन करावी लागणारी, एक अटळ आणि आवश्यक विकृती. अधिक बायका निर्माण होण्यासाठी बायकांनी मोजलेली किंमत. मी मात्र एवढेच म्हणेन की वाय गुणसूत्राच्या संकेतानुसार उभयक्षम बीजग्रंथी स्त्रीत्वाकडे जाणारा धोपटमार्ग सोडून पुरुषत्वाचा रस्ता धरतात. यातून कोणताही तात्विक निष्कर्ष मी काढणार नाही.

.....

पण पुरुष म्हणजे नुसत्याच पुरूषबीजग्रंथी नाहीत, नुसतेच वृषण नाहीत, पुरुष म्हणजे वृषण आणि बरेच काही. शिश्न (लिंग, Penis), पूरस्थ ग्रंथी (प्रोस्टेट ग्रंथी, Prostate Gland) आणि इतरही काहीबाही पुरुषपणाला आवश्यक आहे. स्त्री म्हणजे सुद्धा निव्वळ स्त्रीबीजग्रंथी नाही, किमान योनीमार्ग असणे सोयीचे. गर्भावस्थेत फक्त बीजग्रंथीच नाही, तर इतरही काही अवयव नर-नारी अशी दोन्हीही रूपे घेऊ शकतात. पण बीजग्रंथींचा विकास वाय गुणसूत्राने निर्देशित असतो. इतर उभयक्षम अवयवांचा विकास वाय गुणसूत्राने थेट निर्देशित नसतो. वाय गुणसूत्राच्या इशाऱ्यावर वृषण तयार होतात आणि वृषणातून स्त्रवणाऱ्या पुरुष संप्रेरकांमुळे हे इतर अवयव पुरुषपणाकडे वळतात. वृषणातील हे स्त्राव नसतात तेंव्हा हे इतर अवयव स्त्रीजननेंद्रीयात रुपांतरीत होतात.

उदाहरणार्थ गर्भावस्थेत आठव्या आठवड्यातच वृषण, टेस्टोस्टेरॉन (Testosteron) हे स्टिरॉईड संप्रेरक स्रवू लागतात. ह्यातल्या काही भागाचे रुपांतर डीहायड्रो-टेस्टोस्टेरॉन मध्ये होते. ह्या पुरुष संप्रेरकांच्या, (अँन्ड्रोजेन्सच्या, Androgens) प्रभावामुळे उभयक्षम भागांपासून शिस्न (Penis), शिस्नमुंड (Glans Penis), आणि वृषणकोश (Scrotum) हे अवयव तयार होतात. मात्र अशा प्रभावाअभावी, स्त्री गर्भात, हेच भाग शिस्निका (Clitoris), लघु व गुरु ओष्ठ (Labia Majora, Labia Minora) म्हणून विकास पावतात. ह्याच बरोबर म्युलेरीयन नलिका आणि वोल्फीयन नलिका नामे, उभयक्षम नलिका असतात. वृषण नसेल तेंव्हा वोल्फीयन नलिका कोमेजून जातात आणि म्युलेरीयन नलिकांपासून, योनीमार्ग, गर्भपिशवी आणि फॅलोपीयन नलिका उमलतात. वृषण असतील तर उलटे घडते. पुरुष गर्भात अँन्ड्रोजेन्सच्या प्रभावाखाली वोल्फीयन नलिका वाढतात. त्यापासून पुरुषबीजकोश  (Seminal Vesicle), पुरुषबीजवाहक नलिका (शुक्रनलिका, नस, Vas Deference) आणि अधिवृषण (Epididymis) निर्माण होते. ह्याच वेळी वृषणातून स्रवणारा म्युलेरीयन-नलिका-विकास-रोधक-संप्रेरक (MIH Mullerian Inhibitory Hormone) नावाला जागून, म्युलेरीयन नलीकांपासून तयार होणारे स्त्री अवयव (योनीमार्ग, गर्भपिशवी आणि फॅलोपीयन नलिका) विकसित होऊ देत नाही. म्युलेरीयन नलिका कोमेजून जातात. (चित्र आवश्यक)

वाय गुणसूत्रामुळे वृषण तयार होतात आणि वृषणस्रावांच्या प्रभावामुळे वा अभावामुळे अंतर्गत जननेंद्रिये तयार होतात. याकारणे असे वाटेल की धड ना स्त्री धड ना पुरुष, अशी जननेंद्रिये निर्माणच होऊ शकत नाहीत. वाय गुणसूत्र असल्यास शंभर टक्के पुरुष इंद्रिये तयार होतात आणि नसल्यास शंभर टक्के स्त्री इंद्रिये.

प्रत्यक्षात बीजग्रंथी वगळता अन्य जननेंद्रिये तयार होण्यासाठी अनेक जैवरासायनिक क्रियांची एक लांबच लांब साखळी कार्यरत असते. यातील प्रत्येक पायरी पार पडण्यासाठी, एकेका जनुकाने संचलित, एकेक खास एन्झाइम (विकर, Enzyme), एकेक खास रसायन, असावे लागते. जनुकात जर काही अचानक बदल घडला (उत्परिवर्तन, Mutation), की एन्झाइम बिघडते किंवा घडतच नाही. अशाच एका एन्झाइम दोषामुळे वृषण असूनही स्त्री अवयव बाळगणारी व्यक्ती निर्माण होऊ शकते (Male Pseudohermaphrodite). यांच्यात सदोष एन्झाइमची पायरी येईपर्यंतचा अवयव विकास, पुरुषेंद्रीयांच्या दिशेने यथास्थित पार पडतो. यापुढे मात्र पुरुषेंद्रीयांची वाढ खुंटते. सदोष एन्झाइमवर किंवा त्यानंतरच्या जैवरासायनिक पायऱ्यांवर अवलंबून असलेली पुरुषेंद्रीये तयारच होत नाहीत. त्या जागी स्त्री इंद्रिये तरी तयार होतात (धोपट मार्ग) किंवा ती जागा तशीच रिकामी रहाते. उदाहरणार्थ एका प्रकारात अशी व्यक्ती दिसायला स्त्री स्वरुप दिसते. अगदी खऱ्या

स्त्रीपेक्षाही ‘ही’ अधिक कमनीय, अधिक ऊंच, कटी शेलाटी आणि उरोज कुंभापरी. फॅशन मॉडेल म्हणून गाजलेल्या कित्येक सौदर्यवती या तपासणीअंती, खऱ्याखुऱ्या स्त्रिया नसून, पुरुष गुणसूत्र असलेल्या ‘स्त्रिया’ आहेत असे आढळून आले आहे. अंतर्यामी वृषण असूनही, जनुकीय बदलांमुळे घडलेल्या ह्या बाह्यात्कारी ‘स्त्रीया’ (Phenotypically Females).

ह्या प्रकारातील बाळ हे दिसायला मुलीसारखेच दिसते, वयात आल्यावर बाह्यात्कारी सारी वाढ मुलीसारखीच होते, पण पाळी येत नाही. मग डॉक्टरी तपासणी होते. तपासणीत योनीमार्ग, गर्भाशय आणि स्त्रीबीजवाहक नलिका तयार झाल्या नसल्याचे समजते. योनीमार्गाच्या जागी पेरभर खोल, खळगा तेवढा असतो. पुढे ह्या व्यक्तीत वाय गुणसूत्र असून टेस्टोस्टेरॉन (Testosteron) स्रवणारे वृषणही असल्याचे दिसते. हे वृषण मात्र जांघेत अथवा ‘तिच्या’ बाह्यांगात लपलेले आढळतात. स्पष्ट शब्दात सांगायचे, तर ‘गुलजार नार देखणी’ अशी ही मॉडेल, म्हणजे एक पुरुष आहे. विशिष्ठ जनुकीय बदलांपायी, टेस्टोस्टेरॉनला प्रतिसाद देण्यात त्याच्या पेशींना रासायनिक अडचण आहे.

पेशीतील टेस्टोस्टेरॉन, डीहायड्रो-टेस्टोस्टेरॉन या संप्रेरकांना काम करण्यासाठी टेकायला रासायनिक खुर्ची लागते (Androgen Receptors). अशा व्यक्तीत ही रासायनिक खुर्ची नसते. खुर्ची असल्या शिवाय हे संप्रेरक काम करत नाहीत. त्यामुळे अँड्रोजेन गटातील या संप्रेरकांना काम करायला खुर्ची नसेल तर पुरुषेंद्रीयांची पुढील  वाढ  होतच नाही. अशा या व्यक्तीत वाय गुणसूत्र आहे, वृषणही आहेत, त्यांचा म्युलेरीयन-नलिका-विकास-रोधक-स्रावही (MIH, Mullerian Inhibitory Hormone) आहे. परिणामी गर्भाशय, स्त्रीबीज-वाहक-नलिका आणि योनीमार्ग, या म्युलेरीयन नलीकांपासून उमलणाऱ्या स्त्री अवयवांचा विकासही खुंटला आहे. पण त्याचवेळी

टेस्टोस्टेरॉनला प्रतिसाद शक्य नसल्यामुळे  पुरुषेंद्रियांचा विकासही होणे नाही. पुरुषेंद्रीय म्हणून उमलणाऱ्या वोल्फीयन नलिका कोमेजून जातात, पुरुष म्हणून आवश्यक  अंतर्गत जननेंद्रिय तयारच होत नाहीत. अशा परिस्थितीत उरलेले उभयक्षम अवयव स्त्रीत्वाचा धोपट मार्ग (Default Path) निवडतात. पुरुषातही ईस्ट्रोजेन हा संप्रेरक अत्यल्प प्रमाणात स्रवत असतो. स्त्रियांना स्त्रीत्व देणारा हा एक महत्वाचा घटक. वृषण आणि अधिवृक्क ग्रंथी (Adrenal Gland) हे या स्रावाचे पाझर. धडधाकट पुरुषात अँड्रोजेनचा प्रभाव एवढा जबरदस्त असतो की ईस्ट्रोजेन पार झाकोळला जातो. ह्या व्यक्तीत मात्र, खुर्चीचे रेणू नसल्याने, अँड्रोजेन असूनही नसल्यासारखे. त्यामुळे ईस्ट्रोजेनला आता मोकळे रान मिळते. या अल्पशा ईस्ट्रोजेनच्या बेलगाम प्रभावाखालील ही व्यक्ती, ‘...कंचुकी, बापडी मुकी, सोसते भार; शेलटी खुणावे कटी...’ अशी बनून जाते. रंभा, मेनका, रती, उर्वशी अशा रूपगर्वितांत सहज गणली जाते.

थोडक्यात स्त्री पुरुषातील जनुकीय भेद हे किरकोळ असले तरी त्यांचे परिणाम मूलभूत आणि दूरगामी असतात. तेविसाव्या गुणसूत्रावरील काही जनुके इतर काही गुणसूत्रावरील जनुकांसह, स्त्री पुरुषातील भेद प्रत्यक्षात उतरवत असतात. हे भेद म्हणजे निव्वळ जननेंद्रियातील भेद नव्हेत तर दाढी, अंगावरचे केस, आवाज फुटणे, स्तनवृद्धी असे तारुण्यातील इतरही बदल होत.

.....

टेस्टोस्टेरॉनचा परिणाम वय, अवयव आणि प्रजातीनुसार वेगवेगळा असतो. प्राणी प्रजातीगणिक लिंगभेदही विविध रुपात दिसतात. फरक निव्वळ स्तनाच्या वाढीत असतो असे नाही. आपण आणि आपले निकटचे भाईबंध, कपी (Apes), यातले नर-नारी भेद आपल्याला परिचित आहेत. प्राणीसंग्रहालयात किंवा फोटोत नर गोरिला तुम्ही पहिले असतील. हे मादीपेक्षा चांगलेच धिप्पाड दिसतात (मादीच्या दुप्पट वजन भरते त्यांचे), डोक्याचा आकार अगदी वेगळा असतो, पाठीवर सोनेरी केस असतात. पुरुषही स्त्रियांपेक्षा थोडे थोराड असतात (सरासरी वजन २०% जास्त), पिळदार असतात, त्यांना दाढी असते. ह्या भेदातही भेदाभेद आहेत. आग्नेय आशियात आणि मूळनिवासी अमेरिकन जमातीत (रेड इंडियन) हे भेद एवढे भेदक नाहीत. ह्याच्या पुरुषात अंगावर लव जेमतेमच असते आणि दाढीही येते न येते. गिब्बन माकडाच्या काही प्रजातीत नर-मादी दुरून दिसायला अगदी सारखे दिसतात. बाह्यांग तपासल्याशिवाय त्यांच्यातील तो-ती ओळखणे मुश्कील.

अपराप्राप्त सस्तन प्राण्यात (Placentate Mammals, वार असणारे प्राणी) नर-मादी दोघांना स्तन असतात. अर्थात बहुतेक सस्तन नरांत ह्या ग्रंथीचा ना आकार वाढतो ना त्या कार्यान्वित होतात. पण प्रजातीप्रमाणे हे प्रमाण बदलते. एका टोकाला नर मूषकात ना दुग्धग्रंथी तयार होतात ना स्तनाग्र (बोंडशी, Nipple). विरुद्ध टोकाला श्वान आणि प्रायमेट प्रजातीत (यात मानवही आला), दुग्धग्रंथी, दुग्धनलिका, स्तनाग्र इत्यादी सरंजाम नर-मादी दोघातही असतो आणि पौगंडावस्थेपर्यंत समानच दिसतो.

पौगंडावस्थेत बीजग्रंथी, अधिवृक्क ग्रंथी (Adrenal Gland) आणि पिट्युटरी ग्रंथीच्या विविध संप्रेरक स्रावांमुळे  हे लिंगभेद आणखी ठळक होतात. गर्भारपणी आणि अंगावर पाजताना निर्माण होणारी संप्रेरके स्तनांची आणखी वाढ घडवतात आणि पान्हा फुटतो. बाळाने ओढल्याने देखील एक प्रतिक्षिप्त क्रिया म्हणून अधिकाधिक दूध झरू लागते. माणसात दुग्ध निर्मिती प्रोलॅक्टीनमुळे घडते तर गायीत सोमाटोट्रोपिन या संप्रेरकामुळे. सोमाटोट्रोपिन म्हणजेच ग्रोथ हॉर्मोन, दुभत्या गायींना हा द्यावा का नाही यावर सध्या बराच वादंग माजला आहे.

अमुक संप्रेरके फक्त नरांत अमुक फक्त मादीत असा अभेद्य भेद नसतो. नर-मादीतील संप्रेरकांत असलेले फरक हे निव्वळ प्रमाणातले फरक आहेत. नरांत काही संप्रेरकांचे प्रमाण जास्त, त्यांच्यासाठी खुर्च्याही (Receptors) जास्त; मादीत हेच प्रमाण नगण्य, पण शून्य नाही; असा प्रकार असतो. त्यामुळे स्तनवृद्धी आणि दुग्धनिर्मितीसाठी, गर्भार रहाणे एवढाच मार्ग नाही. निसर्गतः उद्भवणाऱ्या संप्रेरकांमुळे कित्येक सस्तनांच्या अर्भकांना जन्मतः थोडेसे दूध येते (Witch’s Milk). ईस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरॉन (गरोदरपणात निर्माण होणारा संप्रेरक) टोचले तर शेळीत आणि गायीतच नाही तर बोकडात आणि बडवलेल्या खोंडातही (वयात यायच्या आतच वृषण काढून टाकलेला / वृषण

निकामी केलेला), स्तनवृद्धी आणि स्तन्य निर्मिती घडते. हरीण आणि गिनीपिग नरांतही असेच घडते. निव्वळ इंजेक्शने टोचलेल्या गायीही व्यालेल्या, दुभत्या गायींइतकेच दूध देतात. बडवलेले खोंड मात्र गायींपेक्षा खूप कमी दुध देतात. अर्थातच, कारण गायींना आचळे आहेत, सड आहेत, दुग्धग्रंथी इथे वाढू शकतात, खोंडाना मुळातच आचळे नसतात, सड नसतात.

मानव प्राण्यातही, पुरुषांना, गर्भारशी किंवा स्तनदा नसलेल्या स्त्रियांना, संप्रेरकांची मलमे किंवा इंजेक्शने दिल्याने छाती फुगल्याची, पान्हा फुटल्याची अनेक उदाहरणे आहेत. काही कॅन्सरसाठी उपचार म्हणून ईस्ट्रोजेन देतात. अशा स्त्री-पुरुषांना प्रॉलॅक्टीन दिल्यास दूध येऊ लागते. एका प्रयोगातील चौसष्ठ वर्षाच्या गृहस्थांना तर प्रायोगिक उपचार बंद केले तरी पुढे सात वर्ष दूध येत होते. (ही घटना १९४० च्या सुमारासची आहे. त्याकाळी मानवी प्रयोगांवर आजच्यासारखी कडक बंधने नव्हती). काही प्रकारच्या झोपेच्या गोळ्यांचा परिणाम म्हणूनही असा अनाहूत  दुग्धस्राव होतो. ह्या गोळ्यांमुळे मेंदूतील हायपोथॅलॅमसवर परिणाम होतो आणि हायपोथॅलॅमसद्वारेच प्रॉलॅक्टीन नियंत्रित होत असते. मेंदूच्या ऑपरेशन दरम्यान जर लुचण्याच्या नसा उद्दीपित झाल्या असतील तर पुढे काही काळ दुग्धस्राव दिसतो. ईस्ट्रोजेन व प्रोजेस्टेरॉन असलेल्या गर्भनिरोधक गोळ्या बराच काळ घेतल्या तरीही असा परिणाम दिसतो. एका गमतीशीर हकिगतीनुसार, आपल्या पत्नीच्या इवल्याशा उरोजांबद्दल सतत नाराज नवरोबांना एके दिवशी स्वतःचीच छाती वाढल्यासारखी आढळली. तपासाअंती कळले की  नवऱ्याची मर्जी प्राप्त व्हावी म्हणून त्या बाई स्तनवृद्धीसाठी ईस्ट्रोजेनचे मलम छातीला चोपडत होत्या आणि हे मलम नवऱ्याच्या छातीला लागून लागून त्याचेच स्तन वर्धिष्णू झाले होते.

......

तुम्हाला वाटेल की वरील उदाहरणे इंजेक्शने किंवा शस्त्रक्रियांची आहेत. ही सारी इथे नर-दुग्ध-निर्मितीच्या चर्चेत असंबद्ध आहेत. पण औषधा-ऑपरेशनाशिवायही आगंतुक दूध निर्मिती होऊ शकते. स्तनाग्रे बराच काळ कुस्करल्यास अनेक सस्तन प्रजातीतील माद्यांना दुध येते.  अगदी कुमारिका मुलीतही दुध झरायला लागते. स्तनाग्रे हाताळल्यामुळे निसर्गतःच  मेंदू उद्दीपित करणारे संदेश जातात आणि एक प्रतिक्षिप्त क्रिया म्हणून मेंदूकडून दुग्ध ग्रंथींना संप्रेरके पोहोचतात. उदाहरणार्थ वयात आलेल्या, पण कुमारिका मार्सूपिअल (कांगारू वा तत्सम प्राणी) मादीला कोणतेही पिल्लू लुचायला दिले की पान्हा फुटतो. आचळ पिळत राहिले की कुमारिका शेळीलाही पान्हा येतो. स्तनाग्रे कुस्करल्यास पुरुषात आणि स्त्रियात प्रॉलॅक्टीन पाझरू लागते. ह्याच कारणे, स्तनाग्रे कुस्करत राहिल्यास पितेही पान्हावतील. कुमारवयीन मुलांत अशाप्रकारे दूध झरल्याची बरीच उदाहरणे आहेत.

या बाबतीत, ‘प्रिय अॅबीस’, ह्या वर्तमानपत्रातील एका सदरात (कौटुंबिक प्रश्नांबाबत सल्ला देणारे सदर) प्रसिद्ध झालेले एक पत्र हे माझे लाडके उदाहरण आहे. तान्हे मूल दत्तक घ्यायच्या बेतात असलेल्या एका अविवाहीतेला त्याला अंगावर पाजण्याची अनिवार इच्छा असते. यासाठी संप्रेरके घ्यावीत काय, असा तिचा अॅबीला प्रश्न असतो. अॅबी उत्तर देते, ‘भलतेच, अशाने तुला दाढी मिशा फुटतील!’ पण उत्तरादाखल अनेक वाचकांनी निव्वळ वारंवार लुचायला लावून दत्तक बाळाला यशस्वीरीत्या स्तनपान केल्याचे अनुभव आणि स्वानुभव कळवले होते.

या क्षेत्रातील डॉक्टर आणि नर्सेसचा अनुभव असा आहे की बहुतेक दत्तक मातांना तीन ते चार आठवड्यात अंगावर बऱ्यापैकी दूध येऊ लागते. बाळ घरी येण्यापूर्वी, पूर्वतयारी म्हणून, महिनाभर अशा महिलांना, स्तनाग्रे (निपल) ओढणारा पंप दिला जातो. तासातासाने हा पंप छातीला लावून बाळाने चोखल्यासारखा परिणाम साधला जातो. ब्रेस्ट पंप वगैरे नव्हते अशा काळात, चक्क कुत्र्याचे पिल्लू किंवा दुसरे एखादे छोटे बाळ छातीशी लावून हाच परिणाम साधला जात असे. काही समाजात गर्भवती जर अगदी अशक्त असेल, तर गर्भवतीची आई हा प्रयोग करून, वेळ पडल्यास स्वतः मूल पाजते. अगदी वयाच्या एक्काहत्तरीतही हा प्रयोग यशस्वीरित्या राबवलेल्या आज्या आहेत. बायबलमधील जुन्या करारात रुथची सासू नाओमीने असे केल्याचा उल्लेख आहे. (संदर्भ: बायबल, रुथचा ग्रंथ,  प्रकरण ४, वचन १६)

अन्नान दशा संपून पुन्हा एकदा खायला मिळालेल्या पुरुषांत बरेचदा स्तनवृद्धी आणि क्वचित दुग्धस्राव होत असल्याचे आढळते. दुसऱ्या महायुद्धाच्या अखेरीस, छळछावण्यातून सुटलेल्या युद्धकैद्यांत अशा हजारो केसेस आढळल्या. जपानमधील एकाच छावणीत तब्बल पाचशे

केसेसची नोंद आहे. ह्याचे कारण असे की, उपासमारीने संप्रेरके निर्माण करणाऱ्या ग्रंथी थंडावतात पण त्याच बरोबर ही संप्रेरके नष्ट करण्याचे यकृताचे कार्यही मंदावते. पुन्हा अन्न मिळू लागताच संप्रेरक ग्रंथी तात्काळ कार्यरत होतात पण यकृताला मात्र पूर्वपदावर यायला बराच वेळ लागतो. परिणामी संप्रेरकांची पातळी चढत जाते. पुन्हा एकदा बायबलमधील जुन्या करारात आधुनिक शरीरशास्त्राचे जणू संकेत सापडतात (प्रकरण २१ वचन २४). त्यातला जॉब एका पुष्ट माणसाबद्दल सांगतो, की ‘दुधानी त्याची छाती फुगलेली आहे’.

इतर बाबतीत अत्यंत सर्वसाधारण असलेल्या, वृषण असलेल्या, शेळीला गाभण करू शकलेल्या बोकडांना, कधी कधी अचानक, आपोआप सड फुटतो आणि पान्हा सुटतो हे बराच काळ ज्ञात आहे. बोकडाचे दूध शेळीसारखेच असते, उलट चरबी आणि प्रथिनांचे प्रमाण जास्त असते. आग्नेय आशियातील एका पाळीव स्टंम्प टेल मकाक्वे माकडातही असाच उत्स्फूर्त दुग्धस्राव आढळून आला आहे.

जंगलातल्या मुक्त संचारी नरांत स्तन्य निर्मिती झाल्याचे १९९४ साली सर्वप्रथम नोंदले गेले. मलेशिया आणि आसपासच्या बेटांवरील ड्याक वटवाघळातील (Dyak fruit bat) अकरा नरात स्तनाग्रे पिळताच दूध येत असल्याचे आढळले. बहुतेक बऱ्याच काळ पिलांना न पाजल्याने काहींची थाने तट्ट फुगलेली होती तर काहींची बहुदा नुकतेच पाजल्याने रिक्त झाली

होती. वेगवेगळ्या मोसमात वेगवेगळ्या ठिकाणी पकडलेल्या तीन वाघळ थव्यांपैकी, दोन थव्यात दुध देणारे नर, दुध देणाऱ्या माद्या आणि पोटुशा माद्या होत्या. तिसऱ्या थव्यातील वाघळे जनन मोसमात नव्हती. ह्याचा अर्थ असा की मादीच्या प्रजनन मोसमाप्रमाणे नरांत दुग्ध निर्मिती होत असावी. यांच्या दुभत्या नरांतही पुरुषबीज निर्मिती निर्वेधपणे सुरु असल्याचे वृषणतपासणीत दिसून आले.

म्हणजेच सहजा जरी आया पाजत असल्या आणि बाप पाजत नसले तरी किमान काही सस्तन प्रजातीतील नरांना तरी आवश्यक शरीर-रचना प्राप्त आहे, शरीर-क्षमता प्राप्त आहे आणि संप्रेरक यंत्रणाही कार्यरत होऊ शकते. थेट संप्रेरके किंवा संप्रेरक-प्रेरके देऊन नरात स्तनवृद्धी आणि दुग्धस्राव घडून येऊ शकतो. अगदी धडधाकट पुरुषांनी मूल अंगावर पाजल्याची काही उदाहरणे आहेत. या दुधातही, आईच्या दुधाप्रमाणेच शर्करा, प्रथिने आणि क्षार आढळले आहेत. ह्या सर्वातून असे दिसते की नर स्तनपान उत्क्रांत होणे शक्य होते. बारीकश्या  जनुकीय उत्परिवर्तनाने (Mutation) काही संप्रेरकांचे प्रमाण वाढले असते किंवा काहींचा नाश मंदावला असता तर  आज पिते पिलांना पाजत असते.

पण अर्थातच उत्क्रांतीच्या खेळात पित्यांची ही क्षमता सुप्त रहावी अशी रचना उत्क्रांत पावली आहे. कॉम्प्यूटरच्या भाषेत सांगायचे तर नरांकडे हार्डवेअर आहे पण पण ते वापरणारा प्रोग्रॅम नैसर्गिक निवडीत इंस्टॉल झालेला नाही. पण का?

......

हे समजण्यासाठी शरीरकार्याच्या दृष्टीने कारणमीमांसा करण्यापेक्षा, दुसऱ्या प्रकरणातल्या प्रमाणे, उत्क्रांतीदृष्टया युक्तिवाद करायला हवा. विशेषतः नर-मादीच्या औत्क्रांतिक  कलगीतुऱ्यात, ९०% सस्तन प्रजातीत, आयाच पिल्लांचा प्रतिपाळ करतात, हे लक्षात असो द्यावे. ज्या प्रजातीत बापाविनाही पिल्ले निभावून जातात तिथे तर नर-स्तनपानाचा प्रश्नच येत नाही. या प्रजातीतील नरांना दुध येण्याची तर गरज नाहीच पण चारा आणण्याची, क्षेत्र राखण्याची, पिलांना सुरक्षित ठेवण्याची,  शिकवण्याची, कसलीच जबाबदारी नाही. अशा प्रजातीत, जनुकीय उत्परिवर्तनाने,  पिलांना अंगावर पाजणारा कोणी माईचा लाल जन्माला आलाच, तर लवकरच त्याचा वंश, खंडित होईल. कारण हा पिले पाजेस्तोवर बाहेर अन्य नरांनी केवढीतरी प्रजोत्पत्ती साधली असेल. 

तेंव्हा नर स्तन्य निर्मितीचा प्रश्न, हा पितृसहभाग अत्याआवश्यक असलेल्या,  उरलेल्या १०% अल्पसंख्य प्रजातींपुरताच विचारात घ्यायला हवा. सिंह, लांडगे, गिब्बन, मार्मोसेट माकडे आणि  माणूस अशा या काही प्रजाती. पण पितृवात्सल्याचा पाझर आवश्यक असलेल्या प्रजातीतही तो  फक्त दुधाच्याच रुपात पाझरेल असे नाही. सिंहरावांनी

छाव्यांचा घास करण्यास  टपलेल्या तरसांना आणि इतर सिंहरावांना पिटाळून लावणे महत्वाचे. गनीम असा चौफेर दबा धरून असताना, छाव्यांना दूध पाजण्यापेक्षा, गस्त घालून आपला प्रदेश राखणे महत्वाचे. (स्तनपान सिद्धीस नेण्यास सिंहीण समर्थ आहेच.) लांडग्याने आपल्या लाडक्या लांडगीसाठी, गुहा सोडून शिकार आणणे हाच त्याचा सहभाग. त्या मासांचे रुपांतर ती लांडगी दुधात करेलच. अजगर किंवा गरुड झडप तर घालत नाहीत ना, यावर डोळा ठेवणे आणि आपली गिब्बीण अन् गिब्बुकली ताव मारत आहेत, त्या झाडावरून इतर उपटसुंभ गिब्बनांना हुसकावून लावणे, हेच तर गिब्बनचे पितृकर्तव्य. मार्मोसेट-वानर नर तर आपल्या जुळ्यांना बराच वेळ अंगाखांद्यावर खेळवत पितृ प्रेमाचा वर्षाव करतात.

पण नरांच्या दुग्ध अभावासाठीच्या ह्या साऱ्या सबबी झाल्या. एका तरी सस्तन प्रजातीत, पिते पिलांना पाजत असतीलच, बापाचे दूध हे बापाला आणि पिलांना फायद्याचे  असेलच, अशी शक्यता उरतेच. ड्याक वटवाघळे ही अशी एक संभाव्य प्रजाती आहे. पण बापाचे दूध हिताचे असलेल्या सस्तन प्रजाती जरी असल्या, तरी हे प्रत्यक्षात उतरण्यासाठी ‘औत्क्रांतिक बांधिलकी’चा (Evolutionary Commitment) मोठाच अडथळा असेल.

औत्क्रांतिक बांधिलकी ही संकल्पना समजावून घेण्यासाठी एखाद्या मानव निर्मित यंत्राचे उदाहरण घेऊ. ट्रकची चासी घेऊन त्यावर गरजेनुसार बॉडी बांधली जाते. सामानसुमान वाहून न्यायचे आहे, का घोडे, का आईस्क्रीम, यावर बॉडीची रचना ठरते. ह्या भिन्न गरजा, इंजिन, ब्रेक, अॅक्सेल

अशा महत्वाच्या भागांना धक्का न लावता, मूळ रचना तशीच राखून, निव्वळ हौद्यात काही किरकोळ बदल करून, भागवता येतात. विमानातही असे किरकोळ बदल करून तेच मॉडेल प्रवासी वहातुकीसाठी, स्कायडायव्हिंगसाठी अथवा मालवाहू म्हणून वापरता येते. पण ट्रकचे विमान किंवा विमानाचा ट्रक करू म्हटले तर ते शक्य नाही. ट्रक आपल्या ट्रकपणाला हरतऱ्हेने बांधील आहे; जड बॉडी, डिझेलचे इंजीन, ब्रेक, अॅक्सेल आणि काय काय. विमान बनवायचे तर ट्रक घेऊन सुरुवात करण्यापेक्षा संपूर्णपणे नव्याने श्रीगणेशा करणे इष्ट.

प्राणीमात्रांत सुध्दा इच्छित जीवनशैलीला अगदी अनुरूप, अगदी चपखल, अशी रचना दरवेळी नव्याने घडत नाही. प्राणी आहे त्या अवस्थेतून, आहे त्याच प्राणी समुदायातून, उत्क्रांत होतात. जीवनशैलीतील औत्क्रांतिक बदल हे कळसाला पोहोचतात पण ते मुंगीच्या पावलाने. पूर्व जीवनशैलीनुरूप उत्क्रांत झालेल्या रचनेत तीळ तीळ  बदल घडत रहातात, त्यातले नव्याशी सुसंगत टिकतात. त्या त्या समुदायात उदंड होतात.

मूळ जीवनशैलीशी सुसंगत अशी काही रचना असते (मूळ मॉडेल) त्यात किंचित किंचित बदल होत जातात. प्रजोत्पादनाला आणि प्रजावर्धनाला पूरक बदल असतील अशांची संतती वाढते. असे बदल असलेली प्रजा वर्धिष्णू होते (नवे मॉडेल). आता बदल, हा इथून पुढे होऊ शकतो. पूर्वीचे कोणतेतरी मॉडेल निवडून तिथून सुरवात करता येत नाही. एका विशिष्ठ जीवनशैलीशी निष्ठेपायी अनेकानेक बदल (अनुकूलन) अंगी बाणवलेल्या प्राण्याला, नव्या जीवनशैलीशी अनुरूप असे रूप अचानक घेता येत नाही. असे अनेकानेक नेमके बदल घडून नवा अवतार घडायला प्रचंड वेळ लागतो. उदाहरणार्थ पिलांना जन्म देणाऱ्या सस्तन मादीने उद्या पक्ष्यांसारखी अंडी घालू म्हटले तर ते शक्य नाही. फलित अंडे बाहेर सोडण्याबरोबर, किमानपक्षी पिवळा बलक, कवच आणि अशाच इतर पक्षीगुणांची सोय आधी व्हावी लागेल.

पृष्ठवंशीय प्राण्यांच्या, पक्षी आणि सस्तन प्राणी या दोन महत्वाच्या वर्गांपैकी (Class), पक्ष्यांत पित्याने  पिलांचा प्रतिपाळ करायचा, हा नियम आहे तर सस्तनात हा अपवाद आहे. ‘मादीच्या शरीरांतर्गत नुकत्याच फलित झालेल्या स्त्रीबीजाचे करायचे काय?’, ह्या यक्षप्रश्नाचे दोन्ही वर्गांनी, उत्क्रांत होता होता, वेगवेगळे उत्तर शोधले आहे. ह्या औत्क्रांतिक इतिहासाचा हा परिपाक आहे. उत्तरे भिन्न तेंव्हा शरीरांतर्गत बदलही त्यानुसार भिन्न. पक्ष्यांत आणि सस्तनात हे इतके भिन्न की आता यांना चिकटून रहाण्याशिवाय त्यांना तरणोपाय नाही.  

पक्ष्यांचे उत्तर असे, की मादीने फलित बीज हे बलकासकट, कडक कवचात गुंडाळून अंडे म्हणून बाहेर सोडायचे. अंड्यातला पक्षी-जीव इतका कोवळा, इतका दुबळा की गर्भशास्त्राच्या जाणकारशिवाय अन्यांना तो जीव, पक्षी आहे हे ही ओळखणे मुश्कील. फलनापासून ते अंडे घालण्यापर्यंत, मादीच्या पोटात होणारा गर्भविकास  जेमतेम दोन तीन दिवसांचा. ह्या अल्पशा अंतर्गत विकासाच्या टप्यानंतर, बाह्य जगात विकासाला बराच कालावधी लागतो. कवच फोडून पिल्लू बाहेर येईपर्यंत सुमारे ऐंशी दिवस आणि पुढे पिल्लू भुर्र उडून जाईपर्यंत चारापाणी भरवण्याचे, सुमारे २४० दिवस. एकदा अंडे घातल्यावर, आईनेच करायला हवे, असे कोणतेच काम उरत नाही. अंडी बापही उबवू शकतो. बहुतेक पक्ष्यांची पिल्ले, आईबाप खातात तोच चारा खातात. हा चारा आई आणू शकते तसेच बापही आणू शकतो.

बहुतेक पक्षी प्रजातीत घरट्याची, अंड्यांची आणि पिल्लांची काळजी घ्यायला, आईबाप दोन्ही आवश्यक ठरतात. एखाद्याच पालकाचे प्रयत्न पुरतील अशा प्रजातीत, बाबांपेक्षा आया ही जबाबदारी उचलतात. ह्याची कारणे आपण दुसऱ्या प्रकरणात पाहिली आहेत. फलित बीजात असलेली मादीची अटळ अशी अधिकची गुंतवणूक, पालकत्व स्वीकारल्यास नराच्या प्रजनन संधींचा होणारा लोप आणि अंतर्गत फलनामुळे पितृत्वाबद्दलचा सदाचा अविश्वास ही ती कारणे होत. पण सस्तन मादीशी तुलना करता पक्षिणीची गुंतवणूक ही फारच कमी असते. पक्षिणी (अर्धविकसित जीव असलेली) अंडी घालतात आणि सस्तन माद्या (पूर्ण विकसित झालेली संतती) वितात. बाह्य जगात तत्वतः आई बाप दोघेही पिलांची काळजी घेऊ शकतात.  बाह्य जगात विकासाला लागणारा वेळ आणि मातेअंतर्गत विकासाला लागणारा वेळ ह्यांचे गुणोत्तर पक्ष्यांसाठी खूप जास्त आहे. कोणत्याच पक्षिणीचे गरोदरपण नऊ महिन्याच्या मानवी गर्भावस्थेच्या जवळपासही पोहोचत नाही. सस्तनातील गर्भावस्थेचा बारा दिवसांचा किमान कालावधीही, पक्ष्यांशी तुलना करता खूपच जास्त आहे.

म्हणुनच, नर बाहेरख्यालीपणा करत असताना, सस्तन माद्या बालसंगोपनाला सहज तयार होतात, पण पक्षिणी सहजासहजी बधत नाहीत. ह्याचा परिणाम पक्ष्यांच्या उपजत-वर्तन-आज्ञावलीच्या (Instinctive Behaviour Programming) उत्क्रांतीवर होतो; तसेच त्यांच्या शरीररचनेच्या आणि कार्याच्या आज्ञावली उत्क्रांत होण्यावरही होतो. कबुतरे आपल्या पिलांना अन्ननलिकेनजीकच्या ग्रंथीतून (Crop) पाझरणारे ‘दूध’ पाजत असतात. ही व्यवस्था कबुतर माता-पिता दोघांतही उत्क्रांत झाली आहे. दोन्ही पालकांनी पिल्ले सांभाळायची हा द्विजगणातला नियम. एकल पालकत्ववाल्या पक्ष्यांत, सहसा आईच पालकत्व निभावते. बाबा-पक्षी  अगदी क्वचित हे काम करतात आणि सस्तनात तर पित्याचे एकल पालकत्व न भूतो असेच. विपरीत-भूमिका-बहुपतीत्व स्वीकारलेल्या पक्षी प्रजाती, तसेच ऑस्ट्रिच, इमू, टीनामौस आदी पक्ष्यांत एकटा पालक म्हणून, पिता पुढे होतो. 

अंतर्गत फलन आणि तद्नंतरच्या गर्भ विकासातल्या अडचणींची उकल, म्हणून पक्ष्यांत विशेष शरीररचना आणि कार्य आढळून येते. फक्त पक्षिणीला अंडनलिका (Oviduct) असते नर पक्ष्याला नसते. अंड नलिकेत एका भागात अल्ब्युमिन स्रवत असते (अंड्यातला पांढरा बलक), एकात कवचाच्या आतील आणि बाहेरील आवरण तयार होते आणि एका भागात प्रत्यक्ष कठीण कवच निर्माण होते. ही सारी संप्रेरकांनी नियंत्रित रचना आणि निर्मिती-यंत्रणा, औत्क्रांतिक बांधिलकी दर्शवते. पक्ष्यांच्या उत्क्रांतीने हा मार्ग धरला, त्याला बराच काळ लोटून गेला असणार. पक्ष्यांच्या उद्भवापूर्वीही, सरीसृप (सरपटणारे प्राणी, Reptiles) सर्रास अंडी घालतच होते. ह्यांच्याकडूनच, वारसा हक्काने पक्ष्यात ही रचना उतरली असावी. हे सरीसृप नाहीत तर पक्षीच आहेत  असे खात्रीने  ओळखता येतील असे जीव, उदाहरणार्थ प्रसिद्ध आर्किऑप्टेरिक्स (Archaeopteryx), जीवाश्माच्या रुपात सुमारे दीडशे कोटी वर्षापुर्वीपासून आढळतात. ह्या आर्किऑप्टेरिक्सची प्रजनन वैशिष्ठ्ये आपल्याला ठाऊक नाहीत, पण ऐंशी कोटी वर्षापूर्वीच्या  एका जीवाश्मात, घरटे आणि अंड्यांवर बसलेला डायनोसोर आहे. ह्यावरून घरटी बांधणे आणि अंडी घालणे हे दोन्ही गुण पक्ष्यांना  सरीसृप पूर्वजांकडून, वारशाने प्राप्त मिळालेले दिसतात.

आजच्या पक्षी प्रजातीत, अधिवास आणि  जीवनशैलीत प्रचंड वैविध्य दिसते. आज गगनगमनी विहंग आहेत, गगनभरारी विसरून धरेवर धावणारे आहेत, तसेच समुद्रात बुड्या मारणारे आहेत. इवल्याश्या हमिंगबर्ड पासून, आता नामशेष झालेल्या महाकाय गज-खगांपर्यंत (Elephant Bird) आणि अंटार्क्टीकाच्या बर्फिल्या थंडीत अंडी घालणाऱ्या पेंग्विनपासून ते वाफाळत्या विषुववृत्तीय

वर्षावनात संसार करणाऱ्या टाउकान पर्यंत अनेकविध पक्षी आहेत. एवढे सारे वैविध्य असूनही, सारेच पक्षी अंतर्गत-फलन साधतात, सारेच अंडी घालतात, ती उबवतात आणि एकूणच पक्ष्यांच्या इतरही प्रजनन वैशिष्ठ्यांशी सारेच निष्ठा बाळगून आहेत.  विविध प्रजातीत काही किरकोळ फरक तेवढे आहेत. (अपवाद सांगायचा तर ऑस्ट्रेलिया आणि पॅसिफिक बेटावरील ब्रश टर्की, आपली अंडी अंगच्या उबेने उबवण्याऐवजी, कुजणाऱ्या पाचोळ्यात, ज्वालामुखीच्या राखेत किंवा उन्हात उबवतात.) जर नव्याने, अगदी सुरवातीपासून पक्षी घडवायचा म्हटले, तर ह्याहीपेक्षा अभिनव आणि पूर्णतः वेगळी प्रजनन व्यवस्था बनवता येईलही. वटवाघळासारखेच उडणारे, पिल्लांना जन्म देणारे, त्यांना अंगावर पाजणारे, असे पक्षी बनवता येतील. ह्या वटवाघूळीय जीवनमानाचे गुणवैभव कितीही असले, तरी आत्ताचे पक्षी मात्र स्वतःच्याच जीवनशैलीला बांधील आहेत. निसर्गतः असे काही व्हायला त्यांच्यात अतीच बदल घडावे लागतील.

.....

‘अंतर्गत फलित बीजाचे करायचे काय?’ या प्रश्नाच्या सस्तनांच्या उत्तरालाही औत्क्रांतिक बांधिलकीचा पुरातन इतिहास आहे. सस्तनाच्या उत्तराची सुरवात गरोदरपणाने होते. आईच्या गर्भाशयात वाढण्याचा अत्यावश्यक पहिला टप्पा, ह्याला पक्ष्यांपेक्षा कितीतरी अधिक वेळ लागतो. गरोदरपणाचा किमान कालावधी आढळतो बँडीकूट मूषकात, फक्त बारा दिवस; आणि कमाल कालावधी, ह्त्तीणीत, तब्बल बावीस महिने. सस्तन माद्यांचे, सुरवातीचेच हे भरमसाठ गुंतलेपण पहाता, नंतर त्यांना त्यातून काढता पाय घेणे, अशक्य होऊन बसते आणि यामुळेच फक्त माद्यांत स्तनपानाची यंत्रणा उत्क्रांत झाली आहे.

पक्ष्यांसारखेच सस्तन प्राणीही आपल्या या आगळ्यावेगळ्या उत्तराशी बराच काळ प्रामाणिक आहेत. स्तनपानाचे काही जीवाश्मासारखे, चिरस्थायी पुरावे सापडू शकत नाहीत, पण सस्तन प्राण्यातील तीनही गट मोनोट्रेम (Order Monotremata), मार्सूपिअल (पिशवीत पिले पोसणारे, Cohort Marsupialia), आणि अपराप्राप्त (वार असलेले, Cohort Placentalia) पिल्लांना स्तन्य देताना आढळतात. सस्तनात हे तीन प्रकार पडले सुमारे १३५ कोटी वर्षापूर्वी. म्हणजेच स्तनपानाची सुरुवात, याही पूर्वी, आपल्या कोणत्यातरी सरपटणाऱ्या, सस्तन सदृश पूर्वजात झाली असणार (यांना थेरापसिड रेप्टाईल म्हणतात, Therapsid Reptile).

पक्ष्यांप्रमाणे सस्तनही खास प्रजननपूरक शरीररचना आणि शरीरकार्य बाळगून आहेत. काही बाबतीत तीनही सस्तन गटात बरेच भेद आहेत. अपराप्राप्त सस्तनात अपरा (वार) तयार होते आणि इतरांच्या तुलनेत बरेच विकसित अपत्य बाहेर पडते. मार्सूपिअल बाळे अविकसित असतात. जन्मानंतर त्यांचा बराच काळ विकास होत रहातो आणि मोनोट्रेम तर आहेत सस्तन, पण  चक्क अंडी घालतात. हे भेदाभेदही १३५ कोटी वर्षापासूनचे.

सस्तनातील तीन गटातील भेदांशी तुलना करता किंवा सस्तन आणि पक्षी अशी तुलना करता, त्या त्या गटांतर्गत फारसे फरक आढळत नाहीत. काळाच्या ओघात कोण्या सस्तनाने पुन्हा बाह्यफलनाचा मार्ग पत्करलेला नाही, असा मार्ग पुन्हा उत्क्रांत झालेला नाही. कोणी स्तनपान सोडून दिलेले नाही. कोण्या मार्सूपिअलने अथवा अपराप्राप्ताने पुन्हा अंडी घातलेली नाहीत. असाही मार्ग पुन्हा उत्क्रांत झालेला नाही. विविध प्रजातीतील स्तनपान वैविध्य हे प्रामुख्याने प्रमाणातील वैविध्य आहे. हे थोडे कमी, ते थोडे जास्त, एवढेच. उदाहरणार्थ आर्क्टिक सीलच्या दूधात पोषण खच्चून, चरबी भरपूर आणि साखर अगदी जेमतेम, आणि माणसाचे दूध त्यामानाने अगदी पातळ, गोड आणि चरबीही कमी. अंगावरचे बंद करून वरचे अन्न सुरु

करण्याचा कार्यक्रम भटक्या, रानावनातल्या मानव जमातीत चांगला चार चार वर्षे चालू असतो. दुसऱ्या टोकाला गिनिपिग आणि जॅकरॅबिटची पिल्ले काही दिवसातच वरचे अन्न चघळू लागतात आणि लवकरच अंगावरचे सोडून देतात. गिनिपिग आणि जॅकरॅबिट बहुधा पक्ष्यांच्या दिशेने उत्क्रांत होत आहेत. किनारी पक्षी किंवा कोंबड्यांची पिल्ले कशी तैय्यार असतात, डोळे उघडे, तुरुतुरु चालणे आणि दाणे टिपायला लगेच सुरवात. मात्र उडता येत नाही आणि स्वतःला उबदारही राखता येत नाही. जर मानवी आधाशीपणाला ही सृष्टी आधीच बळी पडली नाही, तर कदाचित येणाऱ्या काळात, गिनिपिग आणि जॅकरॅबिटच्या  वंशजांनी, आपला स्तनपानाचा वारसा नाकारला देखील असेल; फक्त काही कोटी वर्षांची तर बात आहे.

थोडक्यात, प्रजननाचे इतर व्यूहही सस्तनांना लाभदायक असू शकतील आणि थोडेफार बदल घडताच गिनिपिग अथवा जॅकरॅबिटसारख्या सस्तनांची पिल्ले, स्तन्याविना वाढू शकतील असे वाटेल. पण असे  घडणार नाही. उत्क्रांतीने निवडलेल्या आपल्या विशिष्ठ प्रजनन व्युहाला  सस्तन धरून आहेत. जरी नर-स्तन्य–निर्मिती शक्य असल्याचे आपण पाहीले आणि थोडक्याच बदलांनी जरी हे साध्य होणार असले, तरी सस्तन माद्यांची उत्क्रांती याबाबतीत अगदी टिपेला पोहोचलेली आहे. माद्यांत स्तन्य-निर्मिती-क्षमता परिपूर्णपणे विकसित झाली आहे. नरांत नाही तर नारींमध्ये कोट्यवधी वर्ष औत्क्रांतिक निवड होत होत स्तनपान उपजले आहे. नर स्तन्य निर्मिती शक्य असल्याचे ठसवण्यासाठी, मी ज्या ज्या प्रजातींची उदाहरणे दिली; माणूस, गुरे, बोकड, कुत्री, गिनिपिग आणि ड्याक वटवाघळे; त्या साऱ्यांत बापाचे दूध आलेच तर आईच्या मानानी अगदी  जेमतेम येते.

......

ड्याक वटवाघलळांची कुतूहलजनक कथा बघता, कधी कधी असे वाटते, की न जाणो, आजही जगाच्या कोपऱ्यात कुठेतरी, आजवर अज्ञात अशी, पिलांना मायबाप दोघेही अंगावर पाजत असलेली प्रजाती असेलही; किंवा कदाचित या पुढे अशी प्रजाती उत्क्रांत होईल. ड्याक वटवाघळाचा जीवनेतिहास आज अज्ञात आहे. त्यामुळे कोणत्या परिस्थितीत पित्यांनी पिलांना पाजायला  सुरवात केली, हे नेमके सांगणे शक्य नाही. पिलांना बापाचे (मिळत असल्यास) नेमके किती दुध मिळते, हे ही सांगणे शक्य नाही. पण परिस्थितीच्या कोणत्या रेट्यामुळे पाजणारे पिते उत्क्रांत झाले असतील, याची आपण कल्पना करू शकतो. एकाच वेळी आईला पाजायला झेपणार नाहीत एवढी पिल्ले निर्माण होणे, एकनिष्ठ जोडपी, पितृत्वाची निःसंदेह खात्री आणि पत्नी गरोदर असतानाच पित्यांच्या शरीरात स्तनपान पूरक फरक घडून येणे; अशा परिस्थितीत बापाला पान्हा फुटू शकेल.

वरील परिस्थिती काही प्रमाणात लागू होईल अशी प्रजाती म्हणजे, मनुष्य प्रजाती. वैद्यकीय प्रजनन तंत्रज्ञानाने यातला गैरलागू भागही आता आपल्याला लागू होईलसे दिसते.  आधुनिक  औषधे आणि कृत्रिम प्रजननाच्या अतिप्रगत तंत्रांमुळे जुळी, तिळी सर्रास होत असतात. जुळयांना अंगावर पाजण्याला इतकी उर्जा लागते की अशा बाईच्या भुकेची बरोबरी प्रशिक्षणार्थी सैनिकांच्या

आहाराशीच करता येईल. व्याभिचारावर इतके विनोद आहेत, पण प्रत्यक्षात युरोप-अमेरिकेतले अभ्यास असे सांगतात की, तपासलेली बहुतेक संतती, ही नवऱ्यापासुनचीच असते. आता तर गर्भाचीही जनुकीय तपासणी करून, साशंक बापांना पत्नीच्या पोटातील गर्भ तुमचाच आहे, अशी १००% हमी देता येते.

प्राण्यांत बाह्यफलन हे पितृ-सहभाग-साधक असते तर अंतर्गत फलन पितृ-सहभाग-बाधक असते. ह्यामुळे इतर सस्तन प्रजातीत जरी पितृसहभाग रोखला गेला, तरी माणसात मात्र  आता पितृ सहभाग किफायती असेल अशी चिन्हे आहेत. ह्याचे कारण, गेल्या दोन दशकात टेस्ट ट्यूब बेबीच्या तंत्रज्ञानात (In Vitro Fertilisation) झालेली विलक्षण प्रगती. आजही जगभरात बहुसंख्य बाळे नैसर्गिक तऱ्हेनेच रहातात पण पालकत्वाची आस लागलेले कित्येक वयस्कर स्त्री-पुरुष, आपली अतृप्त इच्छापूर्ण व्हावी म्हणून ह्या तंत्राची मदत घेतात. जगभरात मानवी प्रजनन क्षमता घटते आहे असेही म्हणतात. खरेच जर तसे असेल तर आता जास्तजास्त मानवी मुले अंतर्गत फलनाने नाही, तर बेडूक आणि माशांसारखी बाह्य फलनाने, (टेस्ट ट्यूब बेबी) गर्भवासी होतील असे दिसते.

ह्या साऱ्या गुणवैशिष्ठ्यांमुळे मानव प्रजातीत नर स्तन्य निर्मिती होण्याची दाट शक्यता आहे. नैसर्गिक निवडीतून असे काही उत्क्रांत व्हायला कोट्यवधी वर्षे लागतील खरी, पण तंत्रज्ञानाच्या सहायाने शॉर्टकट मारून आपण हा कालावधी कमी करू शकतो. डीएनए चाचणी, होऊ घातलेल्या बापाला पितृत्वाची ग्वाही देईल आणि मग स्तनाग्रे उद्दीपित करून, काही संप्रेरक

इंजेक्शने देऊन, ‘अवघडलेल्या’ बाईच्या नवऱ्याची, निद्रिस्त स्तन्य-जनन-क्षमता जागृत होऊ शकेल. उत्क्रांतीच्या संथ बदलांसाठी थांबायची गरज नाही. बापाच्या दुधाचे फायदेही अनेक. बापात आणि लेकरांत आता, आजवर फक्त आईला शक्य असलेला, ‘दूधका रिश्ता’ जुळेल. खरेतर कित्येक नवरे ह्या ‘माँ का दुध’ प्रकरणात, आपण उपरे ठरल्यामुळे मनातल्या मनात जळतच असतात. आज पुढारलेल्या देश-समाजात कित्येक आया, कामधंद्यामुळे, आजारामुळे वा दुध आटल्यामुळे,  आपल्या बाळाला स्तनपान देऊ शकत नाहीत. स्तनपानाचा फायदा बाळांनाही होतोच. अंगच्या दुधावर पोसलेल्या बाळांची प्रतिकारशक्ती उत्तम असते. त्यांना जुलाब, कान फुटणे, लहान वयातला मधुमेह, फ्ल्यू इत्यादी अनेक आजारांपासून संरक्षण मिळते. बापाला दुध आले, तर आईच्या अनुपस्थितीत, तो तिची जागा घेईल. बाळाला अंगचे दुध चालूच राहील.

मात्र पित्याने पाजण्यातील अडथळे निव्वळ शारीरिक नाहीत, हे कदाचित ओलांडता येतील, पण मानसिक अडथळेही आहेत.  आजही पुरुषांच्या मते हे ‘बायकांचे काम’ आहे आणि पोरे पाजणारे पहिले पिते अन्य पित्यांच्या कुचेष्टेचे धनी ठरतील. तरीही काही दशकापूर्वी काहीच्याक्काही वाटलेल्या कितीतरी प्रजनन प्रक्रिया आज सर्रास वापरल्या जातात.

यात संभोगाशिवाय  फलन आहे, पन्नाशी गाठलेल्यांची बाळंतपणे आहेत, भाडोत्री मातृत्व आहे (सरोगसी) आणि जेमतेम किलोभर भरणाऱ्या बाळाला इन्क्यूबेटरचे संजीवक सहाय्य आहे. निव्वळ स्त्रीयांतील स्तन-रचनेनेच स्तनपान शक्य होणार हे उत्क्रांती-वचन आपण सहज तोडू शकतो. उद्या कदाचित मनोरचनेच्या शृंखलाही अशाच गळून पडतील. कदाचित एक प्रजाती म्हणून, उत्क्रांती-रीतीच्या विपरीत मार्ग निवडण्यातच, आपले अनन्य आगळेपण आहे. प्राणीसृष्टीत खून, बलात्कार आणि वंशसंहार सर्रास घडतात. मानवी समाजातही पूर्वी हे राजरोस घडत असे. खरेतर या साऱ्यामुळे आपली जनुके पुढे संक्रमित होण्याची शक्यता वाढते. पण आज आपण या साऱ्याला त्याज्य आणि निषिद्ध मानतो.

पित्याने पाजणे ही अशीच उत्क्रांतीरीतीच्या विपरीत निवड ठरेल काय?